Τα σύννεφα... Αιθέρια, εφήμερα, περαστικά. Νομοτελειακά.
Από τη «Συννεφούλα» έως τη «Συννεφιασμένη Κυριακή», από το πάθος του Γκαίτε να κρατά καθημερινό ημερολόγιο νεφών έως τα μουσικά ποιήματα του Χατζιδάκι, από τους ύμνους σε καμβά της Τζόρτζια Ο'Κιφ μέχρι τον Αριστοφάνη και τις «Νεφέλες» του, τα σύννεφα υμνήθηκαν στους αιώνες από ποιητές, λογοτέχνες, καλλιτέχνες, ακόμη και τους ίδιους τους επιστήμονες. Μας παρέσυραν στο ταξίδι τους, μας προειδοποίησαν για μπόρες, λιακάδες και ξαστεριές, μας εξήψαν τη φαντασία, τη νοσταλγία ή και τη θλίψη, μας δρόσισαν στη σκιά τους ή φέρνοντας βροχή.
Ο Λιουκ Χάουαρντ, ένας Άγγλος φαρμακοποιός και χημικός, είναι αυτός στον οποίο πιστώνεται η πρώτη ονοματολογική ταξινόμηση των νεφών, το 1803. Και ήταν τόσος ενθουσιώδης αναγνώστης του ο παθιασμένος με τα σύννεφα Γκαίτε ώστε τού αφιέρωσε ένα ποίημα το 1821, στο οποίο εξήρε τα επιτεύγματα του ερευνητή.
Στη λιγότερη αιθέρια μορφή τους και αγγλιστί, τα σύννεφα (clouds) κατάφεραν να επικρατήσουν ως όνομα «βαφτίζοντας» την τεχνολογία αποθήκευσης δεδομένων – από τα μουντζουρωμένα σκίτσα των πρώιμων μηχανικών όταν ιχνηλατούσαν τις άγνωστες συνιστώσες των δικτύων τους.
Υπάρχουν νέφη που θυμίζουν βαμβάκι, νέφη που σχηματίζονται κοντά σε βουνά, νέφη στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας που θυμίζουν ξέφτια, απειλητικά σκουρόχρωμα νέφη που προμηνύουν καταιγίδα.
Τα σύννεφα. Καθημερινά, αναπόφευκτα, κι όμως άγνωστα...
«Πόσο ανιαρός θα ήταν ο ουρανός χωρίς σύννεφα» λέει, ίσως λιγότερο ποιητικά από τον Γκαίτε, αλλά με ακρίβεια που εκφράζει πολλούς από εμάς, ο μετεωρολόγος και διευθυντής ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, Κώστας Λαγουβάρδος, ο οποίος με έναν πλήρη οδηγό νεφών μάς ξεναγεί στον αιθέριο, άγνωστο κόσμο πάνω από τις πόλεις μας.
— Πόσα είδη νεφών υπάρχουν;
Μία ματιά στον ουρανό αρκεί για να συνειδητοποιήσουμε την ποικιλία των νεφών που σχηματίζονται. Υπάρχουν νέφη που θυμίζουν βαμβάκι, νέφη που σχηματίζονται κοντά σε βουνά, νέφη στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας που θυμίζουν ξέφτια, απειλητικά σκουρόχρωμα νέφη που προμηνύουν καταιγίδα. Υπάρχουν πάνω από 100 διαφορετικές υποκατηγορίες νεφών, τις οποίες οι μετεωρολόγοι κατηγοριοποιούν και ομαδοποιούν χρησιμοποιώντας συγκεκριμένα κριτήρια.
— Με ποια κριτήρια κατηγοριοποιείτε τα σύννεφα;
Τα νέφη κατατάσσονται κυρίως με κριτήριο το ύψος της βάσης τους. Έτσι έχουμε τρεις βασικές κατηγορίες: τα χαμηλά νέφη, τα μεσαία νέφη και τα υψηλά νέφη. Υπάρχει μία τέταρτη κατηγορία νεφών που ονομάζονται νέφη κατακόρυφης ανάπτυξης, η βάση τους ξεκινάει χαμηλά ενώ η κορυφή τους φτάνει σε μεγάλο ύψος, που σε ορισμένες περιπτώσεις φθάνει και ξεπερνά τα 12 με 15 χιλιόμετρα.
— Θα μας τα κατονομάσετε;
Οι βασικές κατηγορίες νεφών με τα πιο χαρακτηριστικά είδη δίνονται στη συνέχεια, παραθέτουμε την ελληνική ονομασία τους καθώς και τη λατινική η οποία χρησιμοποιείται διεθνώς.
