Σημαντικά διδάγματα επιτυχημένων πολιτικών δημόσιας υγείας για τη μείωση της βλάβης από το κάπνισμα προσφέρουν η Σουηδία και η Ιαπωνία, χώρες που κατάφεραν να μειώσουν δραστικά το ποσοστό των καπνιστών, εφαρμόζοντας αυστηρές πολιτικές ελέγχου του τσιγάρου και ταυτόχρονα παρέχοντας στους ενήλικους καπνιστές που δεν διακόπτουν το κάπνισμα τη δυνατότητα πρόσβασης σε εναλλακτικά προϊόντα χωρίς καύση.
Οι προσεγγίσεις αυτές εντάσσονται σε μια ευρύτερη, πραγματιστική στρατηγική μείωσης της βλάβης, η οποία συνδυάζει την πρόληψη, τη ρύθμιση και την επιστημονική τεκμηρίωση. Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα προχωρά στην ολοκλήρωση ενός σύγχρονου ψηφιακού ρυθμιστικού πλαισίου για την εποπτεία της αγοράς, με σαφή στόχο την αποτελεσματική προστασία των ανηλίκων και την αποτροπή της πρόσβασής τους σε προϊόντα καπνού και νικοτίνης.
Παραδείγματα χωρών που μείωσαν το ποσοστό των καπνιστών
Στη χάραξη πολιτικών δημόσιας υγείας είναι κρίσιμο ο νομοθέτης να λαμβάνει υπόψη τεκμηριωμένα και επιτυχημένα παραδείγματα. Σε αυτό το πλαίσιο, το παράδειγμα της Σουηδίας θεωρείται διεθνώς μοναδικό. Η χώρα έχει καταφέρει να μειώσει το ποσοστό των καπνιστών σε επίπεδα κοντά στο 5%, όταν ο μέσος όρος στην Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει περίπου στο 23%. Το αποτέλεσμα αυτό επιτεύχθηκε μέσω ενός συνδυασμού αυστηρών αντικαπνιστικών πολιτικών και της μακροχρόνιας διαθεσιμότητας του Snus και, πιο πρόσφατα, των nicotine pouches (σακουλάκια νικοτίνης), που επέτρεψαν σε ενήλικους καπνιστές να απομακρυνθούν από το τσιγάρο χωρίς καύση.
Αξιοσημείωτο είναι ότι, παρά τη σημαντική μείωση του καπνίσματος, η συνολική χρήση προϊόντων νικοτίνης στη Σουηδία παραμένει συγκρίσιμη με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, γεγονός που υπογραμμίζει τον ρόλο του τρόπου χρήσης και όχι απλώς της χρήσης νικοτίνης καθαυτή. Έτσι, η μείωση του συμβατικού τσιγάρου στη Σουηδία συνοδεύτηκε από σημαντικά οφέλη σε επίπεδο δημόσιας υγείας. Επιδημιολογικά δεδομένα δείχνουν ότι η χώρα καταγράφει χαμηλότερα ποσοστά νοσηρότητας και θνησιμότητας από καρκίνους που σχετίζονται με το κάπνισμα, καθώς και από καρδιαγγειακά και αναπνευστικά νοσήματα, συμπεριλαμβανομένης της χρόνιας αποφρακτικής πνευμονοπάθειας, σε σύγκριση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Τα ευρήματα αυτά συσχετίζονται με τη δραστική υποχώρηση των παραδοσιακών καιόμενων προϊόντων καπνού στον πληθυσμό και όχι με την εξάλειψη της χρήσης νικοτίνης συνολικά, καθώς, όπως ήδη επισημάνθηκε, η συνολική χρήση προϊόντων καπνού και νικοτίνης παραμένει σε επίπεδα συγκρίσιμα με τον μέσο όρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η Ιαπωνία αποτελεί ένα ακόμη χαρακτηριστικό παράδειγμα της επίδρασης που μπορεί να έχει η χρήση καινοτόμων προϊόντων στη μείωση του καπνίσματος. Μετά την εισαγωγή των θερμαινόμενων προϊόντων καπνού το 2015, καταγράφηκε σημαντική και σταθερή μείωση των πωλήσεων συμβατικών τσιγάρων και του ποσοστού των καπνιστών, στο πλαίσιο μιας στρατηγικής που συνοδεύτηκε από αυστηρούς κανόνες διάθεσης, επικοινωνίας και προστασίας των ανηλίκων. Η ιαπωνική εμπειρία δείχνει πως τα εναλλακτικά προϊόντα μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά στις παραδοσιακές πολιτικές ελέγχου του καπνίσματος, επιταχύνοντας τη μείωσή του σε επίπεδο πληθυσμού.
