Πώς ήταν η κοσμοπολίτικη Σμύρνη στις αρχές του 20ού αιώνα; Ποια ήταν η τοπογραφία της πόλης και η ευρύτερη γεωγραφία της Μικράς Ασίας, με τα μνημεία, τους ανθρώπους, τα έθιμα, τα επαγγέλματα, τα σχολεία και τους θεσμούς της; Πώς ζούσαν οι Έλληνες δίπλα στις άλλες κοινότητες; Και ποιος ήταν ο ρόλος της αρχαιολογίας για τον ελληνισμό της Μικράς Ασίας αλλά και της Ελλάδας τη συγκεκριμένη περίοδο;
Ο Νετζάτι Τζουμαλί, στο ποίημά του «Αφιέρωση» του 1983, αναφέρει χαρακτηριστικά: «…Οι πόλεις, αν ζήσουν στη μνήμη μας, θα ζήσουν με τους έρωτές τους…». Στο πλαίσιο αυτό το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο παρουσιάζει την έκθεση «Η Σμύρνη στις αρχές του 20ού αιώνα. Μέσα από τα μάτια του βυζαντινολόγου Γεωργίου Λαμπάκη».
Με αφορμή τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη Μικρασιατική Καταστροφή, το αρχείο του βυζαντινολόγου Γεωργίου Λαμπάκη έρχεται να λειτουργήσει ως μια πολύτιμη ιστορική πηγή γνώσεων προκειμένου να γνωρίσουμε καλύτερα τη Σμύρνη, την πρωτεύουσα της Ιωνίας, την κοινωνία, τα μνημεία και τους ανθρώπους της.
Στην έκθεση παρουσιάζονται για πρώτη φορά σημαντικά ιστορικά τεκμήρια από το Αρχείο της Οικογένειας Λαμπάκη αλλά και από τις συλλογές του Βυζαντινού Μουσείου, που φωτίζουν διαφορετικές πτυχές της ζωής στην πόλη της Σμύρνης και γενικότερα στη Μικρά Ασία την περίοδο της μεγάλης ακμής του ελληνισμού.
Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη έκθεση στην οποία ο επισκέπτης αισθάνεται ότι επιστρέφει σε ζωηρές και ξέγνοιαστες αναμνήσεις, στις κοινωνικές σχέσεις των ανθρώπων και τη βιωμένη μνήμη. Ειδικότερα, παρουσιάζονται για πρώτη φορά σημαντικά ιστορικά τεκμήρια από το Αρχείο της Οικογένειας Λαμπάκη αλλά και από τις συλλογές του Βυζαντινού Μουσείου, που φωτίζουν διαφορετικές πτυχές της ζωής στην πόλη της Σμύρνης και γενικότερα στη Μικρά Ασία την περίοδο της μεγάλης ακμής του ελληνισμού (τέλη του 19ου αιώνα και έως το 1922).
Στις επιμέρους θεματικές ενότητες της έκθεσης αναδεικνύονται το έργο, η προσωπικότητα και η δράση του Γεωργίου Λαμπάκη. Οι επισκέπτες ξεκινούν τη διαδρομή τους συναντώντας την προτομή του Γεωργίου Λαμπάκη, κάποιες γενικές πληροφορίες αλλά και ένα σύντομο εισαγωγικό βίντεο με τίτλο «Η Ευρώπη στο κατώφλι του 20ού αιώνα» που αποτυπώνει την ατμόσφαιρα της εποχής.
Στην επόμενη ενότητα εκτίθεται το πορτρέτο του Γεωργίου Λαμπάκη, φιλοτεχνημένο από τον αδελφό του Εμμανουήλ Λαμπάκη, σημαντικό ζωγράφο του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, μέλος της λεγόμενης «Σχολής του Μονάχου». Παράλληλα, εκτίθεται για πρώτη φορά το χειρόγραφο της διδακτορικής διατριβής του Γεωργίου Λαμπάκη.
Τα έγγραφα και οι καρτ-ποστάλ ίπτανται, ενώ στη συνέχεια η έκθεση επικεντρώνεται στον αστικό χαρακτήρα της Σμύρνης.
Τα κτίρια, η κοινωνία, οι άνθρωποι παρουσιάζονται μέσα από επιστολές, εφημερίδες, φωτογραφίες και καρτ-ποστάλ των αρχών του 20ού αιώνα. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται φυσικά στο σημαντικότερο τοπόσημο της πόλης, την προκυμαία.
