Ο TΣΕΧΟΣΛΟΒΑΚΙΚΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΟΣ γνώρισε πολύ μεγάλη άνθηση, στην δεκαετία του ’60. Μια γενιά σκηνοθετών βρέθηκε ξαφνικά στις επάλξεις, δημιουργώντας ταινίες που διακρίνονταν πανευρωπαϊκά και παγκόσμια, σαρώνοντας διεθνή βραβεία, σε αναγνωρισμένα φεστιβάλ, φθάνοντας και κατακτώντας ακόμη και Oscar.
Η παραγωγή της χώρας γινόταν γνωστή στους πάντες, πολλές ταινίες διανέμονταν στην Δύση –κάποιες έφθαναν και στην Ελλάδα φυσικά–, ενώ τα κινηματογραφικά έντυπα δεν σταματούσαν να υμνούν τις τσεχοσλοβακικές ταινίες, που κόμιζαν μια «δροσιά» κι έναν «άλλον αέρα», δημιουργώντας καινούρια πρότυπα.
Ο Φώτης Αλεξίου, σ’ ένα από τα πρώτα σοβαρά κινηματογραφικά περιοδικά που τυπώθηκαν ποτέ στην χώρα μας, τον «Ελληνικό Κινηματογράφο», γράφει αναλυτικά για τον «νέο τσεχοσλοβακικό κινηματογράφο» στο τεύχος #3-4 (Ιανουάριος-Φεβρουάριος 1967), τονίζοντας την αξία ταινιών σαν τις «Έρωτες μιας ξανθιάς» του Milos Forman (είχε προβληθεί τότε στην Ελλάδα), «Η πρώτη κραυγή» του Jaromil Jires, «Κάτι άλλο» της Vera Chytilová, «Κουράγιο για όλες τις μέρες» του Evald Schorm κ.λπ., τονίζοντας, ανάμεσα σε άλλα, τις δυσκολίες της παραγωγής και της προώθησης στα διάφορα επίπεδα.
Οι ύμνοι και οι διθυραμβικές κριτικές, που συνοδεύουν την ταινία του František Vlácil θεωρούνται αυτονόητες και δεδομένες, όποτε γίνεται λόγος γι’ αυτήν, ενώ το ίδιο συμβαίνει πλέον και σε σχέση με την συγκλονιστική μουσική τού Zdeněk Liška, που απόκτησε φήμη πολλά χρόνια αργότερα.
Εκείνο, όμως, που μένει πάνω απ’ όλα και που αξίζει κανείς να το θυμάται είναι πως η δεκαετία του ’60 σφράγισε ανεξίτηλα την παραγωγή της χώρας. Δεν θα ήταν άστοχο, μάλιστα, αν λέγαμε πως ποτέ άλλοτε, μετά τα τέλη των σίξτις, ο κινηματογράφος της Τσεχοσλοβακίας ή των δύο ξεχωριστών χωρών, που προέκυψαν μετά το «βελούδινο διαζύγιο», της Τσεχίας και της Σλοβακίας δηλαδή, έφθασε ή έστω πλησίασε σ’ εκείνο το ανεπανάληπτο επίπεδο. Γι’ αυτό, δε, μαρτυρά ένα και μόνο γεγονός...
Το 1998 οι Τσέχοι κριτικοί ψήφισαν τις δέκα καλύτερες ταινίες, όλων των εποχών, του τσεχοσλοβακικού σινεμά. Από τις δέκα ταινίες οι εννέα είχαν γυριστεί στο διάστημα 1964-1970! Ταινίες αριστουργήματα όπως οι “Horí, má panenko” (1967) του Milos Forman (γνωστή στην Ελλάδα ως «Φωτιά... πυροσβέστες»), “Ostre sledované vlaky” (1966) του Jirí Menzel («Ο άνθρωπος που έβλεπε τα τρένα να περνούν»), “Obchod na korze” (1965) των Ján Kadár / Elmar Klos («Το μαγαζάκι της κεντρικής οδού»), “Vsichni dobrí rodáci” (1968) του Vojtech Jasný, “Prípad pro zacínajícího kata” (1969/70) του Pavel Jurácek κ.ά.
Ποια ταινία, όμως, είχε ψηφιστεί, και μάλιστα με διαφορά, ως η πρώτη, ως η σημαντικότερη στην ιστορία του τσεχοσλοβακικού σινεμά; H “Marketa Lazarová” (1967) του František Vlácil.
