H ομάδα Tangerine παρουσιάζει το ντοκιμαντέρ Spectrum, που έκανε μόλις πρεμιέρα στο 18ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης. (Είναι ανάμεσα στα 72 ελληνικά ντοκιμαντέρ που θα προβληθούν στη φετινή διοργάνωση του Φεστιβάλ.) Το Spectrum προβάλλει τις εσωτερικές συγκρούσεις των πρωταγωνιστικών προσώπων, που εκπροσωπούν διαφορετικές πτυχές του φάσματος της ταυτότητας φύλου, φέρνοντας στην επιφάνεια τα προβλήματα επιβίωσης όλων όσοι δε συμμορφώνονται με την κοινωνική κατασκευή των λεγόμενων «δύο φύλων». Η επόμενη προβολή του είναι το Σάββατο 19/03 στις 23:00 στο Λιμάνι της Θεσσαλονίκης.
Μιλήσαμε με τις Χαρά Καλλιοντζή, Ιωάννα Παπαϊωάννου, Διώνη Τέγου, και Δήμητρα Τσαλκιτζόγλου, οι οποίες είναι υπεύθυνες για τη σκηνοθεσία και την παραγωγή του φιλμ.
Για ποιο λόγο θέλατε να κάνετε ταινία με τους τρανς και genderqueer ανθρώπους στην Ελλάδα;
Επιλέξαμε το συγκεκριμένο θέμα, γιατί το ζήτημα της νομικής αναγνώρισης της ταυτότητας του φύλου δεν είναι ευρέως γνωστό στην ελληνική κοινωνία. Επίσης, γύρω από το θέμα των τρανς και queer ανθρώπων υπάρχουν πάρα πολλά απαράδεκτα στερεότυπα ακόμη και σήμερα. Εμείς επιλέξαμε να προσεγγίσουμε αυτό το θέμα μέσα από τα λεγόμενα των ίδιων των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν καθημερινά προβλήματα, τα οποία ξεκινούν, από γραφειοκρατικές δυσκολίες και φτάνουν μέχρι τη ρατσιστική αντιμετώπιση.
Θεωρούμε ότι πρέπει να θίγονται περισσότερο τέτοια ζητήματα στο δημόσιο λόγο, κυρίως από τους ίδιους τους ανθρώπους που τα αντιμετωπίζουν.
Φυσικά, όμως, ένα τέτοιο ζήτημα δεν αφορά αποκλειστικά και μόνο τους τρανς και queer ανθρώπους. Μας αφορά όλες και όλους γιατί τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν αυτοί οι άνθρωποι δεν είναι μεμονωμένα περιστατικά. Πρόκειται για μία εδραιωμένη κατάσταση που προκύπτει από την κουλτούρα της πατριαρχίας και την κυριαρχία του ετεροκανονικού διπόλου άντρας- γυναίκα, τα οποία πρέπει να καταδείξουμε και να πολεμήσουμε με κάθε μέσο, κάθε στιγμή. To ότι εναντιωνόμαστε στη δυναστεία της πατριαρχίας είναι και ένας ακόμη λόγος που αποφασίσαμε να ασχοληθούμε με αυτή τη θεματολογία.
Ποια ήταν η προσωπική σας εμπειρία με τρανς ατομα πριν να κάνετε αυτήν την ταινία;
Υπήρχαν κάποια ερεθίσματα πριν ξεκινήσουμε την έρευνα και ήταν ένα θέμα που μας προβλημάτιζε ήδη χωρίς να έχουμε σαν κίνητρο κάποια προσωπική υπόθεση που να μας αφορούσε άμεσα. Καθεμιά μας είχε διαφορετική επαφή με το θέμα. Ενδεικτικά η Ιωάννα ήταν παρούσα σε ένα σκηνικό όπου προσέβαλαν μια τρανς κοπέλα και η Δήμητρα είχε κάνει ένα ρεπορτάζ για τη γραφειοκρατία που αντιμετωπίζουν τα τρανς άτομα στη Δανία.
