O ύπνος αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της σωματικής και ψυχικής υγείας. Mελέτες δείχνουν ότι καθώς μεγαλώνουμε οι ώρες ύπνου μειώνονται προοδευτικά και νέου τύπου διαταραχές –όπως είναι το κοινωνικό τζετ λαγκ και η κοινωνική άπνοια– έρχονται να «κλέψουν» τον ύπνο της GenZ. Τα επικαιροποιημένα στατιστικά του ύπνου που έρχονται από τις ΗΠΑ φανερώνουν πως ο μέσος ενήλικος κοιμάται κατά μέσο όρο 6 ώρες και 57 λεπτά κάθε βράδυ, ενώ το 20% του ενήλικου πληθυσμού κοιμάται λιγότερες από 6 ώρες. Το 37% των νέων της Gen Z κοιμάται σήμερα λιγότερεςαπό 7 ώρες, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό το 1960-70 ήταν μόλις 18%. Όλες οι ηλικιακές ομάδες από το 1970 έως σήμερα καταγράφουν αύξηση στον ύπνο μικρής διάρκειας (ελαφρύ και σύντομο), που δεν επαρκεί για να διορθώσει τις φθορές της προηγούμενης ημέρας στους ιστούς του σώματος και να ενδυναμώσει τον οργανισμό. Στις ΗΠΑ, εκτιμάται ότι 60 εκατ. ενήλικες πάσχουν από αϋπνία, όμως μόνο το 10% αυτών ζητά ιατρική βοήθεια οποιουδήποτε τύπου. Το έμμεσο κόστος της αϋπνίας στις ΗΠΑ εκτιμάται στα 60 δισ.δολάρια ετησίως, ενώ η μακροχρόνια έλλειψη ύπνου συνδέεται με μειωμένη παραγωγικότητα στην εργασία, αυξημένο κίνδυνο αναπηρίας, λάθη και ατυχήματα στην οδήγηση και στον χειρισμό μηχανημάτων, θολή σκέψη, μειωμένη κρίση και αυξημένο κίνδυνο πρόωρου θανάτου κατά 1,5 φορές. Ο επαρκής σε διάρκεια και βαθύς ύπνος είναι απαραίτητος για σωστή πνευματική λειτουργία, γερό ανοσοποιητικό σύστημα, ευεξία και προστασία από μια σειρά χρόνιων νοσημάτων όπως οι καρδιοπάθειες, η υπέρταση, ο σακχαρώδης διαβήτης, η παχυσαρκία και η κατάθλιψη.
Ο ύπνος μπορεί να «χαλάσει» από μια πληθώρα διαταραχών στις οποίες έρχονται να προστεθούν δύο νέου τύπου προβλήματα. Πρόκειται για το κοινωνικό τζετ λαγκ και την κοινωνική άπνοια, που καταγράφηκαν στο πλαίσιο της μεγαλύτερης έρευνας όλων των εποχών για τον ύπνο, την οποία διεξήγαγε το Πανεπιστήμιο της Αδελαΐδας στην Αυστραλία με τη συμμετοχή πάνω από 70.000 ατόμων. Οι ερευνητές του πανεπιστημίου παρακολούθησαν για περισσότερα από 500 βράδια σε διάρκεια 4 ετών 70.072 ανθρώπους,περιλαμβάνοντας στο δείγμα εκπροσώπους της Gen Z, μεγαλύτερους ανθρώπους παραγωγικής ηλικίας και άτομα άνω των 60 ετών, με την αναλογία των δύο φύλων να γέρνει προς την πλευρά των ανδρών. Με τη βοήθεια της παιδιάτρου-πνευμονολόγου Σοφίας Κωνσταντινοπούλου, επικεφαλής του Κέντρου Ιατρικής Ύπνου στο νοσοκομείο Sheikh Khalifa Medical City (SKMC) στο Άμπου Ντάμπι, το οποίο αποτελεί μέρος του δικτύου SEHA υπό την πλατφόρμα της PureHealth, αποκωδικοποιούμε τα δύο βασικότερα ευρήματα της μελέτης που για πρώτη φορά συναντάμε στην ιατρική αργκό, το κοινωνικό τζετ λαγκ (social jet lag)και την κοινωνική άπνοια (social apnea) που ταλαιπωρούν κυρίως την Gen Z και πρωτίστως τους νεαρούς άνδρες.
Κοινωνικό τζετ λαγκ
Συμβαίνει συχνά η ρουτίνα του ύπνου (των καθημερινών εργάσιμων ημερών) να χαλάει μέσα στο Σαββατοκύριακο, οπότε κοιμόμαστε πιο αργά, ξυπνάμε πιο αργά και ενίοτε μένουμε στο κρεβάτι πολύ περισσότερο. Όταν ο ύπνος γίνεται άναρχος για λίγα 24ωρα, τότε παθαίνουμε κοινωνικό τζετ λαγκ, το οποίο ορίζεται ως η καθυστέρηση κατά τουλάχιστον 60 λεπτά της ώρας έναρξης του ύπνου και η αύξηση της διάρκειάς του κατά τουλάχιστον 45 λεπτά, όπως εξηγεί η παιδίατρος-παιδοπνευμονολόγος Σοφία Κωνσταντινοπούλου. Η έρευνα έδειξε ότι στα άτομα της Gen Zαυξάνονται πολύ οι πιθανότητες να εμφανιστεί το φαινόμενο του κοινωνικού τζετ λαγκ, το οποίο συμπαρασύρει μια άλλη «μοντέρνα» διαταραχή, την κοινωνική άπνοια, σε έναν φαύλο κύκλο.
