Ποιες θα έλεγες ότι είναι οι ελληνικές ταινίες που σε διαμόρφωσαν, που επηρέασαν τόσο εσένα όσο και το προσωπικό σου κινηματογραφικό στυλ; Θα μπορούσαμε να κάνουμε μια λίστα με κάποιες από αυτές;
Λοιπόν, υπάρχουν δώδεκα ελληνικές ταινίες οι οποίες με έχουν όντως εμβολίσει σε συγκινησιακό και νοητικό επίπεδο και σε σχέση με τα ψαξίματά μου στον ελληνικό κινηματογράφο και στην ελληνική δραματουργία. Ταινίες που με ταρακούνησαν στην ανίχνευσή μου σε ό,τι αφορά αυτό που λέγεται Έλληνας και Ελλάδα, δραματικές καταστάσεις, παίξιμο, ερμηνείες, τραγωδία, κωμωδία.
— Είναι ταινίες που είδες πριν ξεκινήσεις να γυρίζεις τις δικές σου;
Πρόκειται για ταινίες που είδα και με καθόρισαν σε σχέση με τη δική μας πραγματικότητα, προτού αρχίσω να κάνω τις δικές μου. Όταν τις έβλεπα, τις μισές στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος στην οδό Κανάρη και τις άλλες σε εμπορική διανομή, ήταν σαν να μου αποκαλυπτόταν ένας ολόκληρος κόσμος, με τον οποίο ταυτιζόμουν. Βλέποντάς τες ένιωσα ρίγος, συγγένεια, την αίσθηση ότι εκεί θέλω να πάω κι εγώ. Σαφώς αναγνωρίζω το μεγαλείο του Αγγελόπουλου, του Κακογιάννη, του Κούνδουρου, είναι δημιουργοί που έχουν κάνει σημαντικές ταινίες, ενδεχομένως κάποιες από αυτές να είναι αριστουργήματα, αλλά δεν μιλάμε γι' αυτό. Μιλάμε για κάτι ιδιαίτερο, για το ερωτικό δέσιμο, το σκίρτημα που εγώ νιώθω γι' αυτές τις συγκεκριμένες ταινίες, που ούτως ή άλλως είναι αδιαμφισβήτητα πολύ σημαντικές και ‒γιατί όχι;‒ κάποιες από αυτές αριστουργήματα.
Η «Ευδοκία» είναι κατά κάποιον τρόπο και η ιστορία της Ελλάδας. Ο φαντάρος και η πόρνη που πάνε να στήσουν ένα τσαρδί στο πουθενά και δεν τους αφήνουν ήσυχους. Όλοι γύρω τους αντιδρούν, οι νταβατζήδες, το περιβάλλον, οι Αμερικανοί στρατιώτες που τους κυνηγάνε στην παραλία ‒ καταλήγει σε τραγωδία. Γιατί η Ευδοκία δεν μπορεί ποτέ να είναι ελεύθερη. Ευδοκία ίσον Ελλάδα.
— Είναι ταινίες στις οποίες επανέρχεσαι, τις έχεις ξαναδεί από τότε;
Μα, αυτό είναι το θέμα, πρόκειται για 12 ταινίες που και όταν τις είδα πρώτη φορά αλλά και τώρα, που τις βλέπω ξανά και ξανά, λέω ότι εκεί μέσα είμαι κι εγώ, ότι εκεί μέσα γεννήθηκα, από κει ξεκίνησα. Είναι όλες ταινίες με ακραία δραματουργική προσέγγιση, που ξεφεύγουν από την καθιερωμένη απόδοση των ανθρωπίνων σχέσεων και καταστάσεων, που μπαίνουν πιο βαθιά και έντονα στα πράγματα. Το μόνο μου παράπονο είναι ότι θα ήθελα να παίζονται συχνότερα στην τηλεόραση ώστε να τις μάθει το μεγάλο κοινό και να αντιληφθεί ότι υπάρχει και αυτός ο ελληνικός κινηματογράφος.
