«Kammoun» στα αραβικά σημαίνει «κύμινο», το πολύ σημαντικό μπαχαρικό για τη γαστρονομική κουλτούρα του αραβικού κόσμου, τόσο σε γευστικό όσο και σε πολιτισμικό επίπεδο. Αυτήν τη λέξη που συνδέεται για έναν άνθρωπο της Μέσης Ανατολής με τη νοσταλγία επέλεξε ο Wael Ladki, Λιβανέζος φωτορεπόρτερ και πολεμικός ανταποκριτής σε εφημερίδες της πατρίδας του και διεθνή πρακτορεία ειδήσεων, για το μαγαζάκι που άνοιξε στα νότια προάστια. Το Kammoun, που βρίσκεται στην Άνω Γλυφάδα, είναι ένα ταβερνάκι φτιαγμένο με αγάπη και ιδιαίτερη φροντίδα για να είναι φιλόξενο και ζεστό. Για να μπορεί να προσφέρει «ανθρώπινη επαφή», όπως λέει ο Wael, να ενώνει διαφορετικούς ανθρώπους μέσα από το φαγητό – μέσα από απλές γεύσεις και μυρωδιές κύμινου, ζάαταρ και θυμαριού.
To Kammoun του είναι το προσωπικό του καταφύγιο από τότε που άφησε τον Λίβανο και μετακόμισε στην Ελλάδα, επειδή είχε «τραυματιστεί» αρκετά από τη λαίλαπα του πολέμου. Στην κουζίνα ο Σύριος Suhel Alnasar μαγειρεύει λιτά, νόστιμα πιάτα που σε μεταφέρουν στις ανατολικές ακτές της Μεσογείου, τυλιχτά με shawarma (μαριναρισμένες φέτες μοσχαριού ή κοτόπουλου), κρεμμύδι, τουρσί, ντομάτα και ταρατόρ (σάλτσα με ταχίνι και σκόρδο), αφράτα φαλάφελ, σαμπούσεκ (μικρά πιτάκια που θυμίζουν πιροσκί και γεμίζονται με κιμά ή τυρί), kibbeh, foul (κουκιά με σκόρδο και ντομάτα), baba ganoush, moutabal, χούμους, λαχματζούν.
«Αυτός είναι ο πόλεμος τώρα. Σκοτώνεις εκατομμύρια ανθρώπους και αφήνεις άλλους να λιμοκτονούν για να γίνεις πλούσιος. Πού είναι η δικαιοσύνη; Η Ευρώπη μιλά για δικαιοσύνη και ισότητα και ορίστε τα αποτελέσματα».
«Γεννήθηκα στη Βηρυτό, μια πόλη αντιφάσεων, με στρώματα ιστορίας, πολιτικής, θρησκευτικών εντάσεων και εξαιρετικού πολιτιστικού πλούτου», λέει ο Wael Ladki. «Μεγάλωσα στη διάρκεια του λιβανέζικου εμφύλιου πολέμου. Ό,τι είμαι σήμερα έχει διαμορφωθεί, με κάποιον τρόπο, από αυτήν την πόλη. Η Βηρυτός σε διδάσκει από νωρίς ότι η διαφορετικότητα δεν είναι θεωρία· είναι ζήτημα επιβίωσης. Σου δίνει επίγνωση, ανθεκτικότητα και μια βαθιά κατανόηση του πώς η δύναμη και η ευθραυστότητα συνυπάρχουν. Η επαγγελματική μου ζωή ξεκίνησε εκεί. Η Βηρυτός υπήρξε για χρόνια κορυφαία πρωτεύουσα της αραβικής δημοσιογραφίας, έτσι μεγάλωσα περιτριγυρισμένος από πολιτικές συζητήσεις, μέσα ενημέρωσης και την επείγουσα ανάγκη να αφηγηθώ αυτά που έβλεπα».
