Όσα έπρεπε να ειπωθούν για ένα σύστημα – καταπακτή, που ρουφάει, τεμαχίζει και κυτιοποιεί τους πιο δημιουργικούς ανθρώπους, έχουν ειπωθεί από το 1960, μέσα από την διπλωματική του Ταρκόφσκι, το εξαφανισμένο, κακομεταφρασμένο, σχεδόν παραπεταμένο μαργαριτάρι του, με το οποίο αποφοίτησε από το Ινστιτούτο Κινηματογράφου της πρώην Σοβιετικής Ένωσης, την περίφημη κινηματογραφική σχολή VGIK.
Σε μια εποχή που το ζάμπλουτο, πλην συμπλεγματικό, Χόλιγουντ αναζητούσε το επόμενο παιδί – θαύμα για να το στύψει, ο Ταρκόφσκι είχε προλάβει να πει τα πάντα για το bullying, την καταπιεσμένη δημιουργικότητα και τους Προκρούστες της σύγχρονης ζωής μέσα από το «Βιολί και τον Οδοστρωτήρα» του, με το πανέξυπνο πρόσωπο του πιτσιρίκου –τότε- πρωταγωνιστή του, Ιγκόρ Φομτσένκο.
Σε μόλις 43 λεπτά, και ούτε ένα χαμένο ή περιττό, ο Ταρκόφσκι φτιάχνει έναν απέραντο ηλεκτρικό αγωγό μηνυμάτων, χαρακτήρων, χρωμάτων. Κάποιες σκηνές σέρνονται στην πραγματικότητα, κάποιες άλλες ρέουν σαν όνειρο από πίνακα του Νταλί με λιωμένα ρολόγια, κάποιες κινηματογραφούνται, ακριβώς όπως κυλάει η πραγματική ζωή: από πάνω προς τα κάτω.
Η διπλωματική του Ταρκόφσκι είναι ένα άγριο, πολύχρωμο ποίημα, ντυμένο με υποβλητική μουσική και ακανόνιστo ρυθμό, σαν καρδιογράφημα 7χρονου που τρώει ξύλο σ' ένα γιαπί απ' τα χαμίνια της γειτονιάς του και τρέμει τον εξευτελισμό και την αποδόμηση, πριν ακόμη καταλάβει από τι υλικά είναι φτιαγμένος αυτός και η ίδια η ζωή.
Και μετά συμβαίνουν όσα πρέπει να συμβούν. Ο μικρός βιολιστής, είναι ένας απόβλητος από παντού. Τα παιδιά δεν τον θέλουν και τον τραμπουκίζουν, γιατί είναι παράξενος και από «αλλού» φερμένος. Η δασκάλα της μουσικής, μία μορφή μεφιστοφελική, σαδιστική, τεχνοκράτισσα, τον βασανίζει, τον περιορίζει, τον απογοητεύει, γιατί η φαντασία του φτιάχνει μουσική ακατάλληλη για τον μετρονόμο και τους κανόνες της. (Αυτή η μουσική, που πλαισιώνει χαρακτήρες και όχι σκηνές στη συγκεκριμένη περίπτωση, υπογράφεται από τον άλλο ταλαντούχο, Βιατσεσλάβ Οβτσινίκοβ, ακόμη ένα παιδί - θαύμα της Ρωσίας, που συνέθετε μουσική από τα 9 του).
Τα μπετά και τα χαλάσματα της ψυχροπολεμικής Ρωσίας δεν αντέχουν το βιολί και την αυθόρμητη καλαισθησία. Το ρωσικό σύστημα «πρωταθλητισμού», που εκπαιδεύει φαβορί, δεν τα ενθαρρύνει, μόνο τα σκληραγωγεί και τα προπονεί για την κορυφή. Δεν αρκεί να είσαι πρώτος ή άριστος ή εξαιρετικός. Πρέπει η πρόοδος σου να εξηγείται γραμμικά, απρόσκοπτα, χωρίς συναισθηματισμούς και λοξοδρομήσεις.
