Όταν το 1968 η Μπερλινάλε επέλεξε την ταινία «Υιοθεσία» για το επίσημο διαγωνιστικό της πρόγραμμα, η κινηματογραφική αρχή της Ουγγαρίας προσπάθησε να εμποδίσει την κινηματογραφίστρια Μάρτα Μέσαρος να πάει και να στηρίξει την ταινία της.
Της έλεγαν, μάλιστα, ότι επρόκειτο για μια κακή ταινία, ότι δείχνει μια αλλόκοτη γυναίκα που δεν ξέρει τι θέλει και όλα αυτά με περίεργο τρόπο, εν ολίγοις ότι δεν υπήρχε λόγος να πάει στο Βερολίνο, ούτε η ταινία ούτε εκείνη. Αλλά η Μέσαρος ήθελε να πάει καταρχάς γιατί ήταν η μοναδική της ευκαιρία να δει πώς ζούσαν έξω από την Ουγγαρία. Και, φυσικά, να δει κινηματογράφο στο πλαίσιο του φεστιβάλ.
Μάλιστα, εφόσον επέλεξε να πάει, έπρεπε να ταξιδέψει στο Ανατολικό Βερολίνο συνοδεία ενός συντρόφου. Τελικά, προς απογοήτευση των Ούγγρων η «Υιοθεσία» επέστρεψε με τη Χρυσή Άρκτο (είναι πρώτη γυναίκα που κέρδισε το κορυφαίο βραβείο του Βερολίνου) και, σαν να μην έφτανε αυτό, αγοράστηκε από ουκ ολίγες χώρες, αποφέροντας και κάποια χρήματα στη χώρα.
Αλλά τα προβλήματά της δεν τελείωσαν εκεί. Οι συνάδελφοί της δεν έπαψαν να τη θεωρούν ανίκανη ως σκηνοθέτιδα, δεν μπορούσαν να δεχτούν ότι μια γυναίκα κάνει κινηματογράφο, της έβαζαν συνεχώς εμπόδια και, πάνω απ' όλα, θεωρούσαν ότι τα γυναικεία θέματα δεν αφορούσαν κανέναν. Όταν πια ο Ιταλός θρυλικός διανοούμενος και κριτικός κινηματογράφου Lino Miccichè άρχισε να επιλέγει τις δικές της ταινίες για τα διεθνή φεστιβάλ, βγήκαν από τα ρούχα τους.
«Μα, είναι ηλίθιοι οι Δυτικοί και επιλέγουν τις ταινίες της; Τι σπουδαίο έχουν να πουν για τις γυναίκες;» έλεγαν. Τη μείωναν μάλιστα, καθώς τη συνέκριναν με τον τότε σύζυγό της Μίκλος Γιαντσό (Miklós Jancsó), έναν από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες κινηματογράφου των δεκαετιών του ’60 και ’70 διεθνώς. Αλλά η πορεία της έμοιαζε προδιαγεγραμμένη στην Ευρώπη, η οποία αναγνώρισε αμέσως τη γυναικεία της ματιά, τον φεμινιστικό της λόγο, τη δύναμη των εικόνων και των νοημάτων της.
Την απασχολούν πάντα θέματα-ταμπού όπως η θέση της γυναίκας στην κοινωνία, η γυναικεία σεξουαλικότητα σε σχέση με την πατριαρχική ηθική και η κυρίαρχη ηθική της εποχής της –συχνά θίγει θέματα που αφορούν σχέσεις παιδιών με γονείς–, η αντίθεση μεταξύ της αστικής και της αγροτικής κουλτούρας, τα αδιέξοδα της παράδοσης τη σύγχρονη εποχή, η υποταγή της γυναίκας, ο αλκοολισμός, η σύγκρουση με την κρατική γραφειοκρατία, τη λογοκρισία και την καταπίεση του καθεστώτος της χώρας της.
Έχοντας μεγαλώσει ορφανή, καθώς ο πατέρας της, ο γλύπτης Λάζλο Μέσαρος (László Mészáros), εκτελέστηκε το 1938 στη Σοβιετική Ένωση, όπου ζούσαν, από το σταλινικό καθεστώς και η μητέρα της πέθανε λίγο μετά, αποφάσισε να κάνει ταινία τα παιδικά της χρόνια.