Η Ελλάδα θωρακίζει το ρυθμιστικό της πλαίσιο χρησιμοποιώντας εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης για την προστασία των ανηλίκων
Η προστασία των ανηλίκων αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα κάθε σύγχρονης πολιτικής δημόσιας υγείας. Τα παιδιά και οι έφηβοι δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούν κανένα προϊόν καπνού ή νικοτίνης, δεδομένου του εθιστικού χαρακτήρα της νικοτίνης και της αυξημένης ευαλωτότητας του αναπτυσσόμενου εγκεφάλου. Οι πολιτικές μείωσης της βλάβης που απευθύνονται σε ενήλικους καπνιστές δεν μπορούν και δεν πρέπει να συγχέονται με την πρόληψη στους νέους. Η σαφής στόχευση των εναλλακτικών προϊόντων αποκλειστικά σε ενήλικους, σε συνδυασμό με αυστηρό ρυθμιστικό πλαίσιο, υπεύθυνες εμπορικές πρακτικές και αποτελεσματική επιβολή της νομοθεσίας, είναι απαραίτητη για τη διασφάλιση ότι οι ανήλικοι παραμένουν μακριά από αυτά. Αντιθέτως, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι οι οριζόντιες απαγορεύσεις των εναλλακτικών προϊόντων –ιδίως όταν το παραδοσιακό τσιγάρο κυκλοφορεί κανονικά– συχνά αποτυγχάνουν να μειώσουν το κάπνισμα και ενδέχεται να οδηγήσουν σε ανεπιθύμητες συνέπειες, όπως η ενίσχυση της παράνομης αγοράς και η απώλεια του ελέγχου ποιότητας.
Η Ελλάδα είναι στην πρώτη γραμμή των εξελίξεων για την προστασία των ανηλίκων από τη χρήση προϊόντων καπνού και νικοτίνης, με τα υπουργεία Υγείας, Ψηφιακής Διακυβέρνησης & Τεχνητής Νοημοσύνης και Προστασίας του Πολίτη να περνούν για πρώτη φορά από τη γενική απαγόρευση στην ουσιαστική και καθολική εφαρμογή ενός ολοκληρωμένου πλαισίου προστασίας των ανηλίκων. Στην πρόσφατη, μάλιστα, κοινή συνέντευξη Τύπου, οι Άδωνις Γεωργιάδης, Δημήτρης Παπαστεργίου και Μιχάλης Χρυσοχοΐδης, παρουσιάζοντας τον «Οδικό Χάρτη και Επιχειρησιακό Σχέδιο για την Καθολική Εφαρμογή της Απαγόρευσης Πώλησης Καπνικών Προϊόντων και Αλκοόλ σε Ανηλίκους», ανέδειξαν την ανάγκη για μια αυστηρή, καθολική προσέγγιση στην αποτροπή πρόσβασης των ανηλίκων σε καπνικά και προϊόντα νικοτίνης. Για τον σκοπό αυτό, το νέο πλαίσιο οργανώνεται γύρω από πέντε βασικούς άξονες: πρόληψη και προστασία των ανηλίκων, ενίσχυση της εποπτείας της αγοράς, ρύθμιση νέων προϊόντων νικοτίνης, δημιουργία ψηφιακού μητρώου ελέγχου, ενίσχυση των ελεγκτικών μηχανισμών και των κυρώσεων. «Η προστασία των ανηλίκων αποτελεί αδιαπραγμάτευτη προτεραιότητα και απαιτεί σαφείς κανόνες και αυστηρή εφαρμογή», τόνισε ο Άδωνις Γεωργιάδης, ενώ ο Δημήτρης Παπαστεργίου υπογράμμισε ότι «η τεχνολογία μάς δίνει πλέον τα εργαλεία για αξιόπιστη επαλήθευση ηλικίας και διαφάνεια στην αγορά». Από την πλευρά του, ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης σημείωσε ότι «χωρίς ουσιαστικούς ελέγχους και κυρώσεις, καμία νομοθεσία δεν μπορεί να είναι αποτελεσματική». Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε και ο υφυπουργός Υγείας, Δημήτρης Βαρτζόπουλος, επισημαίνοντας: «Υπάρχουν στην αγορά νέα προϊόντα που έχουν τη δυνατότητα να προκαλούν, σε ορισμένες περιπτώσεις, μικρότερη βλάβη σε ορισμένα συστήματα – για παράδειγμα, το θερμαινόμενο προϊόν έχει μικρότερες εκπομπές και μικρότερη εισρόφηση τοξικών ουσιών. Από την άλλη πλευρά, όμως, αυτά τα καινούργια προϊόντα, πέραν της ελκυστικότητας που έχουν, ιδίως στις νεαρές ηλικίες, δεν παύουν, περιέχοντας νικοτίνη, να έχουν τοξική δράση και ως εκ τούτου θα πρέπει να απαγορευτούν οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο στην ανηλικότητα».
Συμπεράσματα
Τα παραδείγματα χωρών όπως η Σουηδία και η Ιαπωνία δείχνουν ότι ένα αυστηρό και επιστημονικά τεκμηριωμένο ρυθμιστικό πλαίσιο μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά, ενώ η πρόληψη της έναρξης χρήσης από τους νέους παραμένει ο ακρογωνιαίος λίθος κάθε υπεύθυνης πολιτικής για το κάπνισμα και τη νικοτίνη. Με αυτόν τον τρόπο, οι πολιτικές δημόσιας υγείας μπορούν να επιτύχουν έναν διττό στόχο: τη μείωση της βλάβης στους ενήλικους καπνιστές που διαφορετικά θα συνέχιζαν να καπνίζουν και την αποτελεσματική πρόληψη της χρήσης από τους νέους.
