ΕΙΧΑ ΔΙΑΒΑΣΕΙ ΚΑΠΟΙΑ ΣΤΙΓΜΗ μια ιστορία που πήγαινε κάπως έτσι: ένας άντρας φυλακίστηκε από μια εξωγήινη μορφή ζωής που τον θεώρησε «ζώο». Κλεισμένος στο κλουβί του, έψαχνε να βρει τρόπους να δείξει στον φύλακά του ότι ανήκει σε ευφυές είδος και αξίζει να ελευθερωθεί. Για να το πετύχει, άρχισε να γράφει στο χώμα μαθηματικούς τύπους και σύμβολα χημείας. Ήλπιζε ότι αποδεικνύοντας γνώση, αποδεικνύει ταυτόχρονα και ότι είναι ανώτερο ον και άρα ίσο με αυτούς που τον αιχμάλωσαν. Παρά τις επίμονες προσπάθειές του, δεν τα κατάφερε. Αργότερα, για να σκοτώσει χρόνο, άρχισε να εκπαιδεύει κάτι ποντίκια που βρίσκονταν στη φυλακή του. Τους έφτιαξε ένα κλουβί για να τα κρατήσει κοντά του. Έτσι, τελειώνει η ιστορία, κέρδισε την ελευθερία του. Βλέποντας αυτή τη συμπεριφορά, οι εξωγήινοι πείστηκαν. Έκριναν ότι μόνο μια ευφυής μορφή ζωής μπορεί να αιχμαλωτίσει μια άλλη.
Στην κουλτούρα μας το ζώο είναι αντικείμενο. Είναι κάτι που τρώμε, κάτι που αγοράζουμε, κάτι που πουλάμε, κάτι απ’το οποίο φτιάχνουμε ρούχα και κάτι που χρησιμοποιούμε για να τεστάρουμε τα καλλυντικά μας. Και ενώ αυτό ισχύει γενικά, ισχύει επίσης ότι τα ζώα συντροφιάς πλέον έχουν αποκτήσει τόσο κεντρική θέση στη ζωή μας που οι ιδιοκτήτες τους τα αντιμετωπίζουν σαν παιδιά.
Αν ρωτήσεις έναν νομικό «τι θεωρείται το ζώο στην Ελλάδα», η σύντομη απάντηση (σύντομη και κατά τι παραπλανητική) είναι «πράγμα». Η μακρύτερη απάντηση είναι ότι απαντώντας σ’ αυτή την ερώτηση με νομική συνέπεια, θα δούμε να αποκαλύπτεται μπροστά μας μια ταύτιση του κοινού αισθήματος με το νομικό γίγνεσθαι: και στα δύο, το «τι είναι» το ζώο φαίνεται να προκαλεί σύγχυση.
Η επιθυμία του Ντελόν ωστόσο έγινε γνωστή σε μια χρονική συγκυρία πολύ σημαντική: τα ευρωπαϊκά δίκαια αλλάζουν. Ενώ ακόμη δεν ξέρουν με σιγουριά πού πάνε, ολοένα και περισσότερες χώρες λένε «τα ζώα δεν είναι αντικείμενα και το ξέρουμε, δεν μπορούμε όμως να τα πούμε υποκείμενα, επομένως τι κάνουμε;». Προς το παρόν δημιουργούν ενδιάμεσες νομικές έννοιες που καθιστούν τα ζώα «όντα» που έχουν δικαίωμα στη ζωή τους.
Ενώ για τον Αστικό Κώδικα το ζώο είναι πράγμα, μετέπειτα νομοθεσίες και ειδικά ο νόμος «Άργος» (4830/2021) , δείχνουν με αυξανόμενη καθαρότητα ότι την ταύτιση με το αντικείμενο δεν μπορούμε πια να την υποστηρίξουμε. Γι’αυτό μιλάμε πια για «ευζωία». Αυτή η νομική σύγχυση μας δείχνει ότι είμαστε σε μια φάση αλλαγής. Τα ζώα αρχίζουν να εντάσσονται στη νομική προσωπικότητα σαν φορείς δικαιωμάτων και τα αντικείμενα, φυσικά, δεν έχουν δικαιώματα.
H είδηση σχετικά με την επιθυμία του Αλέν Ντελόν για τη θανάτωση του σκύλου του είναι πολύ ταιριαστή στην εποχή μας. Αν δεχτούμε ότι το ζώο είναι απλώς ένα αντικείμενο, η επιθυμία της θανάτωσης και κοινής ταφής δεν είναι κάτι το παράλογο. Το πράγμα ανήκει στον ιδιοκτήτη του. Ο ηθοποιός ήταν 78 χρονών όταν η χώρα του άλλαξε τον τρόπο που βλέπει τα ζώα και τα αναβάθμισε σε «ζωντανά όντα προικισμένα με ευαισθησία». Αν μπορώ άλλωστε να σφάξω ένα κατσίκι που μεγάλωσα με κόπο και φροντίδα στην αυλή μου, γιατί να μην ζητήσω να θανατωθεί το σκυλί μου για να περάσουμε μαζί στην αιωνιότητα; Πολιτισμικά, μας αρέσει να θαβόμαστε με όσα μας ανήκουν. Ενώ αυτό είναι σκληρό και απάνθρωπο αν βλέπεις τα ζώα σαν πλάσματα αυθύπαρκτα που αξίζουν προστασία, παραμένει συνεπές με τα πιστεύω σου αν τα βλέπεις σαν ένα οικογενειακό κειμήλιο ή ένα συναισθηματικά φορτισμένο αντικείμενο.