- Χαμηλά νέφη: Stratus (Στρώματα), Cumulus (Σωρείτες) Stratocumulus (Στρωματοσωρείτες), Nimbostratus (Μελανοστρώματα)
- Μεσαία νέφη: Altostratus (Υψιστρώματα), Altocumulus (Υψισωρείτες)
- Υψηλά νέφη: Cirrus (Θύσανοι), Cirrostratus (Θυσανοστρώματα), Cirrocumulus (Θυσανοσωρείτες)
- Νέφη κατακόρυφης ανάπτυξης: Cumulonimbus (Σωρειτομελανίες)
Στις κατηγορίες αυτές υπάρχουν και υποκατηγορίες οι οποίες υποδηλώνουν ειδικά χαρακτηριστικά, όπως οι φακοειδείς υψισωρείτες (Altocumulus lenticularis) και άλλες σπανιότερες υποκατηγορίες. Οι υποκατηγορίες αυτές υπερβαίνουν τις 100!
— Διαβάζοντας για «φακοειδή» (Lenticular) σύννεφα, καταλαβαίνω πως ήταν η μορφή τους που τα «βάφτισε».
Τα φακοειδή νέφη είναι μια υποκατηγορία των μεσαίων νεφών τύπου Altocumulus (υψισωρείτες). Παρουσιάζουν έναν εντυπωσιακό σχηματισμό κοντά και πάνω από τις κορυφές βουνών, μοιάζοντας μερικές φορές σαν «ιπτάμενοι δίσκοι». Αν οι καιρικές συνθήκες το επιτρέπουν μπορούν να διατηρηθούν για αρκετές ώρες μέχρι να διαλυθούν.
— Πώς είναι δυνατόν να αιωρούνται τόσοι τόνοι πάγου και νερού στον ουρανό;
Όντως τα σύννεφα είναι βαριά, ένα μικρό σχετικό νέφος μπορεί να ζυγίζει πάνω από 1.000 τόνους. Αλλά επειδή ένα νέφος αποτελείται από έναν τεράστιο αριθμό σταγονιδίων νερού και παγοκρυστάλλων, τα οποία όμως είναι πολύ μικρά και δεν πέφτουν, αιωρούνται μέσα στην ατμόσφαιρα, διατηρώντας τη μορφή των νεφών που παρατηρούμε.
— Ποια σύννεφα είναι πιο πιθανό να προκαλέσουν κεραυνούς και γιατί;
Οι σωρειτομελανίες, τα σύννεφα κατακόρυφης ανάπτυξης, τα οποία έχουν ύψος που ξεπερνάει και τα 10 χιλιόμετρα. Περιέχουν έναν τεράστιο αριθμό μικροσκοπικών παγοκρυστάλλων οι οποίοι κινούνται μέσα στο νέφος από τις συνεχείς ανοδικές και καθοδικές κινήσεις, δημιουργώντας τα ηλεκτρικά φορτία τα οποία είναι απαραίτητα για τις ηλεκτρικές εκκενώσεις.
Οι κεραυνοί είναι ένα δυνητικά επικίνδυνο καιρικό φαινόμενο, κατά μέσο όρο κάθε χρόνο σκοτώνουν δύο ανθρώπους στην Ελλάδα. Επομένως χρειάζεται προσοχή όταν βρισκόμαστε κοντά σε μία ισχυρή καταιγίδα.
— Ποιο είναι το πιο εντυπωσιακό μετεωρολογικό φαινόμενο που μπορείτε να θυμηθείτε;
Το πιο εντυπωσιακό μετεωρολογικό φαινόμενο, κατά τη γνώμη μου, είναι ο ανεμοστρόβιλος, ένα απειλητικό και επικίνδυνο φαινόμενο, το οποίο παρουσιάζει την άγρια «ομορφιά» της φύσης. Προσωπικά έχω δει ανεμοστρόβιλο μόνο σε φωτογραφίες και βίντεο, αλλά ποτέ από κοντά.
— Πέραν της επιστημονικής ιδιότητάς σας, σας τυχαίνει να σηκώνετε το κεφάλι ψηλά στον ουρανό και να θαυμάζετε τα σύννεφα; Κι αν ναι, ποια σας εντυπωσιάζουν περισσότερο;
Πολύ συχνά, φανταστείτε πόσο ανιαρός θα ήταν ο ουρανός χωρίς σύννεφα. Ο σχηματισμός και η διάλυσή τους, η κίνησή τους, η ποικιλία των ειδών τους χαρίζουν σε όλους μας, εκτός από την πολύτιμη βροχή, πανέμορφες εικόνες και χρώματα. Παρόλο που ασχολούμαι πάνω από 20 χρόνια με τη μελέτη των έντονων καιρικών φαινομένων, τα καταιγιδοφόρα απειλητικά νέφη συνεχίζουν ακόμα και σήμερα να με εντυπωσιάζουν.
— Παρεμπιπτόντως, εκδώσατε ένα βιβλίο για τα σύννεφα. Θα μας πείτε δύο λόγια γι' αυτό;
Ναι, μόλις κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις του 21ου το «Πετώντας στα σύννεφα» ένα βιβλίο που έγραψα μέσα στο 2021 προσπαθώντας να παρουσιάσω, με όσο πιο απλό τρόπο γίνεται, την αποκωδικοποίηση των μυστικών των νεφών. Διαρθρώνεται σε 24 ερωτήσεις και απαντήσεις, ελπίζω να καταφέρω να περάσω στους αναγνώστες ένα μέρος από τη «μαγεία» των νεφών.