― Πού εργάστηκες ως πολεμικός ανταποκριτής και φωτογράφος; Τι ήταν αυτό που αρχικά σε τράβηξε σε αυτήν τη δουλειά;
Ξεκίνησα σε λιβανέζικη εφημερίδα, την «As-Safir». Μεγάλωσα επαγγελματικά μέσα από τα γεγονότα. Μετά τη δολοφονία του Ραφίκ Χαρίρι το 2005, συνεργάστηκα με μεγάλα διεθνή πρακτορεία: Reuters, Agence France-Presse, Associated Press, European Pressphoto Agency και Bloomberg – κυρίως με το Reuters. Το να καλύπτεις τον Λίβανο σήμαινε να καλύπτεις συγκρούσεις, είτε εσωτερικούς πολέμους είτε περιφερειακές συγκρούσεις που διεξάγονταν στο έδαφός μας. Αυτό που με τράβηξε στο επάγγελμα δεν ήταν η αδρεναλίνη αλλά η ανάγκη να δώσω τη δική μου μαρτυρία. Σε μια χώρα όπου η ιστορία συχνά ξαναγράφεται, η κάμερα έμοιαζε να είναι προσωπική μου ευθύνη. Μέσα από τον φακό μπορούσα να καταγράψω τι έκαναν τα συστήματα στους ανθρώπους – από τον πόλεμο και τη φτώχεια μέχρι τις περιβαλλοντικές καταστροφές και τον καθημερινό αγώνα για αξιοπρέπεια. Η φωτογραφία έγινε η γλώσσα μου. Αλλάζω συνεργασίες ανάλογα με το πού νιώθω ότι μπορώ να δουλέψω ελεύθερα. Είμαι «κυκλοθυμικός», αλλά πάνω απ’ όλα θέλω να παραμένω ανεξάρτητος. Αν συμβεί κάτι και δεν μου αρέσει ο τρόπος που το χειρίζονται, αν θέλουν να χρησιμοποιήσουν εμένα ή τις φωτογραφίες μου για να στηρίξουν τη γραμμή μιας συγκεκριμένης εταιρείας ή πρακτορείου, τότε έχω πρόβλημα. Γι’ αυτό αλλάζω συχνά συνεργασίες. Δούλεψα πολύ και με τηλεοπτικά δίκτυα. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μου ήμουν ουσιαστικά ανεξάρτητος, freelance. Κάποιες φορές δεν ήμουν ευχαριστημένος με το Reuters. Το 2016 ήμουν στο Μόναχο, καθόμουν σε ένα καφέ, και έγινε επίθεση δίπλα μου, η επίθεση στο Mόναχο. Ήμουν εκεί τυχαία. Άρχισα να βγάζω φωτογραφίες·και ήμουν ο μόνος δημοσιογράφος στο σημείο εκείνη τη στιγμή. Μοιράστηκα κάποιες εικόνες, τις πήρε η «Guardian», και η πρώτη ερώτηση που μου έκανε το πρακτορείο, επειδή είμαι Άραβας, ήταν: «Τι έκανες εκεί;». Τους απάντησα: «Σοβαρά; Δουλεύω μαζί σας πάνω από 15 χρόνια. Ήμουν εκεί. Έγινε κάτι. Θέλετε τις φωτογραφίες ή όχι;». Έκανα ζωντανές συνδέσεις με πολλά κανάλια. Αλλά τέτοιες αντιδράσεις, η «κουζίνα» των πρακτορείων, σε απογοητεύει. Με στέλνεις σε εμπόλεμες ζώνες στη Μέση Ανατολή και δεν ρωτάς τίποτα. Όταν όμως βρίσκομαι στην Ευρώπη, το πράγμα αλλάζει. Σαν να πρέπει να καλύπτω μόνο τον «αραβικό κόσμο». Γι’ αυτό είμαι από συνεργασία σε συνεργασία. Παρ’ όλα αυτά, έχω δουλέψει με όλους.
― Μπορείς να περιγράψεις μια στιγμή στη δουλειά σου που σε άλλαξε ριζικά;
Δεν υπήρξε μία και μόνο δραματική στιγμή. Ήταν μια συσσώρευση εμπειριών. Ένα πράγμα συνειδητοποίησα και μου έμεινε. Ακόμη κι εμείς, ως δημοσιογράφοι, μερικές φορές δυσκολευόμασταν να φάμε σωστά ενώ καλύπταμε χαοτικές καταστάσεις. Σκεφτόμουν: αν αυτό είναι δύσκολο για εμάς, τι γίνεται με τις οικογένειες υπό πολιορκία; Τι γίνεται με όσους καταλήγουν στην πείνα, όπως αυτό που βλέπουμε στη Γάζα; Αυτή η επίγνωση με άλλαξε. Η πείνα δεν είναι απλώς η απουσία τροφής. Είναι μία από τις πιο κτηνώδεις μορφές βίας. Το να τη βλέπεις από κοντά να συμβαίνει αναδιαμορφώνει την αντίληψή σου για την επιβίωση.
