Ο ΛΟΥΙ ΚΑΙ Ο ΟΓΚΙΣΤ ΛΙΜΙΕΡ πραγματοποίησαν την πρώτη δημόσια κινηματογραφική προβολή τους στις 28 Δεκεμβρίου 1895, στο Indian Salon του Grand Café του Παρισιού. Οι καινοτόμοι της νέας τότε τέχνης του κινηματογράφου παρουσίασαν ένα πλήρες πρόγραμμα: δέκα διαφορετικές ταινίες μικρού μήκους που έδειχναν φάρσες, ακροβατικά και διάφορες ομάδες ανθρώπων σε ποικίλες δραστηριότητες. Κάποιοι θεατές δεν εντυπωσιάστηκαν αρχικά όταν η λάμπα του προβολέα άναψε προβάλλοντας μια ακίνητη εικόνα στον τοίχο. Όμως, όταν η εικόνα άρχισε να κινείται, οι χλευασμοί μετατράπηκαν σε επιφωνήματα θαυμασμού και κάπως έτσι γράφτηκε ιστορία. (Το ίδιο ή ένα αντίστοιχο πρόγραμμα δέκα ταινιών προβλήθηκε στο αθηναϊκό κοινό στις 29 Νοεμβρίου 1896 σε κατάστημα της οδού Κολοκοτρώνη, πίσω από το Μέγαρο της Παλαιάς Βουλής).
«Ο Λουί Λιμιέρ δημιούργησε πραγματικά μια συγκεκριμένη διάσταση του τι ήταν, είναι και εξακολουθεί να είναι ο κινηματογράφος. Ήταν ο πρώτος κινηματογραφιστής».
Αυτή την ιστορία των απαρχών της τέχνης του κινηματογράφου αφηγείται το «Lumière, Le Cinéma!», ένα νέο ντοκιμαντέρ που προβάλλεται στο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (ΜoΜΑ) από 20 ως 26 Μαρτίου πριν από την περιοδεία του σε άλλες πόλεις των ΗΠΑ. Αλλά αυτό που μεταφέρει ζωντανά στο σήμερα εκείνη η στιγμή της «μεγάλης έκρηξης» του σινεμά είναι η υπέροχη ποιότητα των ταινιών μικρού μήκους των Λιμιέρ που διαχέεται σε όλο το ντοκιμαντέρ. Συχνά αναφέρονται απλώς ως νεωτερισμοί ή πρωτόγονοι «πρόδρομοι» του κινηματογράφου αυτές οι ταινίες διάρκειας μισού λεπτού που τώρα αναδύονται ως έργα τέχνης όσο και ως εκλεκτή ψυχαγωγία, γεμάτη γοητεία και μυστήριο.
Οι κινηματογραφικές ταινίες ξεκίνησαν παραδοσιακά σχεδόν, ως οικογενειακή υπόθεση. Ο Αντουάν Λιμιέρ, ένας επιτυχημένος κατασκευαστής φωτογραφικών πλακών στη Λιόν, εντυπωσιάστηκε από το Kinetoscope του Τόμας Έντισον, ένα κουτί προβολής που επέτρεπε σε κάποιον να παρακολουθεί κινούμενες εικόνες. Ωστόσο, πίστευε ότι μπορούσαν να γίνουν πολύ περισσότερα σ’ αυτό το πεδίο κι έτσι ζήτησε από τους γιους του, Ογκίστ και Λουί, να σκεφτούν κάτι καλύτερο. Μετά την απομάκρυνση του πατέρα τους το 1892, ξεκίνησαν να εξελίσσουν το εγχείρημά τους και κατοχύρωσαν αρκετές ευρεσιτεχνίες, μεταξύ αυτών το διάτρητο φιλμ, το οποίο έδινε τη δυνατότητα να ενσωματωθεί σε μια μηχανή προβολής. Η προβολή της εικόνας σε κοινό αποδείχθηκε το βασικό συστατικό του «κινηματογράφου» τους, ο μηχανισμός του οποίου ήταν εμπνευσμένος από την επαναλαμβανόμενη κίνηση των ραπτομηχανών. Τα δύο αδέλφια δεν έχασαν χρόνο: την επόμενη δεκαετία γύρισαν περισσότερες από 1.400 ταινίες μικρού μήκους.
Ο Λουί έμοιαζε γεννημένος κινηματογραφιστής και σκηνοθέτησε πολλές από τις ταινίες, αλλά τα δύο αδέλφια εκπαίδευσαν και προσέλαβαν επίσης πολλούς διαφορετικούς χειριστές κάμερας. Όπως εξηγεί ο δημιουργός του «Lumière, Le Cinéma!» Τιερί Φρεμό, διευθυντής τόσο του Institut Lumière της Γαλλίας όσο και του Φεστιβάλ Κινηματογράφου των Καννών, οι αδελφοί Λιμιέρ συνέχισαν να ανοίγουν νέους ορίζοντες με τη νέα μορφή τέχνης τους: «Ο Λουί Λιμιέρ δημιούργησε πραγματικά μια συγκεκριμένη διάσταση του τι ήταν, είναι και εξακολουθεί να είναι ο κινηματογράφος. Ήταν ο πρώτος κινηματογραφιστής».