Πώς αποφασίσατε να κάνετε την ταινία μαζί;
Το ντοκιμαντέρ ξεκίνησε με αφορμή τη διπλωματική εργασία μας για το τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του ΑΠΘ. Ήδη από τα πρώτα έτη, παρακολουθήσαμε σχετικό μάθημα της σχολής μας για τα είδη του ντοκιμαντέρ, σε θεωρητικό όμως επίπεδο. Έχοντας μεγάλη αγάπη για τον κινηματογράφο και για τα ντοκιμαντέρ, αποφασίσαμε να ασχοληθούμε και σε πρακτικό επίπεδο όταν ήρθε η στιγμή να επιλέξουμε το είδος της πτυχιακής μας εργασίας. Κι επειδή ένα ντοκιμαντέρ δε γίνεται από ένα άτομο, η συνεργασία μεταξύ μας κρίθηκε απαραίτητη. Αυτήν την επιλογή μας στήριξε και ο επιβλέπων καθηγητής της πτυχιακής μας, Νίκος Παναγιώτου.
Ως ομάδα συνεργαστήκαμε και σε προηγούμενες εργασίες μαθημάτων της σχολής. Γνωρίζαμε πώς δουλεύει η καθεμία και από πολύ νωρίς χτίσαμε σχέσεις εμπιστοσύνης μεταξύ μας. Γι’ αυτό το λόγο, στη συνεργασία μας δεν υπήρξαν δυσκολίες.
Πώς διαμορφώθηκε ή άλλαξε η στάση σας απέναντι σε κάποια θέματα φτιάχνοντας την ταινία;
Μέσα από συνεντεύξεις και συζητήσεις που κάναμε με ανθρώπους που είτε είναι τρανς είτε είναι γνώστες του θέματος, διαπιστώσαμε πόσο λίγα γνωρίζαμε γι’ αυτό το θέμα πριν ξεκινήσουμε την έρευνά μας. Ήδη ήμασταν αλληλέγγυες σε αυτά τα ζητήματα, ωστόσο δεν γνωρίζαμε ακριβώς ποια ήταν τα νομικά προβλήματα που περιορίζουν τους τρανς ανθρώπους, όπως το γεγονός ότι δεν αναγνωρίζεται νομικά η ταυτότητα φύλου τους.
Ποιο είναι το μεγαλύτερο ή βαθύτερο πρόβλημα που εκφράζουν οι άνθρωποι που πήρατε συνέντευξη;
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι φυσικά ο ρατσισμός, ο οποίος προέρχεται από όλες τις πλευρές. Από το κράτος που δεν τους αναγνωρίζει, από την κοινωνία που δεν τους αποδέχεται, από τους γιατρούς που συνήθως τους αντιμετωπίζουν ως ψυχικά ασθενείς… Η αναγνώριση της ταυτότητας φύλου που μπορεί πολύ απλά να γίνει με την ψήφιση ενός νόμου, θα έλυνε ένα μέρος του προβλήματος. Η δυσκολία έγκειται περισσότερο στην αλλαγή στάσης της κοινωνίας, η οποία μπορεί να επιτευχθεί μόνο εάν αποδομηθούν τα στερεότυπα που είναι ριζωμένα στην ελληνική νοοτροπία, πράγμα που απαιτεί σωστή και επίμονη πληροφόρηση αλλά και μη ανοχή στις ρατσιστικές συμπεριφορές που συναντά καθεμία και καθένας μας.