Κοινωνική άπνοια
Η κοινωνική άπνοια αφορά τη μεγάλη αύξηση των περιστατικών άπνοιας κατά τη διάρκεια του Σαββατοκύριακου και εκδηλώνεται κυρίως σε ανθρώπους που κάνουν άπνοιες ύπνου. Τα ευρήματα δείχνουν πως ο άναρχος ύπνος τα Σαββατοκύριακα σε συνδυασμό με την αυξημένη κατανάλωση αλκοόλ και καπνικών προϊόντων διαδραματίζουν κομβικό ρόλο στην κοινωνική άπνοια. Είναι εντυπωσιακό το γεγονός πως η αύξηση των περιστατικών κοινωνικής άπνοιας στους νεαρούς άνδρες της Gen Z φτάνει το 55%, ενώ στους άνδρες παραγωγικής ηλικίας (κοντά στα 40 έτη) φτάνει το 21%. Την ίδια ώρα στις γυναίκες η κοινωνική άπνοια δεν ξεπερνά το 9% και στους συμμετέχοντες άνω των 60 ετών μειώνεται ακόμα περισσότερο, στο 7%, γιατί σε αυτή την ηλικιακή ομάδα οι άνθρωποι κατά κανόνα δεν ξενυχτούν, δεν πίνουν πολύ και δεν καπνίζουν πολύ τα Σαββατοκύριακα (αφού δεν βγαίνουν έξω όπως οι νεότεροι). Από τους δύο ανεξάρτητους παράγοντες, δηλαδή το αλκοόλ και το κάπνισμα,που αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης κοινωνικής άπνοιας, πιο σημαντικό ρόλο φαίνεται να έχει το αλκοόλ, που «κατακερματίζει» τον ύπνο, όπως εξηγεί η Σοφία Κωνσταντινοπούλου. Όταν πίνουμε παραπάνω από ένα ποτό, αρχικά ζαλιζόμαστε και μπορεί νανιώσουμε νυσταγμένοι. Ωστόσο, δεν κοιμόμαστε καλύτερα υπό την επήρεια του αλκοόλ. Αντιθέτως, έχουμε πιο ελαφρύ και κατακερματισμένο ύπνο, ο οποίος δεν επαρκεί για να επιδιορθωθούν οι φθορές της προηγούμενης ημέρας. Ο αληθινά αναπλαστικός ύπνος πρέπει να είναι βαθύς και συνεχόμενος. Οι νέοι άνδρες που εμφανίζουν τα υψηλότερα ποσοστά κοινωνικής άπνοιας συχνά ταλαιπωρούνται από αυξημένη ανάγκη για διούρηση κατά τη διάρκεια της νύχτας (χωρίς να νοσούν από σακχαρώδη διαβήτη), ενώ το πρωί ξυπνούν με θολό μυαλό και νιώθουν έντονη υπνηλία μέσα στην ημέρα, η οποία μπορεί να αποβεί εξαιρετικά επικίνδυνη στην οδήγηση.
Bed rotting, η νέα τάση στο TikTok
Η GenZ είναι μια γενιά η οποία παρουσιάζει αντιφατικές τάσεις. Από τη μία, ως η πρώτη γενιά «αυτοχθόνων»του διαδικτύου και των social media, είναι εξαιρετικά «ψαγμένη», έχει πρωτοφανή πρόσβαση σε πληροφορίες και γνώση και την ενδιαφέρει πολύ η ψυχοσωματική ευεξία. Από την άλλη, υπό την επίδραση του φαύλου κύκλου του κοινωνικού τζετ λαγκ και της κοινωνικής άπνοιας, οδηγείται σε μια μη φυσιολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται με τον όρο bed rotting, στο οποίο επιδίδεται φανατικά τα Σαββατοκύριακα. To bed rotting σε ελεύθερη μετάφραση θα μπορούσε να αποδοθεί ως «σάπισμα στο κρεβάτι» και ουσιαστικά περιγράφει τη νέα τάση της Gen Z να μη σηκώνεται για ώρες από το κρεβάτι τα Σαββατοκύριακα, παρότι έχει ξυπνήσει. Ο όρος έγινε εξαιρετικά δημοφιλής στις νεαρές ηλικίες στο TikTok και δίνει ένα όνομα στις αμέτρητες ώρες που περνούν οι νέοι τα Σαββατοκύριακα στο κρεβάτι χωρίς να κοιμούνται,για να δουλέψουν στο laptop, να δουν ταινίες στις πλατφόρμες και να σκρολάρουν στα social media. Τέλος, πρέπει να τονιστεί πως η Gen Z είναι η πρώτη γενιά που από μικρή ηλικία είναι διαρκώς «καλωδιωμένη» , καθώς μεγάλωσε «από κούνια» με ελεύθερη πρόσβαση στο ίντερνετ και τα social media. Αυτή η διαρκής «καλωδίωση» διαταράσσει τον κιρκάδιο ρυθμό του οργανισμού (το λεγόμενο βιολογικό ρολόι) και προκαλεί διαρκή υπερένταση, επιδεινώνοντας τον φαύλο κύκλο των διαταραχών του ύπνου.