Βλέπουμε, για παράδειγμα, αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ως το πρώτο κωμικό σκετς στον κινηματογράφο στο φιλμ που δείχνει έναν σωλήνα ποτίσματος που δεν λειτουργεί σωστά, με σπαρταριστά αποτελέσματα. Υπάρχουν πρώιμα ιστορικά δράματα, όπως μια απεικόνιση του Ρωμαίου αυτοκράτορα Νέρωνα να βάζει σκλάβους να δοκιμάζουν δηλητήριο. Αλλά υπάρχουν και αναφορές σε ολόκληρα κινηματογραφικά είδη: σε ένα πλάνο με μια ομάδα αλόγων και άμαξες σε ένα χωράφι μια άμαξα κολλάει σε ένα χαντάκι, θυμίζοντας γουέστερν του Τζον Φορντ. Αλλού, υπάρχει μια έντονη επίδειξη πολεμικών τεχνών που συναγωνίζεται σκηνή από ταινία του Μπρους Λι, ενώ βλέπουμε και το πρώτο «βιντεάκι με γάτα», όπου μια γάτα σε ένα περβάζι παίζει με ένα κρεμαστό παιχνίδι.
Ο Λιμιέρ προσπάθησε επίσης να πραγματοποιήσει τις πρώτες κινούμενες λήψεις, τοποθετώντας την κάμερα πάνω σε διάφορα οχήματα. Τα αποτελέσματα είναι μαγευτικά: ένα πλοίο που ταλαντεύεται σε βραχώδη νερά σε μια αξιοθαύμαστη λήψη που εστιάζει στην πλώρη του, ένα τρένο που διασχίζει μια βουνοκορφή και εισέρχεται σε ένα τούνελ. Στις στατικές λήψεις, η αισθητική και συνθετική αντίληψη των καμεραμέν είναι αδιαμφισβήτητη, π.χ. σε μια ευρυγώνια λήψη ενός αλόγου σε μια πεδιάδα ενώ ένα τσέχικο κάστρο υψώνεται αχνά στο βάθος, ή σε μια στρατιωτική άσκηση που δείχνει τους στρατιώτες να κατεβαίνουν έναν λόφο και να βαδίζουν προς την κάμερα. Δεν λείπουν, φυσικά, και οι σκηνές με τις οποίες οι χρήστες του TikTok μπορεί να νιώσουν σαν στο σπίτι τους με τα «reels» 50 δευτερολέπτων που γυρίστηκαν πριν από 130 χρόνια. Σε ένα από αυτά βλέπουμε 15 μαθητές γυμνασίου να εκτελούν 15 διαφορετικές γυμναστικές ασκήσεις σε ένα μόνο φρενήρες πλάνο.
Όμως οι αδελφοί Λιμιέρ αναγνώριζαν επίσης ότι οι κάμερές τους μπορούσαν να ταξιδέψουν το κοινό σε όλο τον κόσμο, γι’ αυτό φρόντισαν να στείλουν εικονολήπτες σε όλο τον κόσμο, από το Τόκιο και τη Νέα Υόρκη μέχρι το Αλγέρι, όπου γυρίστηκε ένα απερίγραπτα μελαγχολικό φιλμ που δείχνει ένα τραμ να περνάει μέσα από λευκές πέτρινες καμάρες και μέσα από έντονες σκιές που ρίχνει ο ήλιος από ψηλά. Ακόμα και σε μια εποχή που η φωτογραφία ξετρέλαινε τον κόσμο, ένα πρόγραμμα κινούμενων εικόνων που μπορούσε να φέρει πέντε πόλεις σε μια αίθουσα προβολής, ήταν κάτι εξαιρετικά εντυπωσιακό για το κοινό.
Οι ταινίες αποκαταστάθηκαν ψηφιακά (130 το 2016 και άλλες 300 το 2024) από τις συλλογές της Cinémathèque Française, του Institut Lumière στη Λιόν και των γαλλικών κινηματογραφικών αρχείων του Centre National du Cinéma (CNC). Πρόκειται για ένα εξαιρετικά καλά διατηρημένο κληροδότημα. Οι κρυστάλλινες αποκαταστάσεις αποκαλύπτουν επίσης τους Λιμιέρ ως τους πρώτους ντοκιμαντερίστες. Μια λήψη μιας παρισινής λεωφόρου απαθανατίζει μια γυναίκα με δύο παιδιά που παίζουν, το είδος της σκηνής που θα μπορούσε να έχει ζωγραφίσει ο Ρενουάρ, εδώ όμως υπάρχει και η κίνηση.
Τα πρόσωπα στην οθόνη συχνά διασκεδάζουν όσο και εμείς με την παραδοξότητα αυτού του νέου μέσου, που μπορεί να καθρεφτίσει εκ νέου τη ζωή. Βλέποντας τα παιδιά σε έναν δρόμο της Κολωνίας να κοιτάζουν με περιέργεια την κάμερα, οι πρώτες λέξεις του ντοκιμαντέρ «Lumière, Le Cinéma!», οι οποίες αποδίδονται στην Ανιές Βαρντά, φαίνονται απολύτως αληθινές: «Οι ταινίες μικρού μήκους των αδελφών Λιμιέρ δεν δείχνουν τους προγόνους μας από μια περασμένη εποχή – δείχνουν εμάς τους ίδιους».
«Lumière, le film!»
Με στοιχεία από τους «Financial Times»
