Παρακαλούμε απενεργοποιήστε το Adblocker για να έχετε πλήρη πρόσβαση στο περιεχόμενο και τις υπηρεσίες μας. Δείτε πώς.
Βρήκατε κάποιο λάθος ή παράλειψη;     Επικοινωνήστε μαζί μας  »
ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΣΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΓΙΑ ΚΙΝΗΤΑ
 

Όταν ο Πάουλ Τσέλαν επισκέφτηκε τον Μάρτιν Χάιντεγκερ στο απομονωμένο καλύβι του Μέλανα Δρυμού

Η θρυλική συνάντηση του μεγάλου Εβραίου ποιητή που επέζησε του Ολοκαυτώματος Πάουλ Τσέλαν και του μέγιστου Γερμανού φιλοσόφου που υποστήριζε τους Ναζί, είναι μια τεταμένη στιγμή της σύγχρονης ιστορίας που κατέδειξε τα μεγάλα διλήμματα και αδιέξοδα της σκέψης του 20ου αιώνα
Για κάθε πιστό χαϊντεγκεριανό, το μικροσκοπικό καλύβι εξακολουθεί να αποτελεί τόπο υποχρεωτικού προσκυνήματος.
ΜΙΑ ΤΕΤΑΜΕΝΗ ΣΤΙΓΜΗ ΤΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΑΝΑΣΥΝΤΙΘΕΤΑΙ ΣΕ ΕΝΑ ΣΠΟΥΔΑΙΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΟΥ ΜΟΛΙΣ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΗΚΕ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

To 1967 ο Εβραίος ποιητής και επιζών του Ολοκαυτώματος Πάουλ Τσέλαν επισκέφθηκε την περίφημη καλύβα για σκι του Μάρτιν Χάιντεγκερ στην καρδιά του γερμανικού Μέλανος Δρυμού. Εκεί ακριβώς, σαράντα χρόνια πριν, ο γερμανός φιλόσοφος είχε γράψει το Είναι και χρόνος, ένα από τα ορόσημα του υπαρξισμού του 20ού αιώνα. Για κάθε πιστό χαϊντεγκεριανό, το μικροσκοπικό καλύβι εξακολουθεί να αποτελεί τόπο υποχρεωτικού προσκυνήματος.

Μια μέρα πριν, στο Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ, ο Τσέλαν διάβαζε στίχους του σε ένα πλήθος που είχε πλημμυρίσει τον χώρο. Όταν, την επομένη, ποιητής και φιλόσοφος συναντήθηκαν για πρώτη φορά, ένας δημοσιογράφος πρότεινε να ποζάρουν για μια φωτογραφία. Ο Τσέλαν το απέφυγε. Το ναζιστικό παρελθόν του Χάιντεγκερ είχε σταθεί ανάμεσά τους. Σε τελική ανάλυση, ο φιλόσοφος δεν είχε ποτέ δημόσια αποστασιοποιηθεί από τα πολιτικά του παραπτώματα. Αν και ο Τσέλαν θαύμαζε τη φιλοσοφία του Χάιντεγκερ, δεν ήταν διατεθειμένος να προσφέρει στον φιλόσοφο την πολιτική άφεση αμαρτιών που τόσο απεγνωσμένα ζητούσε.

Ο ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΣΤΟ ΚΑΛΥΒΙ ΤΟΥ: Στην περίφημη καλύβα του στο Μέλανα Δρυμό, ο γερμανός φιλόσοφος είχε γράψει το «Είναι και χρόνος», ένα από τα ορόσημα του υπαρξισμού του 20ού αιώνα
Ο ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΣΤΟ ΚΑΛΥΒΙ ΤΟΥ: Στην περίφημη καλύβα του στο Μέλανα Δρυμό, ο γερμανός φιλόσοφος είχε γράψει το «Είναι και χρόνος», ένα από τα ορόσημα του υπαρξισμού του 20ού αιώνα

Ο ΦΙΛΟΣΟΦΟΣ ΣΤΟ ΚΑΛΥΒΙ ΤΟΥ: Στην περίφημη καλύβα του στο Μέλανα Δρυμό, ο γερμανός φιλόσοφος είχε γράψει το «Είναι και χρόνος», ένα από τα ορόσημα του υπαρξισμού του 20ού αιώνα