— Πώς βλέπεις την κατάσταση στη Μέση Ανατολή αυτήν τη στιγμή και την παρέμβαση της Αμερικής;
Είναι μια πολύ δύσκολη κατάσταση γιατί κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τι θα συμβεί στη συνέχεια, είναι μεγάλο το πρόβλημα, πολλοί οι κίνδυνοι. Ο πόλεμος άλλαξε εντελώς με τις αεροεπιδρομές, την τεχνολογία και τα fake news, και αυτό είναι πολύ επικίνδυνο για τη δημοσιογραφία. Πίστεψέ με, κανείς δεν μπορεί να ξέρει τι θα συμβεί αύριο στη Μέση Ανατολή. Έχει αλλάξει επίσης και ο τρόπος που καλύπτουμε τον πόλεμο εντελώς, οι δημοσιογράφοι προσπαθούν να είναι καλυμμένοι γιατί πλέον ο κίνδυνος είναι πολύ πιο άμεσος. Δεν υπάρχει ασφάλεια πια, έχουν αλλάξει οι συνθήκες όπως τις γνωρίζαμε, αυτά που μαθαίναμε από τα σεμινάρια για το πώς μπορείς να μείνεις ασφαλής, τα σύνορα δεν σου παρέχουν καμία προστασία. Το καταλαβαίνεις αυτό από τον μεγάλο αριθμό των δημοσιογράφων που έχουν σκοτωθεί τελευταία. Είμαι Λιβανέζος και η γνώμη μου για την Χεζμπολάχ είναι αρνητική, είμαι εναντίον τους...
— Ήταν κάτι που περίμενες να συμβεί;
Για να είμαι ειλικρινής, ναι και όχι. Ας πούμε ότι μαθαίνουμε από τα λάθη μας, γιατί η Χεζμπολάχ επιτέθηκε για να καλύψει ή να βοηθήσει τη Γάζα και εμείς πληρώνουμε το τίμημα. Και σε αυτή την κατάσταση, απ’ όσο γνωρίζω, οι Αμερικανοί είπαν στη λιβανέζικη κυβέρνηση: αν δεν εμπλακείτε σε αυτόν τον πόλεμο, θα σας κρατήσουμε ασφαλείς. Επειδή η Χεζμπολάχ είναι μέρος του Ιράν, δεν είναι Λιβανέζοι, ακολουθούν αυτούς που τους πληρώνουν. Κατέστρεψαν τη χώρα μας και δεν μπορούμε να πούμε τίποτα. Είμαστε σε πόλεμο τώρα. Και πρέπει να βρούμε λύση, να επιβιώσουμε, να κρατήσουμε τους αμάχους ασφαλείς, γιατί όλος ο Λίβανος δέχεται μια καταστροφική επίθεση. Και πλέον δεν έχουμε τίποτα, ούτε τρόφιμα, ούτε πετρέλαιο, ούτε φυσικό αέριο. Και εδώ και δύο χρόνια συνεχίζονται οι επιθέσεις από το Ισραήλ. Και μπορεί η Χεζμπολάχ να είναι μέρος του Λιβάνου, αλλά γιατί πρέπει να πληρώνει το τίμημα όλος ο λιβανέζικος λαός; Και το πιο καταστροφικό τώρα είναι ότι κανείς δεν λέει την αλήθεια. Πάνω από τους μισούς Λιβανέζους, ίσως και το 80%, είναι εναντίον της Χεζμπολάχ, αλλά τι μπορούμε να κάνουμε; Να πετάξουμε τους ανθρώπους της Χεζμπολάχ στη θάλασσα; Πού είναι ο νόμος; Πού είναι ο ΟΗΕ; Κανείς δεν θέλει να κάνει τίποτα. Και επίσης τα μέσα ενημέρωσης στηρίζουν το σύστημα που σκοτώνει αμάχους. Αυτό είναι το πιο τραγικό. Ναι. Είναι πόλεμος πάνω στον πόλεμο. Έχουμε Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