Η επιθυμία του Ντελόν ωστόσο έγινε γνωστή σε μια χρονική συγκυρία πολύ σημαντική: τα ευρωπαϊκά δίκαια αλλάζουν. Ενώ ακόμη δεν ξέρουν με σιγουριά πού πάνε, ολοένα και περισσότερες χώρες λένε «τα ζώα δεν είναι αντικείμενα και το ξέρουμε, δεν μπορούμε όμως να τα πούμε υποκείμενα, επομένως τι κάνουμε;». Προς το παρόν δημιουργούν ενδιάμεσες νομικές έννοιες που καθιστούν τα ζώα «όντα» που έχουν δικαίωμα στη ζωή τους. Αυτό, βέβαια, αφορά κυρίως τα ζώα συντροφιάς. Δηλαδή, στην αυξανόμενη φιλοζωία μας, η στάση μας –τουλάχιστον νομικά– είναι ανθρωποκεντρική. Όσο πιο κοντά είναι το ζώο στον άνθρωπο τόσo περισσότερο αξίζει να ζήσει. Αυτά και άλλα θέματα τέτοιου είδους πραγματεύεται ο ανερχόμενος νομικός τομέας «δίκαιο των ζώων». Πρόκειται για ένα συναρπαστικό κεφάλαιο της νομικής επιστήμης, όχι μόνο επειδή είναι καινούργιο αλλά επειδή αναγκάζει το νόμο να πάρει πολύ δύσκολες αποφάσεις. Αν τα ζώα αναγνωριστούν καθολικά σαν κάτι παραπάνω από πράγματα, θα είναι πολύ δύσκολο να μείνει η αναγνώριση αυτή στα ζώα συντροφιάς (κυρίως γατόσκυλα). Μια τέτοια αναβάθμιση θα είχε επιπτώσεις στην οικονομία, τέτοιας έκτασης που αυτή τη στιγμή, είναι μάλλον αφάνταστη. Στο παρελθόν, η αναγνώριση δικαιώματος σε ομάδες προσώπων έφερε οικονομικές αναταραχές, από την απαγόρευση της δουλείας μέχρι την απαγόρευση της παιδικής εργασίας. Η χρήση των ζώων για δικό μας όφελος είναι τόσο παγκόσμια και βαθιά ενταγμένη στην καθημερινότητα που μια συνθήκη που «απαγορεύει τη θανάτωση», όχι μόνο σε ζώα συντροφιάς αλλά σε ζώα σκέτο, θ’άλλαζε την ανθρωπότητα απ’τα θεμέλια.
Δεν γράφω ότι είμαστε κοντά σε κάτι τέτοιο. Δεν είμαστε. Γράφω ότι δηλώσεις σαν αυτές του ηθοποιού φέρνουν στην επιφάνεια, με λίγες λέξεις, διλήμματα και προβληματισμούς του καιρού μας που ξεπερνάνε κατά πολύ την αφορμή με την οποία ειπώθηκαν. Στην προκειμένη περίπτωση, η δήλωση αυτή ανοίγει το κεφάλαιο «μέχρι πού μπορεί να μου ανήκει μια άλλη ζωή» και «αν ένα είδος ζώου αξίζει να ζήσει, γιατί δεν φερόμαστε με τον ίδιο τρόπο σ’ένα άλλο είδος;».
Σε κάποιο απροσδιόριστο μέλλον, εφόσον πια αναγνωρίζουμε τα ζώα σαν συναισθανόμενα όντα με δικαίωμα στη ζωή τους, θα τεθεί αναπόφευκτα το ζήτημα:
Μπορούμε να εκμεταλλευόμαστε και να θανατώνουμε κάτι που εν γνώσει μας έχει «ψυχή» κι ευφυία; Κι αν μπορούμε, τι σημαίνει αυτό για τη θέση της «ψυχής» και της ευφυίας στον πολιτισμό μας;
Σημείωση: Πρόσφατα εκδόθηκε το πρώτο τεύχος του περιοδικού «Δίκαιο και Ζώα» από τη Νομική Βιβλιοθήκη. Δίνει απαντήσεις σε ζητήματα που αφορούν τη νομική κατάσταση των ζώων συντροφιάς στην Ελλάδα. Είναι δωρεάν και ανοιχτό στο κοινό. Είναι χρήσιμο εργαλείο για κάθε πρόσωπο που ενδιαφέρεται για την προστασία των ζώων συντροφιάς στη χώρα μας.