Ο βιογράφος του Τσέλαν, Τζων Φέλστινερ, έχει σχολιάσει την περίσταση ως εξής: «Είναι σαφές ότι μια συνάντηση με τον άνθρωπο που υπό τον Χίτλερ διετέλεσε πρύτανης στο Φράιμπουργκ την περίοδο 1933-1934, που το 1935 διακήρυττε "την εσωτερική αλήθεια και το μεγαλείο" του ναζισμού, που το 1936 ακόμη υπέγραφε τις επιστολές του με "Heil Hitler!", που έβαζε τις τάξεις του να χαιρετούν ναζιστικά και φορούσε επιδεικτικά καρφίτσα-σβάστικα στο πέτο και που πλήρωνε ανελλιπώς την κομματική του συνδρομή μέχρι το 1945 —σε μια συνάντηση λοιπόν με αυτόν τον άνθρωπο η ατμόσφαιρα δεν θα μπορούσε παρά να είναι φορτισμένη, με δεδομένη μάλιστα τη σιωπή του Χάιντεγκερ μετά τον Πόλεμο για όλα εκείνα».

 

O TΣΕΛΑΝ ΣΤΟ «TODTNAUBERG» 
Mε «μιαν ελπίδα για μια του στοχαστή λέξη να 'ρχόταν στην καρδιά»
O TΣΕΛΑΝ ΣΤΟ «TODTNAUBERG» Mε «μιαν ελπίδα για μια του στοχαστή λέξη να 'ρχόταν στην καρδιά»
 O TΣΕΛΑΝ ΣΤΟ «TODTNAUBERG»  Mε «μιαν ελπίδα για μια του στοχαστή λέξη να 'ρχόταν στην καρδιά» Φωτ.: Lütfi Özkök

 

 

Στο ποίημα «Todtnauberg»—ονομασία της περιοχής όπου η καλύβα του Χάιντεγκερ— ο Τσέλαν ανακαλεί πώς υπέγραψε στο ημερολόγιο της καλύβας, με «μιαν ελπίδα για μια του στοχαστή λέξη να 'ρχόταν στην καρδιά» — ένας λόγος μεταμέλειας. Μα οι ελπίδες του αντίκρισαν πέτρινη σιωπή. Από τα χείλη του φιλοσόφου λόγια μεταμέλειας δεν βγήκαν. Και, για να γίνει εντονότερη η τραγική ειρωνεία μιας ήδη τεταμένης κατάστασης, Tod είναι η γερμανική λέξη για τον θάνατο και «Todesfuge» («Φούγκα Θανάτου») είναι το ποίημα που, μεταπολεμικά, εκτόξευσε τον Τσέλαν σε διασημότητα της διεθνούς λογοτεχνίας.

Προς το τέλος του ποιήματος, ο Τσέλαν, έγκλειστος άλλοτε στρατοπέδου συγκέντρωσης, θα διακηρύξει δυσοίωνα: «Ο θάνατος είν' ένας πρωτομάστορας από τη Γερμανία». Αυτή είναι με διαφορά η πιο συχνά παρατιθέμενη φράση από το λαμπρό έργο του Τσέλαν. Αξίζει να μνημονεύσουμε τους θαυμάσιους πρώτους στίχους του ποιήματος:

 

Μαύρο γάλα της αυγής το πίνουμε το βράδυ
το πίνουμε μεσημέρι και πρωί το πίνουμε τη νύχτα
και πίνουμε και πίνουμε
σκάβουμε τάφο στον αιθέρα εκεί δε θα 'ναι τόσο στενόχωρα.
 

 Ο Τσέλαν διαβάζει το ποίημά του «Todesfuge» («Φούγκα Θανάτου»)