— Η οικογένειά σου βρίσκεται εκεί; Τι μαθαίνεις από αυτούς;
Η οικογένειά μου, η μητέρα μου, ο αδελφός μου, είναι στον Λίβανο. Η μητέρα μου μεταφέρθηκε στο βουνό τώρα, σε μια πολύ κρύα περιοχή που δεν έχουν τα απαραίτητα για να ζεσταθούν. Αλλά τι μπορούμε να κάνουμε; Τα παιδιά του ανιψιού μου, τα παιδιά του αδελφού μου, δεν μπορούν να κοιμηθούν. Κάθε μία ώρα, κάθε δέκα λεπτά, κάθε πέντε λεπτά, γίνονται επιθέσεις, βομβαρδισμοί. Αυτήν τη στιγμή που μιλάμε γίνεται επίθεση. Κάθε πέντε λεπτά μιλάω μαζί τους, και επειδή είμαι στα μέσα ενημέρωσης, έχουμε μια ομάδα δημοσιογράφων σε ζωντανή σύνδεση. Στον προηγούμενο πόλεμο έχασα το σπίτι μου. Ο αδελφός μου έχασε κι αυτός το δικό του. Και δεν είμαστε μέρος της Χεζμπολάχ, είμαστε εναντίον της. Αλλά ποιος κατέστρεψε το σπίτι μας; Το Ισραήλ, με την υποστήριξη της Αμερικής. Δεν το καταλαβαίνω. Έχεις πρόβλημα με μια τρομοκρατική οργάνωση; Βρες τρόπο να το λήξεις μαζί τους. Γιατί εμπλέκεις τους αμάχους; Κατά τη γνώμη μου, οι Αμερικανοί και οι Ισραηλινοί θέλουν να ξεσπάσει ξανά εμφύλιος πόλεμος στον Λίβανο. Να βάλουν αυτούς που είναι εναντίον της Χεζμπολάχ να πολεμήσουν μεταξύ τους, για να είναι οι ίδιοι ασφαλείς. Γιατί έκαναν επίθεση στη Βενεζουέλα; Γιατί θέλουν τη Γάζα; Γιατί θέλουν το Ιράν; Γιατί θέλουν τον νότο του Λιβάνου; Επειδή έχουν φυσικό αέριο, πετρέλαιο. Αυτός είναι ο πόλεμος τώρα. Σκοτώνεις εκατομμύρια ανθρώπους και αφήνεις άλλους χωρίς τροφή για να γίνεις πλούσιος. Πού είναι η δικαιοσύνη; Η Ευρώπη μιλά για δικαιοσύνη και ισότητα και ιδού τα αποτελέσματα.
Δεν θέλω να λέω ψέματα. Εντάξει, κάναμε λάθη. Αλλά γιατί τιμωρείται όλη η χώρα; Επειδή το 10% του πληθυσμού είναι η Χεζμπολάχ; Επειδή θέλετε το πετρέλαιο από τον νότο του Λιβάνου; Είναι η χώρα μας. Είναι τα σύνορά μας. Θα βρούμε εμείς λύση με τη Χεζμπολάχ. Ποιος σας ζήτησε να έρθετε να μας σκοτώσετε; Αυτό είναι το πρόβλημα με την Αμερική. Υπάρχουν πολλοί Ιρανοί που βγαίνουν και λένε «δόξα τω Θεώ, μας απελευθερώνετε». Και υπάρχουν και οι υποστηρικτές του Τραμπ που λένε «πάμε να βοηθήσουμε τους γείτονές μας». Είναι σαν να πηγαίνω εγώ στο διπλανό διαμέρισμα και να λέω «άκουσα ότι φωνάζεις στη γυναίκα σου, πρέπει να το λύσουμε μαζί». Ή απέναντι και να πω «αυτός δεν φέρεται καλά στο παιδί του, θα πάω να το διορθώσω». Αν καλέσεις την αστυνομία, λύνεται το μισό πρόβλημα· αν δεν ενεργήσει αυτός που το έχει, λύση