Ένας τρανς άνθρωπος για να αλλάξει τα στοιχεία της ταυτότητάς του και να βάλει το όνομα που χρησιμοποιεί στην καθημερινότητά του, πρέπει να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου. Με άλλα λόγια πρέπει να κάνει στείρωση, μία διαδικασία που αποτελεί παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Κατά πόσο πιστεύετε οτι η ταινία μπορεί να βοηθήσει για να αλλάξουν νοοτροπίες;
Στην ουσία, αυτός είναι ο στόχος του ντοκιμαντέρ, να αλλάξει τη νοοτροπία που επικρατεί. Μέσα στην ταινία υπάρχει μία φράση που λέει: «Τα ζητήματα σεξουαλικότητας ή ταυτότητας φύλου δεν είναι ασπρό ή μαύρο, δεν είναι ομοφυλόφυλος- ετεροφυλόφυλος, δεν είναι άντρας- γυναίκα. Αλλά υπάρχει πολύ μεγαλύτερη ποικιλομορφία». Υπάρχει δηλαδή ένα φάσμα. Εξού και ο τίτλος της ταινίας μας, Spectrum. Όμως η άποψη αυτή δεν γίνεται αποδεκτή από την πλειονότητα της ελληνικής κοινωνίας εξαιτίας της λανθασμένης ενημέρωσης, της στερεοτυπικής αναπαραγωγής συγκεκριμένων προτύπων για το φύλο, του συντηρητισμού, του καθωσπρεπισμού και των προκαταλήψεων που προπαγανδίζει μεταξύ άλλων και η εκκλησία, η οποία ασκεί πολύ μεγάλη επιρροή στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης. Το Spectrum όμως, όπως και άλλα σχετικά ντοκιμαντέρ για ζητήματα φύλου, όσο προβάλλονται δημόσια, μπορούν να βοηθήσουν να αλλάξει αυτή η νοοτροπία. Το ζητούμενο δεν είναι η ευαισθητοποίηση αλλά η έμπρακτη αλληλεγγύη.
Τι ήταν αυτό που σας έκανε περισσότερη εντύπωση κατά την διάρκεια της έρευνας και τα γυρίσματα της ταινίας;
Αυτό που μας έκανε εντύπωση όσον αφορά την έρευνα ήταν ότι ένας τρανς άνθρωπος για να αλλάξει τα στοιχεία της ταυτότητάς του, δηλαδή να αλλάξει το όνομα που αναγράφεται στην αστυνομική του ταυτότητα και να βάλει το όνομα που χρησιμοποιεί στην καθημερινότητά του, πρέπει να υποβληθεί σε χειρουργική επέμβαση επαναπροσδιορισμού φύλου. Με άλλα λόγια πρέπει να κάνει στείρωση, μία διαδικασία που αποτελεί παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Εδώ πρέπει να επισημάνουμε ότι ένα μέρος των τρανς άνθρωπων δεν επιθυμεί να υποβληθεί σε εγχείρηση, γιατί πολύ απλά είναι ικανοποιημένοι με το σώμα τους. Συνεπώς, το να υποχρεώνονται να κάνουν την εγχείρηση επαναπροσδιορισμού φύλου για να μπορούν να αποκτήσουν την ταυτότητα όπου θα αναγράφεται το επιθυμητό τους φύλο δεν έχει κάποια λογική. Η νομοθεσία στην ουσία επιβάλλει σε έναν άνθρωπο να υποβληθεί σε μια ιδιαίτερα επώδυνη εγχείρηση, για να δεχτεί να την/τον αναγνωρίσει για αυτό που είναι.
Πόσο καιρό δουλεύετε την ταινία σας;
Δουλέψαμε περίπου πέντε μήνες για να παραδώσουμε την αρχική μορφή του ντοκιμαντέρ ως διπλωματική εργασία, δηλαδή από το Σεπτέμβριο του 2014 μέχρι τον Ιανουάριο του 2015. Συνεχίσαμε να ασχολούμαστε με την ταινία και τους επόμενους μήνες, μέχρι τον Ιανουάριο του 2016 όπου και καταλήξαμε στην τελική της μορφή.
Πιστεύετε οτι θα συνεχίσετε την πορεία σας ως σκηνοθετική ομάδα μαζί;
Ναι, θα το θέλαμε πολύ, γιατί δεν είναι εύκολο να βρεις ανθρώπους με τους οποίους μπορείς να συνεργαστείς με επιτυχία.
*Το Spectrum στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης: Σάββατο 19/03 στις 23:00 στην αίθουσα «Τζον Κασσαβέτης», στην Αποθήκη 1 του Λιμανιού.