Χωρίς αμφιβολία, η γλωσσική επικάλυψη της «Todesfuge» και της ονομασίας του ορεινού αναχωρητηρίου του πρώην ναζί Χάιντεγκερ προκάλεσε αναστάτωση στον ποιητη που 'χε απαυδήσει απ' τη ζωή. Η συγγραφή του «Todtnauberg» πρέπει να έχει λειτουργήσει ως αρνητική επιβεβαίωση της συνολικής εμπειρίας της ζωής του. Όπως πάρα πολλοί Κεντροευρωπαίοι Εβραίοι, ο Τσέλαν, που καταγόταν από την Μπουκοβίνα της Ρουμανίας, είχε στα νιάτα του ισχυρά γα- λουχηθεί από τις γερμανικές πολιτισμικές παραδόσεις. Έβλεπε τη Γερμανία, όπως ο Χάιντεγκερ, σαν ένα έθνος Dichter und Denker— έθνος συγγραφέων και στοχαστών. Ήταν η χώρα των Geist und Bildung (τον πνεύματος και της καλλιέργειας), ενός πολιτισμού που καυχιόταν για τις αξίες της πνευματικής εσωτερικότητας και το καθήκον της καλλιέργειας του εαυτού. Ήταν το έθνος των Γκαίτε, Σίλερ και Χαίλντερλιν — ποιητών που, την εποχή του γερμανικού κλασικισμού, ύψωσαν τοπικές γερμανικές παραδόσεις στις τάξεις της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Η Μαντάμ ντε Σταέλ, στην περίφημη πραγματεία της De Αllemagne [Περί της Γερμανίας] (1809), ύστερα από δύο αιώνες πολέμου και επανάστασης θα επέπληττε τους συμπατριώτες της που δεν έμοιαζαν περισσότερο στους Γερμανούς· γιατί, ενώ οι Γάλλοι ήταν απασχολημένοι με κάθε λογής πολιτική υπερβολή, συμπεριλαμβανομένης της παραφροσύνης να κατακτήσουν τον κόσμο, οι Γερμανοί είχαν παρουσιάσει μια λόγια άνθηση που θα μπορούσε να συγκριθεί μόνο με την κλασική Αρχαιότητα.

 

ΣΤΗΝ ΠΗΓΗ: Το καλύβι του Χάιντεγκερ στο Μέλανα Δρυμό θεωρείται μαζί με την καλύβα του Βιτγκενστάιν στη Νορβηγία ένα από τα αναγκαστικά «προσκυνήματα» των εραστών της φιλοσοφίας.
ΣΤΗΝ ΠΗΓΗ: Το καλύβι του Χάιντεγκερ στο Μέλανα Δρυμό θεωρείται μαζί με την καλύβα του Βιτγκενστάιν στη Νορβηγία ένα από τα αναγκαστικά «προσκυνήματα» των εραστών της φιλοσοφίας.
Πώς όμως θα μπορούσαν συγγραφείς και στοχαστές γερμανο-εβραϊκής προέλευσης να συμφιλιώσουν την προσωπική τους αφοσίωση στη γερμανική κουλτούρα με τις μακάβριες φρικαλεότητες που εκείνη η πολιτισμική παράδοση προξένησε έναν περίπου αιώνα αργότερα; Το πρόβλημα ακριβώς αυτό αντιμετώπισε ο Τσέλαν στην ποίησή του ξανά και ξανά. Αποτελεί επίσης μια από τις βασικές επωδούς στα Παιδιά του Χάιντεγκερ: ο τρόπος με τον οποίο οι πιο χαρισματικοί μαθητές του Χάιντεγκερ —πολλοί από τους οποίους ήταν Εβραίοι— πάλεψαν να αντιμετωπίσουν το βαθύτατο χρέος τους στις γερμανικές διανοητικές παραδόσεις, δεδομένων των αισχρών τρόπων με τους οποίους οι παραδόσεις εκείνες είχαν χρησιμοποιηθεί κατά την περίοδο των ναζί. Είναι αδύνατον να αμφισβητήσει κανείς το γεγονός, εξ άλλου, ότι ο καταραμένος γάμος μεταξύναζισμού και Kultur ενθαρρύνθηκε ενεργά από τους μανδαρίνους του καθηγητικού κατεστημένου, οι οποίοι χωρίς επιφυλάξεις είδαν το καθεστώς σαν μια χρυσή ευκαιρία να δοθεί τέλος στο χάος του «φιλελεύθερου συστήματος» και να επαναβεβαιωθεί η αξία της αυθεντικής γερμανικής παράδοση

 