Ένας φωτισμένος παραγωγός, ο István Nemeskürty, της έδωσε τα πρώτα χρήματα, εν αγνοία του επίσημου ουγγρικού φορέα χρηματοδότησης, έτσι ταξίδεψε σε Ανατολή και Δύση για να κάνει τα «Ημερολόγια για τα παιδιά μου». Όταν είδαν το αποτέλεσμα, την μπλόκαραν αμέσως.
Για μια τριετία δεν ήξερε πού βρισκόταν η ταινία, μέχρι που βρέθηκε. Κανονίστηκε μια προβολή για τη διευθύντρια της Gaumont, η οποία ενθουσιάστηκε και την προώθησε στις Κάννες. Με την ταινία αυτή ήρθε και η απόλυτη διεθνής αναγνώριση, καθώς κέρδισε το Μέγα Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής (Grand Prix Spécial du Jury) του 1981. Η επιτυχία της ταινίας τής έδωσε το έναυσμα για μια σειρά από «ημερολόγια» που είχαν μεγάλη επιρροή στον ουγγρικό κινηματογράφο.
Για την ιστορία, να πούμε ότι σπούδασε κινηματογράφο στη Μόσχα, ήταν από τις πρώτες γυναίκες που ονειρεύτηκαν καριέρα στη σκηνοθεσία, κάτι για το οποίο οι άντρες συνάδελφοί της τη χλεύαζαν, αλλά σήμερα μετράει συνολικά περισσότερους από πενήντα τίτλους, συμπεριλαμβανομένων ταινιών μικρού μήκους, άπειρων ντοκιμαντέρ-αναθέσεων από την Ουγγαρία αλλά και στη Ρουμανία, και είκοσι οκτώ ταινιών μυθοπλασίας είτε για τη μεγάλη είτε για τη μικρή οθόνη.
Η πρώτη της ταινία, το «Κορίτσι», ήταν και η πρώτη στην Ουγγαρία που γυρίστηκε από γυναίκα. Αλλά δεν είναι αποκλειστικά αυτά που κάνουν τη δουλειά της να ξεχωρίζει. Συνεργάτες της σε αρκετές από αυτές στη διεύθυνση φωτογραφίας ήταν οι γιοι της Nyika και Miklós Jancsó Jr. Η κινηματογραφική της γλώσσα έχει αδιαμφισβήτητα ιδιότυπο στυλ, με αντισυμβατική πάντα πλοκή, εσωτερικότητα και οικονομία στους διαλόγους.
Την απασχολούν πάντα θέματα-ταμπού όπως η θέση της γυναίκας στην κοινωνία, η γυναικεία σεξουαλικότητα σε σχέση με την πατριαρχική ηθική και η κυρίαρχη ηθική της εποχής της –συχνά θίγει θέματα που αφορούν σχέσεις παιδιών με γονείς–, η αντίθεση μεταξύ της αστικής και της αγροτικής κουλτούρας, τα αδιέξοδα της παράδοσης τη σύγχρονη εποχή, η υποταγή της γυναίκας, ο αλκοολισμός, η σύγκρουση με την κρατική γραφειοκρατία, τη λογοκρισία και την καταπίεση του καθεστώτος της χώρας της, κοντολογίς η απόσταση μεταξύ ιδανικών και πραγματικότητας. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να είναι αρεστή στην κυβέρνηση της χώρας της;
Στο πλαίσιο του αφιερώματος με τίτλο «Μάρτα Μέσαρος: Η γυναίκα στο επίκεντρο της Ιστορίας» που θα παρουσιαστεί 19-24 Ιανουαρίου στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος θα προβληθούν 12 μεγάλου μήκους ταινίες μυθοπλασίας και ένα μικρού μήκους ντοκιμαντέρ της καταξιωμένης δημιουργού.
