ΠΟΥ ΛΕΤΕ.
Βρέθηκα πρόσφατα στο διπλανό τραπέζι από μια πολύ μεγάλη, πολιτικοποιημένη παρέα 65άρηδων. Η κουβέντα γύρισε γύρω απ’ τα πάντα, με ισχυρές διαφωνίες σε κάθε γύρισμα του λόγου. Κάποια στιγμή, το θέμα πήγε στα συνταξιοδοτικά, από κει στο ότι τα ζευγάρια δεν θέλουν και δεν μπορούν να κάνουν παιδιά κι από κει στις ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες.
«Ποιες ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, ρε παιδιά;», ρώτησε μια κυρία. «Προφυλακτικά υπάρχουν, αντισυλληπτικά υπάρχουν, χάπι της επόμενης μέρας υπάρχει. Όλα υπάρχουν πια, δεν νοείται πλέον ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη. Η γιαγιά μου, που δεν είχε τίποτα, είχε ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες, σήμερα είναι απλώς ανευθυνότητα». Δεν υπήρξε αντίλογος ή συμφωνία, η κουβέντα επέστρεψε στο πώς θα την παλέψει η Ελλάδα με τον γερασμένο πληθυσμό της και την πίεση των ασφαλιστικών ταμείων.
Η πρώτη μου επαφή με το χάπι της επόμενης μέρας έγινε στην αρχή της φοιτητικής μου ζωής, για χάρη μιας 15χρονης. Η έφηβη φίλη μας, που είχε βγει το προηγούμενο βράδυ με κάποιον, θεωρούσε απολύτως σίγουρο ότι έμεινε έγκυος. Ήθελε να προσέξει, δεν βγήκε το πρόγραμμα, όλα πήγαν στραβά, ήταν άσπρη από φόβο. Οι φίλες της έκαναν πηγαδάκι με αποφασιστική αρμοδιότητα πάνω στην αναπαραγωγική της υγεία και πρότειναν: να βάλει χλωρίνη –ναι, προτάθηκε να βάλει χλωρίνη διαλυμένη με νερό στο εσωτερικό του κόλπου της για να κάψει το σπέρμα, την κανονική, που σφουγγαρίζουμε–, να βάλει κόκα κόλα, να βάλει μέσα χυμό πορτοκαλιού γιατί το «οξύ» θα «σκοτώσει το σπέρμα». Κάποια στιγμή, ευτυχώς, το πρόβλημα αυτό έφτασε τηλεφωνικά σ’ εμένα. Ρώτησα το κορίτσι αν πήρε το χάπι της επόμενης μέρας.
Το χάπι της επόμενης μέρας παρουσιάζεται συνέχεια σαν απόδειξη εφηβικής ανευθυνότητας, αλλά μπορούμε να το δούμε κι αλλιώς: ως την τελευταία λύση που εξαρτάται αποκλειστικά απ’ την έφηβη, πριν φτάσει σε μια πιο προχωρημένη εγκυμοσύνη. Η λύση που δεν εξαρτάται απ’ το πού έτυχε να γεννηθεί, πόσο προχωρημένοι έτυχε να είναι οι γονείς της και πόσο «υπεύθυνο» έτυχε να είναι το αγόρι της.
«Όχι, δεν μπορώ να πάω σε γιατρό».
«Νομίζω ότι δεν χρειάζεται γιατρό».
Τέλος πάντων, με τα πολλά, αποφασίζεται να πάω εγώ να πάρω το χάπι και να της το δώσω. Πάω, λοιπόν, σ’ ένα φαρμακείο και ζητάω με ουδέτερο τόνο «ένα χάπι της επόμενης μέρας» και πρέπει να είπα και τη μάρκα που είχα βρει στο Google. «Δεν έχουμε εδώ», λέει η φαρμακοποιός. «Α, σας τέλειωσαν; Καλώς, ευχαριστώ». «Όχι, δεν μας τέλειωσαν, απλώς δεν έχουμε». Πάω σε δεύτερο φαρμακείο, εγώ, ενήλικη, αναζητώντας ένα προϊόν διαθέσιμο χωρίς ιατρική συνταγή, που έχει εγκριθεί για επείγουσα αντισύλληψη. Λέω τα ίδια, με κοιτάει κάπως ο φαρμακοποιός.
«Δεν πρόσεχες, ε;»
«Συγγνώμη;»
«Αντί να πάρεις αυτό, την επόμενη φορά κοίτα να βάλεις κάνα προφυλακτικό».
«Έχετε ή δεν έχετε;»
«Έχουμε, αλλά δεν είναι σωστά πράγματα αυτά, το ’χετε κάνει καραμέλα».
«Ένα θα ήθελα».