HEIL MARTIN!  Tο 1936 o Xάιντεγκερ ακόμη υπέγραφε τις επιστολές του με "Heil Hitler!", έβαζε τις τάξεις του να χαιρετούν ναζιστικά και φορούσε επιδεικτικά καρφίτσα-σβάστικα στο πέτο
HEIL MARTIN! Tο 1936 o Xάιντεγκερ ακόμη υπέγραφε τις επιστολές του με "Heil Hitler!", έβαζε τις τάξεις του να χαιρετούν ναζιστικά και φορούσε επιδεικτικά καρφίτσα-σβάστικα στο πέτο
HEIL MARTIN! Tο 1936 o Xάιντεγκερ ακόμη υπέγραφε τις επιστολές του με "Heil Hitler!", έβαζε τις τάξεις του να χαιρετούν ναζιστικά και φορούσε επιδεικτικά καρφίτσα-σβάστικα στο πέτο Φωτ.: akg-images
Στην περίπτωση του Τσέλαν, το δίλημμα: ποιες πτυχές της γερμανικής κουλτούρας είχαν μολυνθεί και ποιες είχαν επιβιώσει σχετικά αλώβητες εκδηλώθηκε τόσο στην τυπική δομή της ποίησής του —βίαιες διαζεύξεις και παρατραβηγμένοι νεολογισμοί— όσο και στο περιεχόμενο per se. Κατά τον τρόπο ενός μεταποκαλυψιακού bricoleur [πολυτεχνίτη], ο Τσέλαν αποπειράθηκε να αποσπάσει παρηγοριά και νόημα από μια γλώσσα που είχε χρησιμοποιηθεί για ακατονόμαστα μεμπτές επιδιώξεις. Ήταν το θέμα που πρέπει κυρίως να τον απασχολούσε κατά την επίσκεψή του στο λημέρι του Χάιντεγκερ στον Schwarzwald [Μέλανα Δρυμό] όταν, κατά την ακρόασή του από τον γερμανό σοφό —τον προφανή διάδοχο των λόγιων παραδόσεων που λάτρευε ο Τσέλαν—, περίμενε με «μιαν ελπίδα για μια του στοχαστή λέξη να 'ρχόταν στην καρδιά», για μια χειρονομία συμφιλίωσης που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Το εσωτερικό της καλύβας του Χάιντεγκερ
Το εσωτερικό της καλύβας του Χάιντεγκερ
Η ΖΩΗ ΣΤΟ ΧΩΡΙΟ Το εσωτερικό της καλύβας του Χάιντεγκερ

Όπως τόσοι πολλοί Γερμανοί της γενιάς του, ο Χάιντεγκερ δεν αποπειράθηκε ποτέ σοβαρά να διαχειριστεί τις αμαρτίες του γερμανικού παρελθόντος. Από την άποψη αυτή, διόλου δεν διευκόλυνε, βέβαια, το έργο των Εβραίων «παιδιών του» — αρκετά από τα οποία τον εκλιπαρούσαν μεταπολεμικά να αποστασιοποιηθεί δημόσια και ευθέως από τις συνεργασίες και ερωτοτροπίες εκείνες την εποχή των ναζί, οι οποίες εξακολουθούσαν να αμαυρώνουν τη φήμη του. Αντί γι' αυτό, στα σχετικά λίγα αποσπάσματα του αχανούς χαϊντεγκεριανού corpus όπου καταδέχεται να ασχοληθεί με τις φρικαλεότητες του πολέμου που είχαν εξαπολύσει οι ναζί, το μόνο που βρίσκει κανείς είναι υπεκφυγές και εκλογικεύσεις — όπως στην ομιλία προς το τέλος της δεκαετίας του 1940 στην οποία ο Χάιντεγκερ εξισώνει προσβλητικά «τη βιομηχανική παραγωγή πτωμάτων σε θαλάμους αερίων» με «την εκμηχανισμένη γεωργία».

Τρία χρόνια μετά την απογοητευτική συνάντηση με τον Χάιντεγκερ, ο Τσέλαν συναντήθηκε με ένα πεπρωμένο δυστυχώς υπερβολικά γνώριμο στους επιζήσαντες του Ολοκαυτώματος: Αυτοκτόνησε. Έπεσε στον Σηκουάνα και πνίγηκε.

 

_________________

Ο πρόλογος από το βιβλίο του ΡΙΤΣΑΡΝΤ ΓΟΥΟΛΙΝ, «ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΧΑΪΝΤΕΓΚΕΡ ―Χάνα Άρεντ, Καρλ Λέβιτ, Χανς Γιόνας και Χέρμπερτ Μαρκούζε» που μόλις κυκλοφόρησε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σε μετάφραση Μάνου Βασιλάκη

 

Aπό το δελτίο τύπου της έκδοσης: Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ συγκαταλέγεται στους σπουδαιότερους φιλοσόφους του 20ού αιώνα, και το έργο του αποτέλεσε το ερέθισμα για πολλά πρωτότυπα και συναρπαστικά επιτεύγματα της νεωτερικής σκέψης. Η παρουσία του στις πανεπιστημιακές αίθουσες ήταν σαγηνευτική, και τη δεκαετία του 1920 προσήλκυε τους ευφυέστερους νεαρούς διανοούμενους της Γερμανίας. Πολλοί από αυτούς ήταν Εβραίοι, οι οποίοι θα έπρεπε εν τέλει να συμβιβάσουν τη φιλοσοφική και συχνά προσωπική αφοσίωσή τους στον Χάιντεγκερ με τις επαίσχυντες πολιτικές του αντιλήψεις.