δεν θα βρεθεί. Ποιος ζήτησε από τον Τραμπ να ανατρέψει τον Μαδούρο; Και τώρα στα μέσα ενημέρωσης κανείς δεν μιλά πια γι’ αυτόν. Όπως ξεχάσαμε και τα αρχεία Επστάιν. Τώρα, όσο μιλάμε, ανοίγω την ομάδα ειδήσεων στον Λίβανο και βλέπω ότι στα σύνορα με τη Συρία ανακοινώνουν νέα επίθεση. Ο κόσμος τα έχει χάσει. Κανείς δεν ξέρει τι θα γίνει. Ποιος θα επιβιώσει; Και το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι και το Ιράν επιτίθεται σε αραβικές χώρες, στο Ντουμπάι, στο Κατάρ, στο Ομάν, στη Σαουδική Αραβία, στο Μπαχρέιν. Αν έχεις πρόβλημα με την Αμερική, γιατί ανοίγεις πόλεμο με όλους; Όταν βρίσκουμε δικαιολογίες για τη μία πλευρά, πρέπει να βρούμε και για την άλλη. Είναι σαν τον Δαβίδ και τον Γολιάθ – ωστόσο και στις δύο πλευρές υπάρχουν άμαχοι που πληρώνουν πάντα το τίμημα. Όταν τα συστήματα συγκρούονται, οι φτωχοί πλήττονται. Και μετά κάνουν συμφωνίες, χαμογελούν στις φωτογραφίες, σφίγγουν τα χέρια, ενώ ο κόσμος έχει πεθάνει. Γι’ αυτό η δουλειά μας είναι τόσο σκληρή: βγάζεις φωτογραφίες στον πόλεμο, και μετά αυτοί που δημιούργησαν τον πόλεμο χαμογελούν μπροστά στον φακό σου.
— Έχεις πάει στο Ιράν;
Όχι. Θα έπρεπε να έχω πάει, αλλά ζούσα πριν στην περιοχή του Κόλπου και δεν ήθελα προβλήματα. Ακόμα και αν πας στην Κούβα, αν μετά θελήσεις να επισκεφθείς τις ΗΠΑ και έχεις σφραγίδα στο διαβατήριό σου από εκεί, θα έχεις μπελάδες. Προσωπικά, δεν ανήκω στο στρατόπεδο Ιράν - Ρωσίας - Συρίας. Θα ήταν επικίνδυνο για την ασφάλειά μου. Έχω πάει στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν, είναι πιο εύκολο. Αλλά στο Ιράν ακόμη και οι δημοσιογράφοι δεν μπορούν να δουλέψουν ελεύθερα. Γίνεται μποϊκοτάζ. Η νοοτροπία εκεί, λέει, είναι αυταρχική. Αν κρατάς όπλο στον δρόμο, είναι καλύτερο από το να κρατάς κάμερα, γιατί θεωρούν την κάμερα πιο επικίνδυνη. Το ίδιο συμβαίνει και με τη Χεζμπολάχ. Σε περιοχές που ελέγχει δεν επιτρέπεται να τραβήξεις φωτογραφίες. Αν το κάνεις, μπορεί να καταλήξεις στη φυλακή τους. Το σύστημα πάντα φοβάται τα μέσα ενημέρωσης. Δεν θέλω να γίνω εκπρόσωπος κανενός στρατού. Δεν θα το κάνω ποτέ. Δεν θέλω να είμαι φερέφωνο. Πιστεύω ότι ο Αλί Χαμενεΐ κατέστρεψε το Ιράν, τον Λίβανο, τη Συρία, την Υεμένη· ότι όταν διαλύεις την εκπαίδευση μιας χώρας, θέτεις τις βάσεις για τρομοκρατία για διακόσια χρόνια. Αυτή είναι η μεγαλύτερη καταστροφή. Δεν καταλαβαίνω γιατί μορφωμένοι Λιβανέζοι υποστηρίζουν αυτήν τη γραμμή. Μιλάμε για πλύση εγκεφάλου.
