ΠΑΡΟΤΙ Η ΑΥΤΟΘΥΣΙΑ μπορεί να φαίνεται αφύσικη και αντίθετη στην ανθρώπινη φύση, στην πραγματικότητα ισχύει το αντίθετο. Ορισμένοι εξελικτικοί βιολόγοι υποστηρίζουν ότι ο αλτρουισμός είναι ένα έμφυτο χαρακτηριστικό που εξελίχθηκε για να ενισχύει τη συνοχή στις ομάδες συγγένειας – σημειώνουν δε ότι το χαρακτηριστικό αυτό συναντάται σε όλα τα πρωτεύοντα θηλαστικά. Η συμπεριφορά αυτή επεκτείνεται ακόμη και στο να θυσιάζει κανείς τη ζωή του για τους φίλους και τους συγγενείς του, ένα φαινόμενο που οι μελετητές πιστεύουν ότι συμβαίνει εξαιτίας αυτού που ονομάζουν «συγχώνευση ταυτότητας» (identity fusion): «Είμαι πρόθυμος ακόμα και να πεθάνω για εσάς επειδή πιστεύω ότι η συμμετοχή μου σ’ αυτή την κοινότητα είναι υψίστης σημασίας, οπότε η υπεράσπισή της αξίζει τη θυσία μου. Υπό αυτή την έννοια, δεν πεθαίνω μόνο για εσάς αλλά και για μένα».
Τέτοια αυταπάρνηση και αυτοθυσία προς τους οικείους μπορεί να είναι αξιοθαύμαστη, αυτό όμως που αποκαλούμε «ηθική ομορφιά» έχει να κάνει κυρίως με πράξεις καλοσύνης και γενναιοδωρίας προς τους ανθρώπους με τους οποίους δεν έχει κανείς προφανείς δεσμούς, επιδεικνύοντας έναν βαθμό αλτρουισμού που είναι σαφώς αντίθετος με τα αυστηρώς ατομικά του συμφέροντα. Αυτό συμβαίνει όταν ένα άτομο βοηθά κάποιο άλλο χωρίς κανένα συγκεκριμένο λόγο, συγχωρά κάποιον που πραγματικά δεν το αξίζει ή –στις πιο ακραίες περιπτώσεις– εγκαταλείπει ακόμα και τη ζωή του για έναν ξένο. Και μόνο το να είναι μάρτυρας κανείς αυτού του είδους ηθικής ομορφιάς προκαλεί αυτό που ο γνωστός κοινωνικός ψυχολόγος Jonathan Haidt αποκαλεί «ηθική ανάταση», η οποία βιώνεται τόσο ψυχολογικά όσο και νευρολογικά. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Brain Research, κάποιοι ερευνητές έχουν εντοπίσει συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου που διεγείρονται από την ηθική ομορφιά.
Η ευτυχία που πηγάζει από την αυτοθυσία είναι πολύ βαθύτερη από τα απλά θετικά συναισθήματα. Πολλές ψυχολογικές έρευνες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι αισθάνονται ότι η ζωή τους έχει μεγαλύτερη σημασία όταν είτε βοηθούν κάποιον άλλο άνθρωπο, χωρίς αυτοπροβολή ή προσδοκία κέρδους, είτε εργάζονται για να κάνουν με κάποιον τρόπο τον κόσμο καλύτερο.
Ο ψυχολόγος Rhett Diessner, ο οποίος έχει επισταμένως γράψει για την ηθική ομορφιά και την ηθική ανάταση, σημειώνει ότι αυτή η αλληλουχία προκαλεί «συναισθήματα ζεστασιάς στο στήθος, ψυχικής ευφορίας, συγκίνησης». Περαιτέρω, μια νέα έρευνα που πραγματοποιήθηκε στο εργαστήριό του στο Lewis-Clark State College, στο Αϊντάχο, καταδεικνύει ότι αυτά τα «μαγικά» συναισθήματα οδηγούν στην επιθυμία να γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι εμείς οι ίδιοι και να βοηθήσουμε τους άλλους. Αυτό οδηγεί σε κοινωνικά επωφελείς δράσεις, οι οποίες μπορούν να προσφέρουν υψηλότερα επίπεδα ατομικής και συλλογικής ευτυχίας.
Η ευτυχία που πηγάζει από την αυτοθυσία είναι πολύ βαθύτερη από τα απλά θετικά συναισθήματα. Πολλές ψυχολογικές έρευνες έχουν δείξει ότι οι άνθρωποι αισθάνονται ότι η ζωή τους έχει μεγαλύτερη σημασία όταν είτε βοηθούν κάποιον άλλο άνθρωπο, χωρίς αυτοπροβολή ή προσδοκία κέρδους, είτε εργάζονται για να κάνουν με κάποιον τρόπο τον κόσμο καλύτερο. Έχουν διαπιστώσει επίσης ότι αυτό έχει το μεγαλύτερο όφελος όταν οι άνθρωποι υποφέρουν από χαμηλή αυτοεκτίμηση, ίσως μετά από απόρριψη σε μια σχέση ή την απώλεια μιας εργασίας.
Ένας προφανής τρόπος για να βρει κανείς περισσότερη ηθική ομορφιά στη ζωή του είναι να περνά χρόνο με ανθρώπους που είναι γενναιόδωροι και αφοσιωμένοι στη συμπεριφορά που εξυπηρετεί τους άλλους – και να αποφεύγει εκείνους που δεν είναι. Αυτό δεν είναι πάντα εύκολο. Στην πραγματικότητα, συνήθως αναζητούμε ανθρώπους που είναι αρνητικοί με τον τρόπο που είμαστε εμείς – ιδιαίτερα απέναντι στους άλλους. Αυτό όμως μπορεί να δημιουργήσει έναν φαύλο κύκλο που εντείνει τη δυστυχία μέσω μιας αμοιβαία ενισχυόμενης αρνητικότητας.
Οι άνθρωποι δεν είναι από τη φύση τους ευγνώμονα πλάσματα. Η επιβίωσή μας ως είδος έχει ευνοήσει τα άτομα που είναι επιθετικά, καχύποπτα και σε μόνιμη εγρήγορση για τυχόν απειλές. Αποτέλεσμα αυτής της αντίληψης είναι αυτό που οι ψυχολόγοι αποκαλούν «προκατάληψη αρνητικότητας», η οποία κάνει τα πράγματα για τα οποία δυσανασχετούμε, όπως η κακή συμπεριφορά των άλλων, να τραβούν την προσοχή μας, ενώ οι πράξεις γενναιοδωρίας, αυτοθυσίας και ηθικής ομορφιάς, τείνουν να περνούν απαρατήρητες παρά το προφανές καλό που μας κάνουν.
Με στοιχεία από The Atlantic