«Τα προφυλακτικά είναι πιο φθηνά να του πεις. Ορίστε».
Εκείνη τη μέρα, κάπως καθυστερημένα, κατάλαβα κάτι που πάρα πολλές έφηβες ξέρουν ήδη: ότι η αναζήτηση επείγουσας αντισύλληψης ενίοτε ενέχει εξευτελισμό, αμφισβήτηση και υποτίμηση. Είναι ένα ακόμη εμπόδιο στο να μπορέσει κάποια να έχει έλεγχο πάνω στην εγκυμοσύνη της και τη σεξουαλική της υγεία.
Μέσα στα χρόνια έχω ακούσει πολλά και πάντα ακούω καινούργια: φίλες μου δεν εμβολιάστηκαν ποτέ για HPV επειδή «όσες το κάνουν αυτό είναι πουτάνες» και μετά είχαν να αντιμετωπίσουν απολύτως αποτρέψιμες καταστάσεις με κονδυλώματα και τραχηλικές αλλοιώσεις, άλλες φίλες ξεκίνησαν ακάποτα απλούστατα γιατί δεν είχαν χρήματα για προφυλακτικά, άλλες πίστευαν ότι το «να τα ρίξει έξω» είναι επαρκής μέθοδος αντισύλληψης, άλλες δεν έμαθαν ποτέ ότι υπάρχει αντισύλληψη γιατί απλώς δεν τους το είπε ποτέ κανείς και ξέρω περιπτώσεις που δεν έκαναν τεστ Παπ γιατί είναι ξεπαρθένιασμα. Οι εμπειρίες μου με το χάπι της επόμενης μέρας, ειδικά τώρα που έχω κληθεί αρκετές φορές να το αγοράσω για έφηβες ή έχω ακούσει τις εμπειρίες εφήβων που πήγαν και το αγόρασαν, μου λένε το εξής: ενίοτε, οι φαρμακοποιοί διώχνουν τα κορίτσια, ζητάνε να πάνε με τους γονείς τους ή τους λένε ότι χρειάζεται συνταγή γιατρού. Ναι, υπάρχουν φαρμακοποιοί που απλώς κάνουν τη δουλειά τους και ίσως αφουγκράζονται την ταραχή, ρωτάνε δυο-τρία πράγματα και λένε έναν καλό λόγο, αλλά υπάρχουν και άλλοι επαγγελματίες που βρίσκουν ευκαιρία να υποτιμήσουν έφηβες και νεαρές γυναίκες για το πώς διαχειρίζονται την υγεία τους. Δεν θα έπρεπε να παίζεις ρουλέτα όταν πας να πάρεις ένα νόμιμο ιατρικό σκεύασμα που μπορεί να σε σώσει από τρομερά πολλές σκοτούρες.
Πριν από λίγους μήνες, με πήρε τηλέφωνο έξαλλη μια φίλη. Είχε μόλις πάει ν’ αγοράσει χάπι για την αδελφή της. Είχε θεωρήσει παράξενη την επιμονή της αδελφής της να μην πάει η ίδια, αλλά τέλος πάντων πήγε. Ο φαρμακοποιός προσπάθησε να την κάνει ρεζίλι, μου είπε. «Με ρώτησε αν είμαι σίγουρη, του λέω “sorry;”. Μου είπε ότι είναι αμαρτία. Έμεινα. Του είπα να μου δώσει το χάπι να τελειώνω και με ρώταγε αν ξέρω ότι σκοτώνω ζωή. Με ακούς, μου είπε ότι σκοτώνω ζωή. Και μίλαγε δυνατά, να τον ακούσουν όλοι, κι ήταν κάτι γριές εκεί και κουνούσαν το κεφάλι».
Το ότι υπάρχει θεωρητικά μια δυνατότητα, δεν σημαίνει ότι τα κορίτσια έχουν πρόσβαση σε αυτή. Αλλιώς θ’ αντιμετωπιστεί μια σαραντάρα στην Αθήνα από ό,τι μια 15χρονη στην επαρχία. Τα νεαρά κορίτσια συχνά δεν ξέρουν ότι έχουν τη δυνατότητα να πάρουν αυτό το χάπι κι όταν το ξέρουν, μπορεί να φοβούνται ότι ο/η φαρμακοποιός θα τις ρεζιλέψει, θα τις φοβίσει, θα το πει στους γονείς τους ή ότι θα τις κουτσομπολέψει στη γειτονιά. Ακόμη και στην Αθήνα, που βρίσκεις φαρμακείο σχεδόν όσο συχνά βρίσκεις περίπτερο, δεν μπορείς να είσαι σίγουρη ότι θα αποφύγεις το ρεζίλεμα. Κι όταν είσαι ενήλικη, πες σιγά το φόβητρο που είναι το ρεζίλεμα, όταν όμως είσαι μικρή, με την ένταση που χαρακτηρίζει την εφηβεία και τον τρόμο για τις «συνέπειες», εγώ πιστεύω ότι μπορεί και να μην πας να το πάρεις. Μπορεί να δοκιμάσεις άλλες μεθόδους, όπως αραιωμένη χλωρίνη, να χοροπηδάς γρήγορα πάνω κάτω ενώ ρίχνεις καυτό νερό ή μπάνιο με ξύδι.