Η ταινία αυτή δεν είναι άγνωστη στην Ελλάδα, καθώς είχε προβληθεί στις Νύχτες Πρεμιέρας τον Σεπτέμβριο του 2011, ενώ το 2016 είχε παρουσιαστεί και στους κινηματογράφους μας από την New Star. Τότε, μάλιστα, είχε γραφτεί πως επρόκειτο για μιαν «ασπρόμαυρη οπτική πανδαισία», για «ένα τολμηρό αριστούργημα που παντρεύει την αίσθηση του Κουροσάβα, με τον μυστικισμό του Μπέργκμαν».
Οι ύμνοι και οι διθυραμβικές κριτικές, που συνοδεύουν την ταινία τού František Vlácil (1924-1999) θεωρούνται αυτονόητες και δεδομένες, όποτε γίνεται λόγος γι’ αυτήν, ενώ το ίδιο συμβαίνει πλέον και σε σχέση με την συγκλονιστική μουσική τού Zdeněk Liška (1922-1983), που απόκτησε φήμη πολλά χρόνια αργότερα. Απ’ αυτό το σάουντρακ θα ξεκινήσουμε...
Ο Zdeněk Liška είναι-ήταν τσέχος (πρώην τσεχοσλοβάκος) συνθέτης, με τεράστιο μη-δισκογραφημένο έργο. Είναι γνωστός βασικά, και πρώτα-πρώτα στην πατρίδα του, μέσα από τα διάφορα σάουντρακ που συνέθεσε, για ταινίες μικρού και μεγάλου μήκους, κινούμενα σχέδια, τηλεταινίες, τηλεοπτικά σίριαλ, ντοκιμαντέρ κ.λπ. – μια τεράστια, σε κάθε περίπτωση, δουλειά που ξεπερνά τους 200 τίτλους!
Διεθνώς, παγκοσμίως να πούμε, ο Zdeněk Liška είναι γνωστός για το σάουντρακ της ταινίας των Ján Kadár / Elmar Klos “Obchod Na Korze” (1965), «Το μαγαζάκι της κεντρικής οδού» δηλαδή, που είχε βραβευθεί με Oscar “Best Foreign Language Film” το 1965 (στην τελική πεντάδα τότε και «Το χώμα βάφτηκε κόκκινο» του Βασίλη Γεωργιάδη). Μάλιστα πρόκειται για ένα από τα ελάχιστα δισκογραφημένα σάουντρακ του Zdeněk Liška, καθώς είχε τυπωθεί από την αμερικανική εταιρεία Mainstream το 1966 (“The Shop οn Main Street”).
Στο «Μαγαζάκι της κεντρικής οδού» –ας κάνουμε αυτή την μικρή παρένθεση–, βλέπουμε πώς ο διαφορετικός (εκεί μια κουφή, γριά Εβραία, ιδιοκτήτρια ενός μικρομάγαζου, που δέχεται το πογκρόμ των Ναζί, στη γερμανοκρατούμενη Σλοβακία) είναι ένας άνθρωπος ίδιος κι απαράλλακτος μ’ εμάς. Ένας «ξένος» άνθρωπος, που μπορεί να σε οδηγήσει να θυσιάσεις ακόμη και τη ζωή σου για ’κείνον, όταν η περίσταση το απαιτήσει. Κάτι που προκύπτει τόσο φυσικά, μέσα σ’ αυτή την τόσο απλή και καταπληκτική ταινία, ώστε να σε κάνει να ανατριχιάζεις.
Ένα άλλο σάουντρακ του Zdeněk Liška, τυπωμένο στην Αμερική, είναι και το “Adrift” [MPO Records, 1971], συντεθειμένο για μιαν άλλη ταινία των Jan Kadár / Elmar Klos, που είχε τίτλο “Touha Zvaná Anada” (1971).
Γενικώς, ο Zdeněk Liška θεωρείται τεράστια μορφή στην πατρίδα του, ενώ και διεθνώς –κατόπιν εορτής φυσικά– η «αξία» τού ονόματός του, λόγω της αποθησαύρισης του έργου του, ανεβαίνει συνεχώς. Φυσικά, σήμερα, πολλοί γνωρίζουν τον Zdeněk Liška για τη μουσική που συνέθεσε για την ταινία “Marketa Lazarová”.