— Τι φοβάσαι για την έκβαση του πολέμου;
Με τον Τραμπ, σίγουρα θα συνεχιστεί. Τον περιγράφουν ειρωνικά ως «καλό, ωραίο, αστείο επιχειρηματία», αλλά στην ουσία πουλάει δύναμη. Κατά τη γνώμη μου, ο πόλεμος δεν θα τελειώσει. Πιστεύω ότι η κατάσταση στο Ιράν πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα, γιατί έχει ξεφύγει από κάθε έλεγχο. Θεωρώ πως δεν υπάρχει πια νόμος, ούτε δικαιοσύνη. Οι μεγάλες δυνάμεις πιέζουν, οι Ευρωπαίοι πληρώνουν, οι χώρες του Κόλπου αγοράζουν όπλα, ενώ Κίνα και Ρωσία στηρίζουν υπόγεια το Ιράν. Είμαστε στον Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
— Γιατί ήρθες στην Αθήνα;
Έζησα 15 χρόνια στο Ντουμπάι. Στην περίοδο της πανδημίας ένιωσα ότι ήθελα μια αλλαγή. Οι φίλοι μου με ρωτούσαν γιατί άφησα το Ντουμπάι για την Αθήνα κι εγώ απαντούσα αστειευόμενος ότι μου έλειψε το χάος της πατρίδας μου. Στην Αθήνα ένιωσα σαν στο σπίτι μου. Μου θυμίζει τη Βηρυτό – κάποια κτίρια, η οδήγηση, η αίσθηση του δρόμου, μου θυμίζουν Λίβανο. Δεν μπορώ να ζήσω χωρίς θάλασσα. Η Ελλάδα είναι κάτι ανάμεσα σε Βαλκάνια και Μέση Ανατολή, «ένα πόδι στην Ανατολή». Αυτό που μετράει δεν είναι το τοπίο ή ο καιρός αλλά το πώς σε υποδέχονται οι άνθρωποι. Στην Αθήνα, παρά τα προβλήματα και το στρες, νιώθω ζεστασιά. Δεν μιλάω ελληνικά, αλλά μπορώ να επικοινωνήσω, δεν νιώθω ξένος. Το Ντουμπάι το έβρισκα «πλαστικό», τεχνητό, χωρίς ιστορικό βάθος. Προτιμάω μια χώρα με Ιστορία, ακόμα κι αν έχει χάος και καθυστερήσεις. Στην Ελλάδα νιώθω ότι επέλεξα να ζήσω, δεν κατέληξα εδώ. Ήρθα, επένδυσα, ήθελα να μείνω. Με ενδιέφερε η θετική ενέργεια που έχει αυτή η χώρα.
― Πότε αποφάσισες να αφήσεις τη δημοσιογραφία και να ανοίξεις ένα λιβανέζικο εστιατόριο;
Η δημοσιογραφία δεν σε εγκαταλείπει στ’ αλήθεια ποτέ. Δεν φεύγει· γίνεται μέρος του τρόπου που βλέπεις και αντιδράς. Επιχείρησα να ανοίξω ένα εστιατόριο στο Παρίσι το 2014 και απέτυχα γιατί ο σκοπός μου ήταν να έρχεται σε δεύτερη μοίρα, μετά τη δημοσιογραφία. Αργότερα, κατά τη διάρκεια της πανδημίας στην Αθήνα, η ιδέα επέστρεψε με διαφορετικό τρόπο. Δεν άφησα τη δημοσιογραφία. Ανακατεύθυνα την εμπειρία μου. Τα χρόνια ταξιδιών και συναντήσεων με ανθρώπους έγιναν μέρος του τρόπου με τον οποίο έχτισα το εστιατόριο. Έτσι το μαγαζί έγινε ένας χώρος ανθρώπινης επαφής και φιλοξενίας. Αγαπώ να φιλοξενώ και να καλωσορίζω ανθρώπους. Το εστιατόριο είναι ένας νέος τρόπος να προσφέρω – όχι πληροφορία αλλά εμπειρία. Δεν έχει ξεκάθαρα πολιτικό χαρακτήρα, αλλά αθόρυβα αμφισβητεί τις κυρίαρχες αφηγήσεις. Φέρνει τους ανθρώπους κοντά αντί να τους χωρίζει.