Το 1933 ο Χάιντεγκερ συνέδεσε την τύχη του με τον εθνικοσοσιαλισμό. Ποδοπάτησε τη σταδιοδρομία Εβραίων φοιτητών και κατήγγειλε συναδέλφους του καθηγητές τους οποίους θεωρούσε ανεπαρκώς ριζοσπαστικούς. Επί σειρά ετών, υπέγραφε επιστολές και ξεκινούσε τις παραδόσεις του με τον χαιρετισμό «Χάιλ Χίτλερ!», ενώ μέχρι τέλους κατέβαλλε τη συνδρομή του στο ναζιστικό κόμμα. Εξίσου προβληματικές για τους πρώην φοιτητές του ήταν οι προσπάθειές του να θέσει την υπαρξιστική σκέψη στην υπηρεσία ναζιστικών επιδιώξεων, αλλά και το ότι ποτέ δεν αποκήρυξε τις ενέργειές του εκείνες.

Το βιβλίο διερευνά τους τρόπους με τους οποίους τέσσερις από τους σημαντικότερους Εβραίους φοιτητές του Χάιντεγκερ προσέγγισαν τη σχέση του δασκάλου τους με τους ναζί, καθώς και το πώς το γεγονός αυτό επηρέασε τη σκέψη τους. Η Χάνα Άρεντ, ερωμένη αλλά και φοιτήτρια του Χάιντεγκερ, έφθασε να συγκαταλέγεται στους σπουδαιότερους πολιτικούς στοχαστές του 20ού αιώνα. Ο Καρλ Λέβιτ επέστρεψε στη Γερμανία το 1953 και σύντομα έγινε ένας από τους κορυφαίους φιλοσόφους της. Ο Χανς Γιόνας απέκτησε φήμη ως ο κορυφαίος φιλόσοφος του περιβαλλοντισμού στη Γερμανία. Ο Χέρμπερτ Μαρκούζε έγινε διάσημος ως διανοούμενος της Σχολής της Φραγκφούρτης και μέντορας της Νέας Αριστεράς.

Γιατί δεν κατόρθωσαν οι λαμπρές εκείνες διάνοιες να αντιληφθούν τι έκρυβε η καρδιά του Χάιντεγκερ και τι επιφύλασσε το μέλλον στη Γερμανία; Πώς, μετά τον πόλεμο, θα επανεκτιμούσαν τις γερμανικές διανοητικές παραδόσεις; Θα μπορούσαν άραγε να περισώσουν κάποιες πτυχές της σκέψης του Χάιντεγκερ; Η φιλοσοφία τους θα αντανακλούσε ή θα απέρριπτε εντελώς τις πρώιμες σπουδές τους; Θα μπορούσαν άραγε οι χαϊντεγκεριανοί εκείνοι να συγχωρήσουν, ή ακόμη και να προσπαθήσουν να κατανοήσουν, την προδοσία του ανθρώπου που τόσο θαύμασαν; Τα Παιδιά του Χάιντεγκερ εντάσσουν τις παραδοξότητες αυτές σε μια ευρύτερη σκληρή ειρωνεία της τύχης: οι ευρωπαίοι Εβραίοι βίωσαν τη μεγαλύτερη συμφορά τους αμέσως μετά την πληρέστερη αφομοίωσή τους. Το βιβλίο βρίσκει στις αντιδράσεις τους απαντήσεις σε ερωτήματα για τη φύση της υπαρξιακής απογοήτευσης και για το σημείο όπου οι ιδέες συναντούν την πολιτική.

ΑΦΙΕΡΩΜΑ
Συνεχίζοντας την περιήγηση στο lifo.gr, αποδέχεστε τη χρήση cookies.     Μάθετε περισσότερα.     Αποδοχή