Αν κα η πρώτη κυκλοφορία του σάουντρακ συνέβη στην Τσεχία το 1996 (από τις εταιρείες Zóna και Bonton), με την μουσική να αποκόπτεται κατ’ ευθείαν από το φιλμ (μαζί με τον υπόλοιπο ήχο, τα εφφέ, τους διαλόγους κ.λπ.), ήταν μόλις το 2018, όταν η μουσική του Zdeněk Liška παρουσιάστηκε ολόκληρη (λέμε για ένα έργο που αναπτύσσεται σε 316 σελίδες παρτιτουρών!), ερμηνευμένη από ένα σύνθετο σχήμα φωνών και οργάνων, αποτελούμενο εκ των Kateřina Kněžíková σοπράνο, Josef Moravec τενόρος, Jana Štěpánková, Josef Somr & Anna Kratochvílová spoken word, την χορωδία Martinů Voices υπό τον Lukáš Vasilek, συν το οργανικό συγκρότημα Baborák Ensemble (πιάνο, τσελέστα, hammond όργανο, κρουστά, τρομπέτες, μπάσο τρομπόνι, ευφώνιο, τούμπα) υπό τον Radek Baborák.
Η έκδοση, που αφορούσε σε δύο CD (43:48 και 44:33 λεπτά οι διάρκειες), μπορεί να προέρχεται από το 2018, αλλά η ηχογράφηση, που ήταν «ζωντανή», συνέβη στο Forum Karlín, της Πράγας, την 9η Οκτωβρίου 2015, με το τελικό τύπωμα να το αναλαμβάνει η εταιρεία Animal Music (στην Ελλάδα από την Recordisc) του Petr Ostrouchov, ενός τσέχου κιθαρίστα, τραγουδιστή και συνθέτη σάουντρακ.
Ας δώσουμε τώρα κάποιες επιπρόσθετες πληροφορίες για την ταινία του František Vlácil και βεβαίως για την μουσική του Zdeněk Liška.
Η “Marketa Lazarová” είναι μια ιστορικού περιεχομένου ταινία (διαρκεί περί τα 165 λεπτά), που εκτυλίσσεται στον κεντρο-ευρωπαϊκό Μεσαίωνα (13ος αιώνας / σύνορα Σαξονίας-Βοημίας), σκηνοθετημένη με την βεβαιότητα τού έπους, και στηριγμένη στο μυθιστόρημα με τον ίδιο τίτλο (1931) του Vladislav Vančura.
Το βασικό στόρι έχει να κάνει με την Marketa Lazarová (παίζει η 18χρονη Σλοβάκα Magda Vásáryová), κόρη ενός μικροκτηματία (που τα έχει καλά με την κεντρική εξουσία), η οποία απάγεται από ληστές, για να γίνει στη συνέχεια ερωμένη ενός απ’ αυτούς. Τούτο σαν αρχή, γιατί υπάρχει μια διαπλοκή σχέσεων, ανάμεσα σε πολλά πρόσωπα, που κινούνται σε αντικρουόμενα στρατόπεδα και τα οποία συμβολίζουν, κατ’ ουσίαν την διαμάχη ανάμεσα στον χριστιανισμό και τον παγανισμό, όπως κι εκείνη (την διαμάχη) ανάμεσα στις κατά τόπους φυλές και την κεντρική εξουσία. Πάνω σ’ αυτά τα δύο δίπολα στήνεται το δράμα, που εμφανίζει ποικίλες επιμέρους συγκρούσεις, με απροσδιόριστες συνέπειες για τους ήρωες.
Η ταινία, περιττό να το πούμε, παρακολουθείται με ανοιχτό το στόμα. Έχει τέτοια και τόση λεπτομέρεια στην απεικόνιση τού χθες, που σε τρελαίνει –κάτι χολιγουντιανά έπη, μοιάζουν τελείως φτηνά μπροστά της– ενώ η ασπρόμαυρη φωτογραφία τού Bedrich Batka είναι εκπληκτική και μπορεί να συγκριθεί μόνο με εκείνη των ποιητών Ιαπώνων. Απίστευτα πλάνα από τον František Vlácil, με την εικαστική ομορφιά να παραπέμπει σε πίνακες ζωγραφικής, και με τα παιξίματα να είναι τόσο ιδανικά ξεκομμένα και ανάδελφα, πριμιτίβ σχεδόν, που νοιώθεις σαν να προέρχονται από μιαν υποκριτική μέθοδο, που δεν την αναγνωρίζεις.
Μέσα, λοιπόν, σε μια τόσο πολυδιάστατη αλληλεπίδραση σεναριακών και εικαστικών σχέσεων και καταστάσεων, τις οποίες χειρίζεται με μαεστρικό τρόπο, κινηματογραφικά, ο σκηνοθέτης, έρχεται η μουσική τού Zdeněk Liška, προκειμένου να αποσαφηνίσει, από την μεριά της, όλο αυτό το σύμπλεγμα, σχολιάζοντάς το.