Θεώρησα χρήσιμο να υπάρχει σε αυτό το κείμενο η άποψη μιας ειδικού σε σχέση με το διακύβευμα. Απευθύνθηκα λοιπόν στη μαιευτήρα-γυναικολόγο Ελένη Τζαχρήστα για τις δύο βασικές μου ερωτήσεις.
— Θέλω να σας ρωτήσω το εξής: Είναι βάσιμη η τρομοκρατία που δέχονται τα κορίτσια και οι γυναίκες σε σχέση με τις παρενέργειες στα φαρμακεία; Αναφέρομαι σε αιμορραγίες, πόνους και απροσδιόριστα «γυναικολογικά προβλήματα».
Σε σχέση με το χάπι της επόμενης μέρας, αρχικά να πω ότι λόγω της ποσότητας ορμόνης που περιέχει, είναι δύσκολο να προκαλέσει παρενέργειες. Αν ληφθεί εφάπαξ, θα χαρακτήριζα τις επιπτώσεις μηδαμινές. Για παράδειγμα, μπορεί να προκαλέσει μια αλλαγή προγράμματος της περιόδου αν ληφθεί στην αρχή της, επειδή αναστέλλει την ωορρηξία. Ως εκεί.
— Το δεύτερο βασικό φόβητρο που ξέρω ότι χρησιμοποιείται είναι το «δεν θα μπορείς να κάνεις παιδιά».
Αν το χάπι της επόμενης μέρας ληφθεί λίγες φορές, δεν θ’ αλλάξει τη γονιμότητα. Είναι άλλωστε σχεδιασμένο ως μέτρο επείγουσας αντισύλληψης. Ο ρόλος του είναι συμπληρωματικός. Δεν είναι φτιαγμένο για να λαμβάνεται κάθε φορά που υπάρχει σεξουαλική επαφή, αλλά για τις φορές εκείνες που, για να το πω απλά, έχει γίνει ατύχημα.
Αυτά θα ’πρεπε ν’ ακούει ένα κορίτσι που πάει στο φαρμακείο μες στο ταράκουλο.
Επιστρέφω εκεί απ’ όπου ξεκίνησα. Ενώ στα χαρτιά υπάρχει ένα εύρος δυνατοτήτων που επιτρέπουν σε μια ενημερωμένη γυναίκα να έχει έναν σχετικό έλεγχο πάνω στην εγκυμοσύνη, στη ζωή υπάρχουν εμπόδια. Δεν αναζητά λύσεις μόνο η ενημερωμένη γυναίκα. Τις αναζητά και η έφηβη που δεν έχει καμία ενημέρωση, γιατί οι γονείς της δεν θέλουν να την ενημερώσουν και το σχολείο δεν πρόκειται να την ενημερώσει. Τις αναζητά η έφηβη που το δίκτυο στήριξής της είναι η μεγάλη της αδελφή, η μεγάλη της ξαδέλφη και ίσως καμιά προοδευτική καθηγήτρια. Το χάπι της επόμενης μέρας είναι μεν μία μορφή επείγουσας αντισύλληψης, αλλά οι άλλες μορφές θέλουν συνεργάσιμο σύντροφο ή λεφτά ή γονείς που σε πάνε σε γυναικολόγο για να συζητήσετε ποια μορφή αντισύλληψης σου ταιριάζει.
Το χάπι της επόμενης μέρας παρουσιάζεται συνέχεια σαν απόδειξη εφηβικής ανευθυνότητας, αλλά μπορούμε να το δούμε κι αλλιώς: ως την τελευταία λύση που εξαρτάται αποκλειστικά απ’ την έφηβη, πριν φτάσει σε μια πιο προχωρημένη εγκυμοσύνη. Η λύση που δεν εξαρτάται απ’ το πού έτυχε να γεννηθεί, πόσο προχωρημένοι έτυχε να είναι οι γονείς της και πόσο «υπεύθυνο» έτυχε να είναι το αγόρι της.
Το ότι για να το αγοράσει η έφηβη χρειάζεται θάρρος, θράσος, προετοιμασία για διάφορα σενάρια και συνεισφορά τρίτων δείχνει, φυσικά, πελώρια ανευθυνότητα. Απλώς όχι δική της.
