ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΗΝ αφήγηση ενός νέου ντοκιμαντέρ με τίτλο “Mr. Polaroid”, ο Έντουιν Λαντ (1909-1991) ήταν μια επιβλητική, ιδιοφυής αλλά και εμμονική προσωπικότητα. Ήταν επίσης ίνδαλμα για τον Στιβ Τζομπς, σύμφωνα με τον βιογράφο του Λαντ, Ρον Φάιρσταϊν, επειδή η εταιρεία τεχνολογίας του «έφτιαχνε προϊόντα που οι άνθρωποι δεν ήξεραν καν ότι ήθελαν».
Υπήρξαν και κάποια που τα χρειάζονταν αλλά δεν μπορούσαν να τα αποκτήσουν: Οι πολωμένοι προβολείς, για παράδειγμα, οι οποίοι θα χρησιμοποιούσαν τις δυνατότητες του καινοτόμου φιλμ που είχε εφεύρει ο Λαντ, θα μείωναν την αντανάκλαση των επερχόμενων αυτοκινήτων και θα έσωζαν ζωές αλλά θα κόστιζαν στις αυτοκινητοβιομηχανίες περισσότερα από όσα ήθελαν να ξοδέψουν.
Η τεχνολογία αυτή ήταν κάτι που ο Land επινόησε αρχικά για να αποτρέψει την αντανάκλαση των προβολέων, ένα πρόβλημα που εντόπισε όταν παρά τρίχα απέφυγε ένα πιθανόν μοιραίο αυτοκινητιστικό ατύχημα ως έφηβος. Η ιδέα για την Polaroid κάμερα ήρθε το 1944, όταν η 3χρονη κόρη του, τον ρώτησε γιατί έπρεπε να περιμένει για να δει τις φωτογραφίες που έβγαζε. Μέσα σε μια ώρα, είχε φανταστεί τα στοιχεία που θα απαιτούνταν για την παραγωγή μιας στιγμιαίας φωτογραφικής μηχανής. «Ήταν μια σπουδαία ιδέα», λέει γελώντας ο συγγραφέας Κρίστοφερ Μπονάνος στο ντοκιμαντέρ, «η οποία ακόμα δεν έχει ολοκληρωθεί 80 χρόνια μετά».
Τα προϊόντα του Λαντ εξελίσσονταν συνεχώς, όχι μόνο στο μέγεθος και το σχήμα των ίδιων των φωτογραφικών μηχανών αλλά και στη σχεδόν θαυματουργή διαδικασία με την οποία είχε καταργήσει τα αρνητικά, τους σκοτεινούς θαλάμους, τα φωτογραφικά γαλακτώματα, τον χρόνο.
Η λέξη «οραματιστής» χρησιμοποιείται κατά κόρον και μάλλον χαλαρά στην εποχή μας, παρακολουθώντας όμως σ’ ένα κλιπ τον Λαντ να περιγράφει πριν από μισό αιώνα το πώς πίστευε ότι θα εξελίσσονταν οι φωτογραφικές μηχανές –σαν ένα παιχνίδι μεγέθους πορτοφολιού που οι άνθρωποι θα χρησιμοποιούσαν τόσο άνετα όσο ένα στυλό ή ένα μολύβι– είναι σαν να βλέπεις έναν άνθρωπο να προβλέπει το μέλλον. Πίστευε ότι η στιγμιαία φωτογραφία και η φωτογραφική μηχανή Polaroid, η οποία κυκλοφόρησε για πρώτη φορά στην αγορά το 1948, θα ωφελούσαν την ανθρωπότητα με τρόπους που δεν επαληθεύτηκαν ποτέ. Ο Λαντ ήταν ένας πολύπλοκος άνθρωπος, οι υψηλές φιλοδοξίες του οποίου υπονομεύονταν συχνά από την μονομανία που τον χαρακτήριζε.
Το «Mr. Polaroid» έχει μια υποβόσκουσα τραγική χροιά. Ο Λαντ δεν απαθανατίστηκε σχεδόν ποτέ σε μια φωτογραφία με χαμόγελο στο πρόσωπό του – η επιδίωξη της επιτυχίας και της καταξίωσης του ήταν λιγότερο σημαντική από την επιδίωξη της τελειότητας. Η στασιμότητα ήταν κατάρα γι' αυτόν. Τα προϊόντα του εξελίσσονταν συνεχώς, όχι μόνο στο μέγεθος και το σχήμα των ίδιων των φωτογραφικών μηχανών αλλά και στη σχεδόν θαυματουργή διαδικασία με την οποία είχε καταργήσει τα αρνητικά, τους σκοτεινούς θαλάμους, τα φωτογραφικά γαλακτώματα, τον χρόνο.