― Πώς λειτουργεί το φαγητό σε καιρούς σύγκρουσης; Είναι παρηγοριά, αντίσταση, επιβίωση;
Το φαγητό είναι πρώτα απ’ όλα επιβίωση. Σε συνθήκες σύγκρουσης, γίνεται αντίσταση. Το να μαγειρεύεις σημαίνει να επιμένεις στη συνέχεια. Το να ταΐζεις σημαίνει να προστατεύεις την αξιοπρέπεια. Όταν έχεις δει την πείνα σε εμπόλεμες ζώνες, καταλαβαίνεις ότι ένα γεύμα δεν είναι ποτέ απλώς ένα γεύμα. Είναι ζωή. Πολλές φορές στον πόλεμο ένα γεύμα που μοιραζόσουν με άλλους ανθρώπους σήμαινε περισσότερα από λέξεις. Σε καταφύγια κατά τη διάρκεια του εμφυλίου θυμάμαι απλούς συνδυασμούς – τυρί, θυμάρι, ελιές, ζεστό τσάι τον χειμώνα. Ήμασταν πενήντα ή εξήντα οικογένειες συγκεντρωμένες μαζί. Το φαγητό ήταν ταπεινό, όμως δημιουργούσε αίσθημα ασφάλειας. Στον πόλεμο, συχνά η αλληλεγγύη εκφράζεται καλύτερα με το φαγητό παρά με λόγια.
― Τα πιάτα στο μενού σου κουβαλούν προσωπικές αναμνήσεις;
Απολύτως. Μερικά από τα πιο απλά πιάτα είναι εμπνευσμένα από εκείνες τις αναμνήσεις των καταφυγίων – ζάαταρ με ελαιόλαδο, τυρί, τσάι. Είναι ταπεινά, αλλά κουβαλούν παιδική ηλικία, φόβο και ζεστασιά ταυτόχρονα.
― Είναι η μαγειρική για σένα ένας τρόπος επεξεργασίας του τραύματος;
Με έναν διακριτικό τρόπο, ναι. Δεν είμαι σεφ. Συνεργάστηκα με έναν σεφ και αναπτύξαμε μαζί την ιδέα. Η δύναμή μου είναι η ανθρώπινη αλληλεπίδραση και η αφήγηση. Το να δημιουργείς έναν χώρο φιλοξενίας μεταμορφώνει τις δύσκολες μνήμες σε κάτι θρεπτικό για το σώμα και την ψυχή.
― Τι εκφράζει η λιβανέζικη κουζίνα για σένα;
Συνύπαρξη. Μουσουλμανικές, χριστιανικές, μεικτές παραδόσεις συναντιούνται στο τραπέζι. Εκφράζει επίσης απλότητα. Η απλότητα δημιουργεί ομορφιά. Αυθεντικότητα σημαίνει επιστροφή στις κουζίνες των γιαγιάδων μας.
― Τα δυτικά μέσα συχνά παρουσιάζουν τη Μέση Ανατολή μέσα από τη βία. Πώς αισθάνεσαι γι’ αυτή την αφήγηση;
Η περιοχή συχνά περιορίζεται στο Ισλάμ, στον εξτρεμισμό και στον πόλεμο. Αυτό είναι ελλιπές. Μέσα από το φαγητό μπορώ να δείξω τη διαφορετικότητα και την πολυπλοκότητα. Ένα πιάτο μπορεί να επικοινωνήσει αυτό που οι τίτλοι μερικές φορές διαστρεβλώνουν.
― Βλέπεις το εστιατόριό σου ως διόρθωση αυτής της εικόνας;
Όχι διόρθωση αλλά διεύρυνση. Εμπλουτίζει την εικόνα και ενθαρρύνει τους ανθρώπους να γευτούν τον πολιτισμό αντί να τον αποφεύγουν.
― Πόσο σημαντική είναι για σένα η αυθεντικότητα;
Η αυθεντικότητα είναι θεμελιώδης. Είναι μνήμη και ρίζες. Στη διασπορά, αυθεντικότητα σημαίνει να παραμένεις συνδεδεμένος με τη γαστρονομική κληρονομιά, ενώ προσαρμόζεσαι χωρίς να χάνεις την ταυτότητά σου.