Ανάμεσά τους η ταινία-σταθμός «9 Mήνες», η οποία θεωρείται η πρώτη στην ιστορία του κινηματογράφου που απεικονίζει τη γέννηση ενός μωρού και, όπως ήταν αναμενόμενο, προκάλεσε πολλές αντιδράσεις στην Ουγγαρία, αλλά κέρδισε τη διεθνή κοινή γνώμη, οι βισκοντικού ύφους «Κληρονόμοι» που αναφέρονται στην περίοδο του ναζισμού στην Ουγαρία και στους οποίους πρωταγωνιστεί σε πολύ νεαρή ηλικία η Ιζαμπέλ Ιπέρ, αλλά και η πολυβραβευμένη ημι-αυτοβιογραφική τριλογία της «Τα ημερολόγια», όπου η Μάρτα Μέσαρος μπλέκει την προσωπική της ιστορία με την ιστορική μνήμη.
Σταμάτησε να γυρίζει ταινίες πριν από λίγα χρόνια, σε μεγάλη ηλικία, ενώ πρόσφατα βραβεύτηκε από την Ευρωπαϊκή Ακαδημία Κινηματογράφου για τη συνολική προσφορά της στον κινηματογράφο. Σήμερα είναι ενενήντα δύο χρόνων και η υγεία της δεν είναι σε καλή κατάσταση. Επικοινώνησα με τη σταθερή της συνεργάτιδα σε πολλές από τις πρόσφατες ταινίες της, τη σεναριογράφο Εύα Πατάκι, η οποία απάντησε σχετικά με τη μακρά συνεργασία και φιλία τους.
— Σε ποια περίοδο της καριέρας της συναντήσατε πρώτη φορά τη Μάρτα Μέσαρος;
Ξεκινήσαμε τη συνεργασία μας το 1981 στο Budapest Filstudió, όπου είχα αρχίσει να εργάζομαι ως εκπαιδευόμενη δραματουργός. Ήταν ιδέα του διευθυντή του στούντιο κ. István Nemeskürty ότι έπρεπε να συνεργαστούμε οι δυο μας στα σενάρια της Μάρτα. Εκείνη την εποχή ήταν ήδη διάσημη χάρη στα φεμινιστικά της φιλμ («9 Μήνες» κ.λπ.) και μόλις ξεκινούσε τη διάσημη τριλογία της των «Ημερολογίων». Μαζί δουλέψαμε το δεύτερο μέρος, το «Ημερολόγιο για τους εραστές μου».
Ως φοιτήτρια λάτρευα τις ταινίες της, τις θεωρούσα εμπνευσμένες και απελευθερωτικές. Ήταν αρκετά δημοφιλείς, τις παρακολουθούσε το κοινό, αλλά οι άλλοι κινηματογραφιστές και η επίσημη κριτική ήταν μάλλον εχθρικοί απέναντί της, παρά το βραβείο που έφερε από το Βερολίνο με την «Υιοθεσία». Η μεγάλη αναγνώριση, βέβαια, ήρθε με τη βράβευση των «Ημερολογίων», που τα είχαν θάψει για περισσότερα από δύο χρόνια.
— Πόσες ταινίες κάνατε μαζί; Τι θεωρείτε ότι ήταν εκείνο που έφερε κοντά τις δυο σας θεματικά ή αισθητικά;
Μαζί με τη Μάρτα έκανα περίπου δέκα ταινίες μυθοπλασίας, κάποιες τηλεταινίες, θεατρικά έργα και δύο βιβλία. Από την πρώτη στιγμή ήταν εμφανές ότι είχαμε πολλά κοινά. Και οι δυο μας βλέπουμε τη ζωή μέσα από την αριστερή ιδεολογία, αλλά ήμασταν εναντίον του σοσιαλιστικού καθεστώτος στην Ουγγαρία την εποχή που γνωριστήκαμε και πιστεύαμε ότι μια γυναίκα μπορεί να γράψει ή να γυρίσει μια ταινία και παράλληλα να μαγειρεύει, να αγαπάει τους άντρες, να κάνει παιδιά.
