Συνέντευξη στην Αλεξία Σβώλου
Ο Τάσος Συκάκης, Senior Manager External Affairs, και η Σταυρούλα Νταηλάκη, Head of Scientific & Medical Affairs, της Παπαστράτος, εξηγούν τον ρόλο της επιστημονικής τεκμηρίωσης, τις ευρωπαϊκές προκλήσεις και τη σημασία της προστασίας των ανηλίκων στο νέο πλαίσιο δημόσιας υγείας.
— Σε μία περίοδο που η συζήτηση για τα καινοτόμα προϊόντα καπνού και νικοτίνης παραμένει έντονη, τόσο στη χώρα μας όσο και σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, πώς θα περιγράφατε το ρυθμιστικό πλαίσιο που έχει διαμορφωθεί στην Ελλάδα για τα συγκεκριμένα προϊόντα;
Τάσος Συκάκης: Η Ελλάδα έχει καταφέρει τα τελευταία χρόνια να διαμορφώσει ένα πλήρες και ρεαλιστικό ρυθμιστικό πλαίσιο για τα καινοτόμα προϊόντα καπνού και νικοτίνης, μακριά από δογματισμούς και ιδεοληψίες. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί μιλάμε για μία κατηγορία προϊόντων που για μεγάλο διάστημα αντιμετωπίστηκε διεθνώς με αμηχανία και καχυποψία, χωρίς να λαμβάνονται επαρκώς υπόψη ούτε οι επιστημονικές έρευνες, ούτε η εξέλιξη της τεχνολογίας, ούτε τελικά η βούληση των καταναλωτών.
Στη χώρα μας έχει διαμορφωθεί ένα πλαίσιο αυστηρό αλλά και ρεαλιστικό, το οποίο στηρίζεται στην επιστημονική αξιολόγηση και στη στρατηγική της μείωσης της βλάβης για τους ενήλικους καπνιστές που διαφορετικά θα συνέχιζαν να καπνίζουν. Η λογική είναι απλή: τι κάνω για τους καπνιστές που δεν διακόπτουν; Τους εγκαταλείπω στην πιο βλαβερή μορφή καπνίσματος ή τους δίνω επιλογές – καλύτερα προϊόντα, δυνητικά μειωμένης βλάβης; Από τη σκοπιά της δημόσιας υγείας η απάντηση θα έπρεπε να είναι αυτονόητη, και για την Ελλάδα είναι. Από τη μία πλευρά, λοιπόν, υπάρχει ένα σαφές και πλήρες θεσμικό πλαίσιο που καλύπτει ουσιαστικά όλες τις κατηγορίες προϊόντων καπνού και νικοτίνης. Από την άλλη, υπάρχει μια πολιτική που επιτρέπει στην Ελλάδα να προστατεύει και τα βιομηχανικά, επενδυτικά και εξαγωγικά της συμφέροντα, χωρίς να δαιμονοποιεί έναν ολόκληρο παραγωγικό κλάδο με βαθιές ιστορικές και κοινωνικές αναφορές, ως κάτι που πρέπει απλώς να περιθωριοποιηθεί. Αυτή η χρυσή τομή είναι που έχει αξία, καθώς συνδυάζεται η προστασία της δημόσιας υγείας με μια ρεαλιστική ματιά απέναντι στην αγορά, τη βιομηχανία και την ανάγκη για τη μετάβαση προς νέα προϊόντα, για τους καπνιστές που δεν διακόπτουν.
Σε τελική ανάλυση όμως μιλάμε με απτά αποτελέσματα. Και αυτά έχει να επιδείξει η Ελλάδα. Η σταθερότητα στο φορολογικό και ρυθμιστικό περιβάλλον έχει βοηθήσει την αγορά να λειτουργεί πιο ομαλά, ενώ, παράλληλα, έχουν ενισχυθεί τα δημόσια έσοδα και η ελκυστικότητα της Ελλάδας ως επενδυτικού προορισμού, και έχει μειωθεί το λαθρεμπόριο, από 24% σε 17% το 2024. Η Ελλάδα είναι η χώρα με τη μεγαλύτερη μείωση λαθρεμπορίου στην Ευρώπη. Την ίδια στιγμή, η χώρα μας καταγράφει πρόοδο και στη μείωση του καπνίσματος, έχουμε τη δεύτερη μεγαλύτερη μείωση στην Ευρώπη (από 42% σε 36% μεταξύ 2021-2023) σύμφωνα με το Ευρωβαρόμετρο, κάτι που δείχνει ότι η προστασία της δημόσιας υγείας και ο ρεαλισμός δεν είναι έννοιες ανταγωνιστικές, αλλά μπορούν να συμπορεύονται.