Η σκηνή με το παιδάκι που βγαίνει από την εξέταση στο ωδείο έχοντας πάρει «Β», είναι ενδεικτική του θεωρήματος των «πρώτων», στο οποίο ήθελε να αντιπαρατεθεί ο Ταρκόφσκι. Η μουσική αξιώσεων παίζεται με τα μάτια ανοιχτά, όμως, ο μικρός έχει αντιρρήσεις.
Μόνος αναπάντεχος σύμμαχος της μινιατούρας - βιολιστή, ένας θηριώδης εργάτης, -τον ενσαρκώνει ανεπιτήδευτα ο Βλαντιμίρ Ζαμάνσκι-, χειριστής οδοστρωτήρα, οδηγός ενός θορυβώδους, ατσούμπαλου οχήματος, που αντί να «καταπιεί» το μισό βιολί, μισό, λόγω της ηλικίας του κατόχου του, το υιοθετεί, το προστατεύει, το καθοδηγεί και το μεγαλώνει.
Ο Ταρκόφσκι μιλάει για τα πάντα, με ελάχιστες λέξεις: για το πώς αφομοιωνόμαστε όχι από τους «όμοιους», αλλά από τους φαινομενικά αντίθετους και άσχετους, για τις συνέπειες του να σκέφτεται κανείς εκτός πλαισίου, για την προσπάθεια να ισορροπήσει ο άνθρωπος ανάμεσα στους τραμπούκους της καθημερινότητας και του συστήματος, χωρίς, στο τέλος, να γίνει ένας από αυτούς, για τους πειρασμούς, στους οποίους αξίζει να υποκύψουμε και τις επαναστάσεις, που μετανιώνουμε, όταν δεν συμβαίνουν ποτέ.
Η διπλωματική του Ταρκόφσκι είναι ένα άγριο, πολύχρωμο ποίημα, ντυμένο με υποβλητική μουσική και ακανόνιστo ρυθμό, σαν καρδιογράφημα 7χρονου που τρώει ξύλο σ' ένα γιαπί απ' τα χαμίνια της γειτονιάς του και τρέμει τον εξευτελισμό και την αποδόμηση, πριν ακόμη καταλάβει από τι υλικά είναι φτιαγμένος αυτός και η ίδια η ζωή.
Είναι κρίμα που στο διαδίκτυο δεν υπάρχουν δυο λόγια για τα γυρίσματα αυτής της ταινίας και που τη βρίσκεις ολόκληρη μόνο ψάχνοντας πολύ - δείτε την ολόκληρη εδώ και απολαύστε την για όλα και για το εμβληματικό, πολυσήμαντο τέλος της. Αποσπάσματα της υπάρχουν στο YouTube, κάποτε με ήχο, κάποτε χωρίς, αφαιρώντας από την κλασική σκηνή της ταινίας, τη χαρακτηριστική σύνθεση για βιολί του Οβτσινίκοβ (σ.σ.: αν το παραπάνω βίντεο εμφανίζεται ανενεργό εδώ, θα το βρείτε πατώντας απευθείας στο YouTube). Το «Βιολί και ο Οδοστρωτήρας», σε σενάριο του Ταρκόφσκι και του μετέπειτα σπουδαίου ντοκιμαντερίστα Αντρέι Κοντζαλόφσκι, δεν είναι μόνο ένας δωρικός ύμνος στις αταίριαστες, κάποτε ανίερες, συμμαχίες που μας κρατούν όρθιους στα δύσκολα.
Είναι ο προπομπός των όσων υπέροχων θα δημιουργήσει ο Ταρκόφσκι μέσα στα χρόνια, με βάση του τις σοβαρές και όχι γλυκερές αφηγήσεις και αναφορές στην παιδική ηλικία, τις μεταφυσικές του αναζητήσεις και την εδραίωση ενός πεδίου, που ισορροπεί, χωρίς να προσπαθήσει καν, ανάμεσα στον κυνισμό και το όνειρο. Το Χόλιγουντ της πολυλογίας και της φανταχτερής αφήγησης, θα αρχίσει να ρίχνει κλεφτές ματιές στο έργο του χρόνια μετά και μόνο κάθε φορά που παρουσιάζεται ανάγκη μεγάλη να σοβαρευτεί.