― Έχουν εκπλαγεί πελάτες όταν έμαθαν για το παρελθόν σου;
Ναι. Πολλοί δυσκολεύονται να φανταστούν ότι έχω δουλέψει ως πολεμικός ανταποκριτής. Βλέπουν μόνο τη φιλοξενία, όχι τον πόλεμο. Και τα δύο όμως αφορούν τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων.
― Νιώθεις ότι εξακολουθείς να αφηγείσαι ιστορίες;
Ακριβώς. Παλαιότερα αφηγούμουν ιστορίες μέσα από εικόνες. Τώρα τις αφηγούμαι μέσω γεύσεων και ατμόσφαιρας.
― Πώς επηρεάζει το μάτι του φωτογράφου τα πιάτα σου;
Η κάμερα μιλά όλες τις γλώσσες. Προσεγγίζω κάθε πιάτο οπτικά – σύνθεση, φως, υφή. Το πιάτο πρέπει να «μιλήσει» προτού δοκιμαστεί.
― Εξακολουθείς να φωτογραφίζεις;
Ναι. Συνεχίζω να φωτογραφίζω. Νοσταλγώ την ένταση της επιτόπιας αποστολής και την αδρεναλίνη της ζωντανής καταγραφής της πραγματικότητας. Οι εικόνες έχουν σημασία γιατί η ιστορία μπορεί να γραφτεί με ψέματα.
― Τι είναι πιο δύσκολο, να αποτυπώσεις τον πόλεμο ή να εκπροσωπήσεις έναν πολιτισμό;
Και τα δύο είναι δύσκολα με διαφορετικούς τρόπους. Ο πόλεμος απαιτεί θάρρος. Ο πολιτισμός απαιτεί ευθύνη. Η παραπλανητική αναπαράσταση ενός πολιτισμού μπορεί να είναι μια πιο σιωπηλή αλλά διαρκής διαστρέβλωση.
― Η θέα της καταστροφής άλλαξε τη σχέση σου με την ομορφιά;
Ναι. Μετά την καταστροφή, η ομορφιά γίνεται πιο έντονη. Παρατηρείς το φως διαφορετικά. Η ομορφιά γίνεται πράξη αντίστασης.
― Πιστεύεις ότι το φαγητό μπορεί να δημιουργήσει διάλογο εκεί όπου η δημοσιογραφία μερικές φορές αποτυγχάνει;
Ναι. Το φαγητό χαμηλώνει τις άμυνες. Δημιουργεί κοινό χώρο. Μερικές φορές ένα τραπέζι μπορεί να πετύχει ό,τι δεν μπορεί ένα ρεπορτάζ.
― Όταν μαγειρεύεις για κάποιον, τι θέλεις να νιώσει;
Ζεστασιά. Οικειότητα. Θέλω να νιώσει ότι βρίσκεται στο σπίτι κάποιου.
― Τι σημαίνει για σένα σήμερα «σπίτι»;
Το σπίτι είναι και μνήμη και πλανήτης. Γεννιόμαστε σε έναν τόπο, αλλά η Γη ανήκει σε όλους, πέρα από σύνορα και διαχωρισμούς.
― Υπάρχει κάποιο πιάτο που η γεύση του θυμίζει το σπίτι;
Ναι. Ζάαταρ με ελαιόλαδο, τυρί, ελιές και ζεστό τσάι τον χειμώνα. Αυτή είναι η παιδική μου ηλικία.
― Ποια πιάτα σερβίρεις στο εστιατόριό σου;
Παραδοσιακούς λιβανέζικους μεζέδες, φρέσκες σαλάτες, ψητά και απλά σπιτικά πιάτα βασισμένα σε οικογενειακές συνταγές. Μεσογειακά στο πνεύμα, ξεκάθαρα λιβανέζικα στην ταυτότητα.
― Μετά από όλα όσα έχεις δει, τι εξακολουθεί να σου δίνει πίστη στους ανθρώπους;
Έχω δει ανθρώπους να μοιράζονται το τελευταίο τους κομμάτι ψωμί. Όσο αυτό υπάρχει, εξακολουθώ να πιστεύω στην ανθρωπότητα.
Kammoun, Δημ. Γούναρη 122, Γλυφάδα, 211 7503900
kammoun-gr.com
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