Το ελληνικό πλαίσιο δείχνει πως, όταν συνυπάρχουν συνέπεια, τεκμηρίωση και πολιτική βούληση, μπορεί να υπάρξουν πολιτικές που να υπηρετούν ταυτόχρονα την κοινωνία, τη δημόσια υγεία και την οικονομία.
— Με δεδομένο ότι επίκειται η αναθεώρηση της ευρωπαϊκής Οδηγίας για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης, ενώ ήδη αναθεωρείται η φορολογική Οδηγία, θεωρείτε ότι η Ευρώπη κινείται σήμερα με τον ίδιο ρεαλισμό που βλέπουμε στην Ελλάδα; Πώς βλέπετε να διαμορφώνονται οι εξελίξεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο;
Τάσος Συκάκης: Η αλήθεια είναι πως σε ευρωπαϊκό επίπεδο δεν βλέπουμε τον ίδιο βαθμό ρεαλισμού. Και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα, ακριβώς επειδή συζητείται η φορολογική Οδηγία ενώ επίκειται η αναθεώρηση της Οδηγίας για τα προϊόντα καπνού και νικοτίνης. Κατά τη γνώμη μου, στη συζήτηση που ανοίγει στην Ευρώπη θα συγκρουστούν ουσιαστικά δύο διαφορετικές προσεγγίσεις δημόσιας υγείας. Αυτό, όμως, δεν βοηθά ούτε τη δημόσια υγεία ούτε τη διαμόρφωση μιας αποτελεσματικής πολιτικής.
Από τη μία πλευρά, υπάρχει μια ξεπερασμένη, τιμωρητική λογική, που συχνά βασίζεται σε ιδεοληψίες και προκαταλήψεις και σε μια οριζόντια αντιμετώπιση όλων των προϊόντων. Είναι μια λογική που αγνοεί τις επιστημονικές εξελίξεις, δεν αναγνωρίζει τις ουσιαστικές διαφορές μεταξύ των κατηγοριών προϊόντων και τελικά αφήνει στο περιθώριο όσους επιμένουν να καπνίζουν, χωρίς να τους προσφέρει καλύτερες, εναλλακτικές επιλογές. Από την άλλη, υπάρχει μια πιο σύγχρονη προσέγγιση, που βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα, σε τεκμηρίωση και στη λογική ότι, για εκείνους που διαφορετικά θα συνέχιζαν να καπνίζουν, πρέπει να υπάρχουν καλύτερες εναλλακτικές σε σχέση με το συμβατικό τσιγάρο.
Η επερχόμενη αναθεώρηση της Οδηγίας μπορεί να αποτελέσει σημείο καμπής. Είναι μια χρυσή ευκαιρία για την Ευρωπαϊκή Ένωση να «στρέψει» την καπνοβιομηχανία προς την ανάπτυξη καλύτερων προϊόντων, μακριά από το τσιγάρο. Ο ρεαλισμός και η σύνεση πρέπει να νικήσουν την προκατάληψη και την ιδεοληψία. Το παράδειγμα της Ελλάδας πρέπει να εξαχθεί και στην Ευρώπη, σηματοδοτώντας μια διαφορετική προσέγγιση που λειτουργεί στην πράξη. Αντίθετα, πρακτικές άλλων χωρών που προσπαθούν να επιβάλουν τις δικές τους αποτυχημένες πολιτικές θα πρέπει να περιθωριοποιηθούν.
— Με βάση την έρευνα που έχετε κάνει, θεωρείτε ότι τα εναλλακτικά προϊόντα μπορούν να μειώσουν τη βλάβη σε σύγκριση με το κάπνισμα;
Σταυρούλα Νταηλάκη: Με βάση τις έρευνες που έχουμε πραγματοποιήσει μέχρι σήμερα, μπορούμε να πούμε ότι το σύνολο των επιστημονικών δεδομένων που έχουμε συγκεντρώσει δείχνει ότι τα εναλλακτικά, μη καιόμενα προϊόντα μας έχουν τη δυνατότητα να παρουσιάζουν μειωμένο κίνδυνο σε σύγκριση με τη συνέχιση του συμβατικού τσιγάρου, για ενήλικους καπνιστές που κάνουν πλήρη μετάβαση σε αυτά. Τα δεδομένα αυτά κατατίθενται συστηματικά στις αρμόδιες ρυθμιστικές Αρχές, ώστε να αξιολογούνται ανεξάρτητα στο πλαίσιο των προβλεπόμενων ρυθμιστικών διαδικασιών, ενώ παράλληλα ο σχεδιασμός και η εξέλιξη των ερευνητικών μας προγραμμάτων πραγματοποιούνται σε ευθυγράμμιση με τις επιστημονικές απαιτήσεις και τις υποδείξεις των Αρχών.