Επίσης, μιλούσαμε και οι δύο ρωσικά, μας ενδιέφεραν βαθιά οι γυναικείοι χαρακτήρες και τα προβλήματα των γυναικών. Η Μάρτα είναι φανταστικός άνθρωπος, πολύ δημοκρατικός, ανοιχτή, και για μένα αποτέλεσε δασκάλα, πρότυπο, σχεδόν δεύτερη μητέρα.
— Στις ταινίες της η γυναικεία σεξουαλικότητα, και μάλιστα ως πολιτική θέση, έχει καθοριστικό ρόλο στην πλοκή. Σε ποιον βαθμό έχει βελτιωθεί η θέση της γυναίκας στην άκρως συντηρητική, όπως μας φαίνεται απ' έξω, ουγγρική κοινωνία και σε ποιον βαθμό ο κινηματογράφος και η τέχνη επηρέασαν τις εξελίξεις;
Όπως έχω γράψει, τις πιο προκλητικά φεμινιστικές ταινίες της τις έκανε με τη σεναριογράφο Ildikó Kórody. Αλλά η Μάρτα συνέχισε να κάνει ταινίες στην ίδια λογική. Η ουγγρική κοινωνία είναι πραγματικά πολύ συντηρητική, αλλά τις τελευταίες δεκαετίες μερικές σοβαρές τομές έχουν αλλάξει την κατάσταση προς το καλύτερο. Ανήκουμε στην Ε.Ε., η νέα γενιά κινείται, μιλάει αγγλικά, η θέση της γυναίκας επίσης έχει αλλάξει, αλλά η θέση της στον εργασιακό χώρο και στην οικογένεια δεν είναι ιδιαίτερα πλεονεκτική. Τα φεουδαρχικά αντανακλαστικά είναι ακόμα εδώ και η κυβέρνησή μας τα στηρίζει.
Φυσικά, ο κινηματογράφος, το θέατρο και η λογοτεχνία βοηθάνε, αλλά πλέον αγγίζουν το κοινό όλο και λιγότερο. Η κυβέρνηση και η ιδιωτική τηλεόραση μπλοκάρουν με μεγάλη επιτυχία τους ανθρώπους.
— Παραμένει αγαπητή η Μάρτα στη σύγχρονη ουγγρική κοινωνία;
Η Μάρτα είναι ένας ζωντανός μύθος, οι ταινίες της εξακολουθούν να είναι δημοφιλείς, της ίδιας ανέκαθεν της άρεσε να γνωρίζει κόσμο και πάντα τη θυμόντουσαν. Καθώς ο κύκλος διανοουμένων είναι πολύπλοκος και σήμερα πρόσκειται στην άκρα δεξιά, η Μάρτα δεν είναι ακριβώς η ηρωίδα τους. Τα φώτα δεν είναι στραμμένα επάνω της, αλλά θα το ξεπεράσει…
Αποφθέγματα της Μάρτα Μέσαρος
• «Όταν γύριζα την πρώτη μου ταινία ήμουν παντρεμένη με τον Μίκλος Γιαντσό και όλοι μου έλεγαν "μην ανησυχείς, θα έρθει ο Μίκλος να τη σκηνοθετήσει". Αλλά ο Μίκλος δεν ήρθε ποτέ να τη σκηνοθετήσει. Αργότερα, όταν την ολοκλήρωσα, μου έλεγαν "μην ανησυχείς, θα έρθει ο Μίκλος να τη μοντάρει", αλλά φυσικά ούτε να τη μοντάρει ήρθε. Στο τέλος είπαν "είναι δύσκολο να πεις αν πρόκειται για καλή ή κακή ταινία, αλλά, τέλος πάντων, αφού επενδύσαμε χρήματα σε αυτήν, θα τη δεχτούμε».
• «Δεν έδινα σημασία σε όσα έλεγαν και, για να είμαι ειλικρινής, ήμουν επιθετική και αρκετά σκληρή, οπότε συνέχισα να κάνω τις ταινίες μου και όταν συνειδητοποίησαν ότι έβρισκαν διανομή στο εξωτερικό, με άφησαν πιο χαλαρή. Αλλά ήταν πολύ δύσκολο να κατακτήσω την Ουγγαρία. Σχεδόν κατέκτησα τον κόσμο όλο προτού οι Ούγγροι δεχτούν ακόμα και το ότι υπήρχα».