Ο Λαντ –ο οποίος ήταν γνωστός ως Δρ. Λαντ παρότι δεν ολοκλήρωσε ποτέ ούτε τις προπτυχιακές σπουδές του– στρατολόγησε τους πιο γνωστούς φωτογράφους της εποχής του, ανάμεσά τους ονόματα όπως ο Άνσελ Άνταμς, ο Γουίλιαμ Γουέγκμαν, η Ντοροθέα Λανγκ και ο Άντι Γουόρχολ, προσφέροντάς τους δωρεάν φιλμ και στούντιο αν συμφωνούσαν να παρέχουν εικόνες για την συλλογή της εταιρείας του. Η συλλογή συγκέντρωσε τελικά περισσότερες από 16.000 εκτυπώσεις Polaroid από 120 αναγνωρισμένους μάστορες του φακού, συμπεριλαμβανομένων 443 φωτογραφιών από τον Άνταμς.
Ο Λαντ, ο οποίος εγκατέλειψε το Χάρβαρντ μετά από μόλις ένα εξάμηνο σπουδών για να αφοσιωθεί στις εφευρέσεις –στη διάρκεια της ζωής του, του είχαν αναγνωριστεί πάνω από 500 «πατέντες» ευρεσιτεχνίας– παρουσιάζεται στο ντοκιμαντέρ ως μία από τις πιο αινιγματικές μορφές στην ιστορία των αμερικανικών επιχειρήσεων. Το πρωί μετά τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ Τζούνιορ, λέει η τότε χημικός της Polaroid Καρολάιν Χάντερ, ο Λαντ απευθύνθηκε στους συγκεντρωμένους υπαλλήλους του, τους ανακοίνωσε τα φοβερά νέα και τους είπε ότι στη συνέχεια θα κατέβαλλε αποφασιστική προσπάθεια να αυξήσει τον αριθμό των μαύρων υπαλλήλων στην Polaroid, όπως και έγινε.
Τα προϊόντα του χρησιμοποιήθηκαν τελικά για τα πάντα σχεδόν – «από την πορνογραφία μέχρι την οδοντιατρική και οτιδήποτε άλλο ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο», λέει χαρακτηριστικά η φωτογράφος και συγγραφέας Ριάνον Άνταμ – ενώ ο ίδιος βοήθησε στην ανάπτυξη του κατασκοπευτικού αεροπλάνου U-2 και ήταν σύμβουλος της CIA για τα συστήματα παρακολούθησης του Ψυχρού Πολέμου.
Όταν όμως ανακαλύφθηκε από την Χάντερ και άλλους συνεργάτες του ότι η τεχνολογία Polaroid ID χρησιμοποιούνταν από την κυβέρνηση του απαρτχάιντ της Νότιας Αφρικής –παρά το μποϊκοτάζ της χώρας υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών– η αποκάλυψη αυτή οδήγησε σε έντονες αντιδράσεις των εργαζομένων, διαμαρτυρίες και στάσεις εργασίας.
Ο Λαντ ήταν θυμωμένος με τους διαδηλωτές, όχι επί της ουσίας της διαμαρτυρίας τους, αλλά επειδή «παρεμπόδιζαν τους προσωπικούς του στόχους». Όπως σημειώνεται συχνά στο ντοκιμαντέρ, ο Λαντ δεν ήταν διατεθειμένος να αφήσει τίποτα να μπει στο δρόμο του – ούτε τις κοινωνικές αβρότητες, τους ηθικούς φραγμούς ή την διεθνή διπλωματία. Ήταν η συγκεκριμένη τεχνολογία απλώς φωτογραφική ή ένας μέσο παρακολούθησης των μαύρων εργατών ορυχείων; Δεν είναι σαφές. Αυτό που είναι ξεκάθαρο όσο και μια καλά τραβηγμένη Polaroid είναι ότι ο Έντουιν Λαντ ήταν ένας μοναχικός όσο και μονομανής άνθρωπος. Αλλά αυτό δεν φαινόταν να τον απασχολεί καθόλου.
MR. POLAROID | Trailer | AMERICAN EXPERIENCE | PBS
Με στοιχεία από The Wall Street Journal