Το ερευνητικό πρόγραμμα για την αξιολόγηση των προϊόντων μας βασίζεται σε μια συστηματική προσέγγιση, αντίστοιχη με εκείνη που εφαρμόζεται στη φαρμακευτική έρευνα. Περιλαμβάνει στοιχεία από τον σχεδιασμό των προϊόντων, τη χημική ανάλυση του αερολύματος, την τοξικολογική ανάλυση, προκλινικές και κλινικές μελέτες, φαρμακοκινητικές αναλύσεις, καθώς και μελέτες μετά τη διάθεση των προϊόντων αυτών στην αγορά και δεδομένα πραγματικής χρήσης.
Ταυτόχρονα, αναγνωρίζουμε ότι η ανεξάρτητη επιστημονική έρευνα είναι κρίσιμη για την επιβεβαίωση των ευρημάτων και την ενίσχυση της αξιοπιστίας τους. Για τον λόγο αυτό, ενθαρρύνουμε και παρακολουθούμε στενά τη συνεχή αύξηση ανεξάρτητων μελετών πάνω στα προϊόντα μας.
Τέλος, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι τα προϊόντα αυτά δεν είναι ακίνδυνα και απευθύνονται αποκλειστικά σε ενήλικους καπνιστές που διαφορετικά θα συνέχιζαν να καπνίζουν.
— Υπάρχει η άποψη ότι τα εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης μπορεί να λειτουργούν ως πύλη εισόδου στο κάπνισμα και ότι ενδέχεται να προσελκύουν τη νεότερη γενιά. Ποια είναι η δική σας τοποθέτηση απέναντι σε αυτές τις ανησυχίες;
Σταυρούλα Νταηλάκη: Το ερώτημα αν τα εναλλακτικά προϊόντα μπορούν να αποτελέσουν πύλη εισόδου στο κάπνισμα έχει εξεταστεί εκτενώς σε διεθνές επίπεδο. Τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα σε επίπεδο πληθυσμού δεν δείχνουν ότι τα προϊόντα αυτά λειτουργούν ως πύλη προς το συμβατικό κάπνισμα. Αντίθετα, σε χώρες όπου είναι διαθέσιμα και ρυθμίζονται σωστά, παρατηρείται μείωση του καπνίσματος, καθώς ενήλικοι καπνιστές μετακινούνται από τα τσιγάρα προς τις εναλλακτικές επιλογές χωρίς καύση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Σουηδία, όπου η μακροχρόνια υιοθέτηση πολιτικών μείωσης της βλάβης και η πρόσβαση σε προϊόντα νικοτίνης χωρίς καύση, όπως το Snus, συνδυάστηκαν με τη χαμηλότερη κατανάλωση τσιγάρων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Παρά τη διαχρονική χρήση προϊόντων νικοτίνης στον ενήλικο πληθυσμό, η χώρα έχει επιτύχει πολύ χαμηλά επίπεδα καπνίσματος και δεν καταγράφεται αύξηση που να υποστηρίζει την υπόθεση ότι τα εναλλακτικά προϊόντα λειτουργούν ως πύλη εισόδου στο κάπνισμα.
Αυτό, ωστόσο, δεν αναιρεί μια βασική αρχή: οι ανήλικοι δεν πρέπει να χρησιμοποιούν κανένα προϊόν καπνού ή νικοτίνης. Η προστασία τους αποτελεί κοινή ευθύνη πολιτείας, κοινωνίας και επιχειρήσεων. Γι’ αυτό και η θέση μας είναι ότι η λύση δεν βρίσκεται στις γενικές απαγορεύσεις, αλλά σε ένα ισχυρό και εφαρμόσιμο ρυθμιστικό πλαίσιο: αυστηρά όρια ηλικίας, έλεγχος σημείων πώλησης, σαφείς κανόνες για τη συσκευασία και την εμπορική επικοινωνία, υψηλά πρότυπα ποιότητας και αποτελεσματική επιβολή του νόμου. Μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορούμε αφενός να προστατεύσουμε ουσιαστικά τους ανήλικους, αφετέρου να δώσουμε στους ενήλικους καπνιστές πρόσβαση σε εναλλακτικές που μπορούν να συμβάλουν στη μείωση του καπνίσματος και της βλάβης που προκαλεί.
