ΤΟ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΣΙΩΝΙΣΤΙΚΟ κίνημα ξεκίνησε πριν από 128 χρόνια, τον Αύγουστο του 1897, με ένα συνέδριο περίπου 200 ατόμων σε μια αίθουσα συναυλιών στη Βασιλεία της Ελβετίας. Επικεφαλής των Εβραίων ηγετών που συγκάλεσαν τη συνάντηση ήταν ο Ούγγρος δικηγόρος και δημοσιογράφος Τέοντορ Χερτσλ, του οποίου η μακριά γενειάδα και η χαρισματική προσωπικότητα τού προσέδιδαν μια μεσσιανική αύρα. Η κεντρική ιδέα που συζητήθηκε ήταν ταυτόχρονα απλή και ριζοσπαστική: οι Εβραίοι, που τότε ζούσαν κυρίως στην Ευρώπη, θα έπρεπε να οικοδομήσουν μια νέα κοινωνία στην τότε Οθωμανική Παλαιστίνη.
Πολλοί Εβραίοι αναγνώριζαν την Παλαιστίνη ως την πατρίδα των προγόνων τους. Κάποτε ήταν η έδρα ενός εβραϊκού κράτους, αλλά οι Ρωμαίοι το καθαίρεσαν σε μια σειρά πολιορκιών που έγιναν από τον 1ο αιώνα π.Χ. έως τον 2ο αιώνα μ.Χ., εκδιώκοντας σταδιακά την εβραϊκή πλειοψηφία της περιοχής μέχρι τον 4ο αιώνα περίπου. Την εποχή της Σιωνιστικής Διάσκεψης της Βασιλείας, το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της Παλαιστίνης αποτελούσαν Άραβες μουσουλμάνοι και χριστιανοί, αν και οι Εβραίοι διατηρούσαν μια πλειοψηφία στην ιερή πόλη της Ιερουσαλήμ.
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, τα Ηνωμένα Έθνη επικύρωσαν τη δημιουργία ενός εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη. Έτσι, το 1948, μισό αιώνα μετά τη Βασιλεία, ιδρύθηκε το Κράτος του Ισραήλ.
Η ιδέα ότι οι Εβραίοι της Ευρώπης θα μπορούσαν να «επιστρέψουν» στην Παλαιστίνη δεν ήταν καινούργια. Εβραίοι ακτιβιστές, όπως ο Γερμανός σοσιαλιστής Μωυσής Ες, την υποστήριζαν ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Τον 17ο αιώνα, ο Εβραίο-ολλανδός φιλόσοφος Μπαρούχ Σπινόζα είχε προβλέψει ότι τελικά θα δημιουργούνταν ένα εβραϊκό κράτος. Διάφοροι επιφανείς ηγέτες, όπως ο Ναπολέων Βοναπάρτης της Γαλλίας και ο λόρδος Πάλμερστον της Βρετανίας, είχαν επίσης εκφράσει την ιδέα αυτή σε διάφορες χρονικές στιγμές. Το 1881, ως αντίδραση στα πογκρόμ στη Ρωσία, εβραϊκές ομάδες που αυτοαποκαλούνταν «Εραστές της Σιών» άρχισαν να οργανώνουν τη μετανάστευση στην Παλαιστίνη και βοήθησαν στην ίδρυση αγροτικών οικισμών εκεί.
Οι συμμετέχοντες στη Διάσκεψη της Βασιλείας προέρχονταν από περίπου 20 χώρες, σχεδόν όλες ευρωπαϊκές, παρότι ένας σύνεδρος προερχόταν από τη γαλλική Αλγερία, πέντε από την Αμερική και τέσσερις από την Παλαιστίνη. Ο Χερτσλ πέθανε λίγα χρόνια μετά το συνέδριο. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία θα κατέρρεε μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ωστόσο, ο πραγματισμός του Χερτσλ θα συνέχιζε να επηρεάζει τις μεθόδους του κινήματος, καθώς η Παλαιστίνη περνούσε στα χέρια των Βρετανών.
Ως εθνικιστικό κίνημα, ο σιωνισμός ήταν στο πνεύμα της εποχής –της Ευρώπης στα τέλη του 19ου αιώνα– από την οποία προέκυψε. Μια ομάδα ανδρών συγκεντρώνονται σε μια αίθουσα με την ελπίδα να ιδρύσουν μια νέα χώρα. Η ιδέα ακούγεται εξωφρενική σήμερα, ωστόσο το πνεύμα της εποχής ήταν γεμάτο από τέτοια σχέδια – εθνικά κινήματα που επιδίωκαν να κερδίσουν αυτοδιάθεση και να αποσπάσουν κυρίαρχους χώρους από τις παλιές αυτοκρατορίες. Την εποχή της Διάσκεψης της Βασιλείας, το σιωνιστικό κίνημα περιλάμβανε μια ποικιλία απόψεων. Μια πρώιμη διαίρεση έθεσε τους «πολιτικούς» σιωνιστές –που πίστευαν ότι οι Εβραίοι έπρεπε να εγκατασταθούν μαζικά στην Παλαιστίνη– ενάντια στους «πρακτικούς», που πίστευαν ότι οι μετανάστες έπρεπε απλώς να πάνε εκεί ατομικά και σταδιακά να ριζώσουν.