Το σάουντρακ του Liška είναι, εν ολίγοις, απολύτως ενσωματωμένο-κολλημένο πάνω στο φιλμ, και δύσκολα μπορεί να νοηθεί έξω από αυτό – ασχέτως αν μια «σωστή» επανηχογράφησή του, όπως αυτή της Animal Music, επιβαλλόταν.
Ο ίδιος ο Liška, εξάλλου, και όπως κάπου διαβάσαμε, είχε εκφράσει επανειλημμένως την αντίθεσή του στην παρουσίαση των κινηματογραφικών μουσικών του έξω από τις ταινίες, για τις οποίες τις δημιουργούσε, και γι’ αυτό το λόγο τα δικά του σάουντρακ που κυκλοφορούν, σε δίσκους, είναι ελάχιστα (με τα περισσότερα εξ αυτών των ελαχίστων να τυπώνονται μετά τον θάνατό του).
Βεβαίως, εδώ, στο 2CD “Marketa Lazarová”, o παραγωγός Petr Ostrouchov φρόντισε να διανθιστεί η μουσική τού Zdeněk Liška και με τον απαραίτητο λόγο –προστέθηκαν «δυνατότητες» με άλλα λόγια– ώστε η νέα εκτέλεση να μην εμφανίζει «τρύπες» κατανόησης, μα και γενικότερης συνοχής. Εξάλλου οι φωνές, ο λόγος, πρωτοστατούσε και στην αρχική ηχογράφηση, εκεί όπου, κατά τον συνθέτη, συνδεόταν με την χριστιανική παράμετρο, και με τις εκτεταμένες κρουστές ηχοπλοκές να συμβολίζουν την παγανιστική διάσταση.
Σε σχέση με τις φωνές, τώρα, ο Liška δεν θα ακολουθούσε κάποια τυπική ή προβλέψιμη τακτική, είτε σύνθεσης είτε ενσωμάτωσης, στο γενικότερο soundtrack. Απεναντίας θα χειριζόταν τις φωνές (κραυγές, ψιθύρους, επιφωνήματα, έναρθρο και άναρθρο λόγο) με εντελώς «προχωρημένο» τρόπο, εκμεταλλευόμενος πρωτίστως τα φωνητικά εφέ, μα και τα κείμενα αυτά καθ’ αυτά, που αφορούσαν σε αποσπάσματα από την λατινική λειτουργία Veni Sancte Spiritus, όπως και από τον Ψαλμό 51 τής Βίβλου τού Kralice, που ήταν η πρώτη μετάφραση της Βίβλου στα τσέχικα, τον 16ον αιώνα.
Όλον αυτό τον φωνητικό διάκοσμο τον έστησε απέναντι από τον κρουστό, επιτυγχάνοντας μια παράξενη αντίστιξη. Ο λόγος, με την παρεπόμενη νοηματοδότησή του, να έρχεται, δι’ αυτού του τρόπου, σε επικοινωνιακή σύγκρουση με την κρουστή ομοβροντία, που είναι περισσότερο φορτισμένη συναισθηματικά, άλογη, πολεμική και φιλήδονη. Το ακροαματικό αποτέλεσμα είναι όντως εντυπωσιακό!
Όμως και όσον αφορά στην χρήση τής υπόλοιπης οργανικής μουσικής, πέραν των φωνών εννοούμε, ο Zdeněk Liška δείχνει πως ακολουθεί πολλά από τα διδάγματα της avant-garde του ’60, με την μουσική του να μην έχει σχέση με μεσαιωνικά ή νεο-μεσαιωνικά ακούσματα, ούσα απείρως πιο περίπλοκη δομικά, με τα ποικίλα leitmotifs, να εναλλάσσονται μ’ έναν σίγουρα ευφυή τρόπο, σε απολύτως συναρπαστικές ακολουθίες – με tracks όπως το “Black grove” για παράδειγμα, από το δεύτερο CD, να σε αναστατώνουν ως ακροατή, με την πέρα για πέρα εντυπωσιακή χρήση hammond, πνευστών κ.λπ.
Η έκδοση τής Animal Music λοιπόν, που είναι άψογα σχεδιασμένη, με το triple folded-digipak και με το δίγλωσσο (τσέχικα-αγγλικά) 34σέλιδο booklet της, άνετα μπορεί να χαρακτηριστεί ως μνημειώδης, καθώς ανταποκρίνεται άριστα στα πολύ υψηλά στάνταρντ, που είχε θέσει προ πολλού η ίδια η ταινία – η οποία, σημειωτέον, έχει κυκλοφορήσει, το 2013, σε Blu-Ray από την Criterion Collection.
Marketa Zararova - trailer