Η επόμενη ενότητα είναι αφιερωμένη στην πρόσληψη των μνημείων των πόλεων της Μικράς Ασίας από τον Γεώργιο Λαμπάκη. Στο σημείο αυτό θα συναντήσετε ένα λυχνάρι που έφερε από τα ταξίδια του στην περιοχή, ενώ επόμενο σταθμό για τον επισκέπτη αποτελεί ο τόπος μαρτυρίου του αγίου Πολυκάρπου στο Όρος Πάγος της Σμύρνης.
Ο Γεώργιος Λαμπάκης με τις μελέτες, τις ομιλίες και τις ενέργειές του συνέβαλε στην ταύτιση της συγκεκριμένης θέσης αλλά και στη συγκρότηση ενός τόπου μνήμης και αναφοράς για την ελληνική κοινότητα της Σμύρνης. Το 1911 μία επιστολή πληροφορεί τον Γεώργιο Λαμπάκη ότι ο χώρος αγοράστηκε από την Ορθόδοξη Μητρόπολη της Σμύρνης. Και αυτή η ενότητα εκπλήσσει τον επισκέπτη, με τα έγγραφα να κρέμονται από την οροφή της αίθουσας.
Στη συνέχεια οι προθήκες εστιάζουν στις ελληνικές επιγραφές, που αφορούν ένα μεγάλο τμήμα της συστηματικής έρευνας που πραγματοποίησε ο Γεώργιος Λαμπάκης στην περιοχή. Η τελευταία ιστορική ενότητα της έκθεσης αναφέρεται στον ρόλο που έπαιξε η αρχαιολογία στο πλαίσιο της Μεγάλης Ιδέας. Οι έρευνες του Γεωργίου Λαμπάκη ήταν πρωτοποριακές για την ανάδειξη των βυζαντινών σπουδών αλλά και των βυζαντινών μνημείων. Την ίδια περίοδο πραγματοποιούνται έρευνες του Giuseppe Gerola στην Κρήτη. Οι ανασκαφές στη Σάμο, την Ολυμπία και τη Μικρά Ασία συμπληρώνουν αυτή την ενότητα.
Την έκθεση κλείνει το έργο του Soteur, του Σωτήρη Φωκέα, «Όνειρο», το οποίο μας παρακινεί να ονειρευτούμε τη Σμύρνη των αρχών του 20ού αιώνα. Τη Σμύρνη που συνεχίζει να υπάρχει στις μνήμες μας.
Όπως λέει στη LiFO η αρχιτέκτων και εκ των συντελεστών της έκθεσης Μαρίνα Γαϊταντζή: «Η έκθεση αυτή αποτελεί ένα ιδιαίτερο πόνημα συνεργασίας του διεπιστημονικού σεμιναρίου του Δρ. Διονυσίου Μουρελάτου (επιστημονικός σχεδιασμός και γενική επιμέλεια της έκθεσης) με το Αρχείο Oικογένειας Λαμπάκη και το Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Η μουσειολογική και μουσειογραφική προμελέτη και μελέτη πραγματοποιήθηκε από τους συνολικά 52 μεταπτυχιακούς φοιτητές του διεπιστημονικού σεμιναρίου του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Διαχείριση Μνημείων: Αρχαιολογία, Πόλη και Αρχιτεκτονική» του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών σε συνεργασία με το προσωπικό του Βυζαντινού και Χριστιανικού Μουσείου».
Και καταλήγει: «Μέσα από την έρευνα του αρχείου, τον προσωπικό τόνο των τεκμηρίων, όπως των επιστολών και των καρτ-ποστάλ, και την προσωπική σχέση του Γ. Λαμπάκη με τα μνημεία, γνωρίσαμε κατά τη διάρκεια του εργαστηρίου και αναδείξαμε πτυχές του ιστορικού χώρου της Σμύρνης και της Μικράς Ασίας. Η εμψύχωση των μνημείων ήταν στο κέντρο της δραστηριότητας του Γ. Λαμπάκη, όπως είναι σήμερα η εμψύχωση του αρχείου κεντρική ιδέα της έκθεσης στο Βυζαντινό Μουσείο».
Διάρκεια έκθεσης έως 30 Απριλίου 2023
Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, Βασ. Σοφίας 22, Αθήνα