• «Όταν ξεκίνησα να κάνω ταινίες ήταν η εποχή της μεγάλης έκρηξης του γαλλικού και του γερμανικού κινηματογράφου, μια πολύ έντονη περίοδος για τον κινηματογράφο. Η Νουβέλ Βαγκ, ο Γκοντάρ, όλα αυτά άσκησαν μεγάλη επιρροή σε μένα αλλά και στον ουγγρικό κινηματογράφο. Πιστεύω ότι καθόρισαν την εξέλιξη του κινηματογράφου γενικότερα. Ακολούθησε όλη εκείνη η γενιά που έκανε ταινίες εντελώς διαφορετικές από εκείνες του σοσιαλιστικού ρεαλισμού».
• «Όταν ξεκινάω τα γυρίσματα, παύω να κοιτάζω το σενάριο. Με ενδιαφέρει να παρακολουθώ τους ηθοποιούς μου. Νιώθω ότι αν δεν ξέρω τι θέλω να πουν, είναι μάταιο. Πρέπει να δώσω έμφαση στο θέμα μου και σε όλα όσα με παρακίνησαν να κάνω την εκάστοτε ταινία. Όταν με ρωτάνε γιατί δεν επιστρέφω στο σενάριο, απαντάω ότι το σενάριο είναι παρελθόν. Τώρα σημασία έχει ο ηθοποιός και η παρουσία του».
• «Πάντως με φοβόντουσαν λίγο γιατί είχα σπουδάσει στη Μόσχα. Συνειδητοποίησα ότι κάθε φορά που έλεγα "Μόσχα", οι κομμουνιστές έλεγαν μεταξύ τους "αυτή ήρθε από τη Μόσχα, ας τη χρηματοδοτήσουμε. Σπούδασε στη Μόσχα, πρέπει να έχει μεγάλα μέσα, ας της δώσουμε της ηλίθιας ό,τι ζητάει". Δεν με χώνευαν, αλλά με αυτόν τον τρόπο κατέληγαν να με χρηματοδοτούν. Πρέπει να καταλάβετε ότι εκείνη την εποχή ο κομμουνισμός ήταν μια πραγματικότητα, ότι για τους περισσότερους ανθρώπους "Μόσχα" σήμαινε φυλακή, το τέλος της ελευθερίας, το τέλος των πάντων!»
• «Οφείλω να ομολογήσω ότι έζησα μια υπέροχη εποχή. Έκανα ταινίες γιατί θεωρούσα τον κινηματογράφο μια μορφή τέχνης που αγαπούσα και, τέλος πάντων, όποτε δεν έκανα ταινίες, έπληττα αφόρητα με το κωλομυαλό μου! Οπότε, τι άλλο μου έμενε παρά να κάνω ταινίες; Περνούσαμε καταπληκτικά, το γλεντούσαμε. Ερχόντουσαν να με πάρουν με το αυτοκίνητο, συναντούσα τους ηθοποιούς, μιλούσαμε, πίναμε, ερωτευόμασταν, ήταν υπέροχα! Η ταινία που με δυσκόλεψε περισσότερο ήταν το "Ημερολόγιο για τα παιδιά μου", γιατί είχε να κάνει με τους γονείς μου, αλλά χάρη στη βράβευσή της ολοκλήρωσα την τριλογία. Δεν το έβαζα ποτέ κάτω. Δεν φανταζόμουν ότι θα αποτύγχανα ή ότι δεν θα ξαναέκανα άλλη ταινία. Έχω κάνει μέτριες ταινίες, αλλά καμία κακή. Δεν το δέχομαι. Συνεχίζω μέχρι σήμερα, που είμαι ογδόντα επτά, να κάνω ταινίες, και τις κάνω με τα εγγόνια μου, που τα βλέπω σαν φιλαράκια».
Μάρτα Μέσαρος: Η γυναίκα στο επίκεντρο της Ιστορίας
Ταινιοθήκη της Ελλάδος
19-24/1
Περισσότερες πληροφορίες και το αναλυτικό πρόγραμμα των προβολών εδώ.