Ένα άλλο κρίσιμο θέμα συζήτησης ήταν το είδος του πολιτεύματος που θα εγκαθίδρυαν οι Εβραίοι στην Παλαιστίνη. Οι σιωνιστές διαφωνούσαν ως προς το αν η δημιουργία κράτους ήταν απαραίτητη ή σημαντική. Στη Βασιλεία, ούτε καν ο Χερτσλ, ο οποίος είχε γράψει ένα μανιφέστο με τίτλο «Το Εβραϊκό Κράτος» τον προηγούμενο χρόνο, δεν επέμενε σε αυτό. Ακόμη και στη δεκαετία του 1930, τα σιωνιστικά συνέδρια απέρριπταν τις προτάσεις για τη δημιουργία ενός εβραϊκού κράτους. Οι πρώτοι σιωνιστές επίσης είχαν διαφορετικές απόψεις σχετικά με τη θρησκεία. Ο Χερτσλ και πολλοί άλλοι σιωνιστές προέρχονταν από κοσμικό περιβάλλον, αλλά το κίνημα περιλάμβανε και ευσεβείς Εβραίους. Ένα θέμα στο οποίο οι σιωνιστές στη Βασιλεία δεν έδωσαν μεγάλη προσοχή ήταν το γεγονός ότι ο αραβικός πληθυσμός της Παλαιστίνης δεν ήταν πιθανό να υποδεχτεί με ανοιχτές αγκάλες εκατομμύρια Εβραίους μετανάστες.
Ο σιωνισμός δεν ήταν το μόνο εβραϊκό κίνημα της εποχής του. Το γεγονός ότι θα γινόταν το πιο επιτυχημένο είχε να κάνει τόσο με την ιστορία όσο και με το ίδιο το κίνημα. Λίγες εβδομάδες μετά το Πρώτο Σιωνιστικό Συνέδριο, μια ομάδα σοσιαλιστών Εβραίων συγκεντρώθηκε στο σημερινό Βίλνιους της Λιθουανίας για να ιδρύσει τη Γενική Εβραϊκή Εργατική Ομοσπονδία, η οποία, όπως και οι σιωνιστές, θεωρούσε τους Εβραίους ως ξεχωριστή εθνότητα, αντιτάχθηκε ωστόσο στη μετανάστευση στην Παλαιστίνη και υποστήριξε ότι οι Εβραίοι έπρεπε να αγωνιστούν για πολιτισμική αυτονομία στα κράτη όπου ζούσαν. Οι δύο αυτές τάσεις συνεργάστηκαν σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως για παράδειγμα στην καταπολέμηση του αντισημιτισμού στην Πολωνία. Ωστόσο, η ναζιστική κατοχή της Ευρώπης και η «Τελική Λύση» κατέστησαν τελικά αδύνατο το πρόγραμμα της Ομοσπονδίας, πολλά από τα μέλη της οποίας βρήκαν τελικά καταφύγιο στην Παλαιστίνη.
Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, τα Ηνωμένα Έθνη επικύρωσαν τη δημιουργία ενός εβραϊκού κράτους στην Παλαιστίνη. Έτσι, το 1948, μισό αιώνα μετά τη Βασιλεία, ιδρύθηκε το Κράτος του Ισραήλ. Ο πρώτος πρωθυπουργός του νέου κράτους, ο Νταβίντ Μπεν Γκουριόν, χαρακτήρισε την επέτειο του σιωνιστικού συνεδρίου του 1897 ως «τη σημαντικότερη στην ιστορία μας». Η Διάσκεψη της Βασιλείας ανέδειξε έναν πραγματισμό και μια πολυμορφία που συνέβαλε στη δυναμική της χώρας. Ωστόσο, ανέδειξε και κάτι πιο σκοτεινό: την τάση πολλών σιωνιστών να αγνοούν τις ανησυχίες, τις αγωνίες, ακόμη και την ίδια την ύπαρξη των Παλαιστίνιων γειτόνων τους, των οποίων η εθνική ταυτότητα θα διαμορφωνόταν σε αντίθεση με τη δική τους.
Η ιστορική προσέγγιση του σιωνισμού βοηθά στην κατανόησή του όχι ως μιας μονολιθικής καρικατούρας αλλά ως ενός εθνικιστικού κινήματος όπως τόσα άλλα. Ο Βρετανός διανοούμενος Πέρι Άντερσον έβλεπε την πορεία του Ισραήλ ως παρόμοια με εκείνη της Ινδίας και της Ιρλανδίας – ως κινήματα που ιδρύθηκαν από κοσμικούς ηγέτες, οι οποίοι υποσκελίστηκαν από τα πιο θρησκευτικά και πιο ακραία στοιχεία. Η Σιωνιστική Οργάνωση που ιδρύθηκε στη Βασιλεία εξακολουθεί να υπάρχει και θα πραγματοποιήσει το επόμενο παγκόσμιο συνέδριό της τον Οκτώβριο στην Ιερουσαλήμ. Εκεί, σιωνιστές όλων των αποχρώσεων θα συζητήσουν, όπως έκαναν και το 1897. Οι προοδευτικοί σιωνιστές της Αμερικής, για παράδειγμα, θα υποστηρίξουν «μια διπλωματική οδό που θα εξασφαλίζει ελευθερία, ασφάλεια και κυριαρχία τόσο για τους Ισραηλινούς όσο και για τους Παλαιστίνιους». Άλλοι σιωνιστές θα υποστηρίξουν ακόμα και την άμεση ίδρυση παλαιστινιακού κράτους.
Με στοιχεία από The Atlantic