— Πρόκειται για κλασικές παλαιότερων δεκαετιών ή και για πρόσφατες;
Η πιο πρόσφατη από αυτές είναι το «Από την άκρη της πόλης» του Γιάνναρη, που έπαθα πλάκα όταν την πρωτοείδα. Έσκασε σαν βόμβα τότε αυτή η ταινία. Μου έκανε τέτοια εντύπωση, που την είδα 10 φορές, τη μελέτησα σε βάθος, μου ξεκλείδωσε πόρτες σε πολλά επίπεδα. Η τόλμη της, ο τρόπος με τον οποίον μιλάνε οι ηθοποιοί, το πώς μπαίνει σε θέματα και καταστάσεις, το νεύρο της, που έχει σε σχέση με το πώς προσεγγίζει τα πρόσωπα... Είναι χαρακτηριστικό του Γιάνναρη το πώς φιλμάρει τα πρόσωπα, τα κοντινά του πλάνα, τα οποία, ακόμα κι αν είναι ακατέργαστα, έχουν μια δύναμη, μια αγριάδα, μια βούληση να πάει εκεί και να τα καταγράψει. Αυτά ήταν πρωτόγνωρα πράγματα τότε, σε μια εποχή όπου ο λόγος στον ελληνικό κινηματογράφο ήταν τελείως ξύλινος. Πιθανόν δεν θα υπήρχε το «Σπιρτόκουτο» αν δεν υπήρχε η «Άκρη της πόλης».
— Ενδιαφέρον αυτό που λες, δεν τις είχα συνδέσει μεταξύ τους αυτές τις δύο ταινίες. Ποιες άλλες είχαν ανάλογη επίδραση στο «Σπιρτόκουτο»;
Το «Προσοχή, κίνδυνος» του Σταμπουλόπουλου είναι επίσης μια πολύ τολμηρή ταινία για την εποχή της. Βλέπεις σ' αυτήν μιαν άλλη Ελλάδα, έχει σκηνές που είναι υποδειγματικές. Και είναι καταπληκτικός ο Τίτος Βανδής στον πρωταγωνιστικό ρόλο. Επίσης, στο «Θανάση, πάρε τ' όπλο σου» του Κατσουρίδη υπάρχει ένα συγκλονιστικό μονοπλάνο, εντελώς αυτοσχεδιαστικό, ανάμεσα στον Βέγγο και τον γαμπρό του, που είναι υπόδειγμα δραματουργίας. Και αυτό είναι σαν ένα πρώιμο «Σπιρτόκουτο».
Προσοχή Κίνδυνος
— Ο Σταμπουλόπουλος είναι ένας παραγνωρισμένος δημιουργός. Ποιο άλλο παραγνωρισμένο «αριστούργημα» τοποθετείς στη λίστα σου;
Οι «Βοσκοί» του Παπατάκη, πέρα από το ιδεολογικο-πολιτικό κομμάτι, που είναι ξεκάθαρο, έχουν τη χαρακτηριστική σκηνή στην πλατεία τη βραδιά της Ανάστασης, όπου εμφανίζεται ολόκληρο το μετεμφυλιακό κατεστημένο, ο κλήρος, η αστυνομία, ο στρατός. Ως ταινία κουβαλάει όλη τη δεκαετία του '60 και το ευρωπαϊκό πνεύμα, που λίγο μετά θα οδηγούσε στον Μάη του '68. Είναι μια ταινία που φέρει έναν αέρα φρεσκάδας με αρκετές δόσεις σουρεαλισμού, ο οποίος είναι τόσο απελευθερωτικός, που η τελευταία σεκάνς θυμίζει τον «Τρελό Πιερό». Μόνο να φανταστούμε σε ποια Ελλάδα γυρίστηκε!
— Ήταν μια ταινία εντελώς ξένη προς την ελληνική καλλιτεχνική πραγματικότητα. Η «Ευδοκία» είναι στη λίστα σου;
Βέβαια! Είναι τόσο σπουδαίο αυτό που κατάφερε ο Αλέξης Δαμιανός, που τι να πει κανείς! Ξεκινώντας από αυτό το φοβερό δίδυμο ερασιτεχνών ηθοποιών που ανακάλυψε, γιατί αυτή είναι η μαγκιά της ταινίας, ότι είναι βαθιά ανθρώπινη, ερωτική και ότι συγκινεί. Μια ιστορία με πραγματικούς ήρωες που δεν είναι σύμβολα, που έχει συμβεί εκεί έξω πολλές φορές. Αυτή είναι η μεγάλη της αρετή, ότι είναι αληθινή, έχει σάρκα, μυρίζει.
Στο «Ρόμα» του Κουαρόν υπάρχει μια μακρόσυρτη σκηνή με άντρες να κάνουν ομαδικές γυμναστικές ασκήσεις σε μια αλάνα, αντίστοιχη με εκείνη την επίσης μεγάλης διάρκειας σκηνή στην «Ευδοκία» με φαντάρους που εκτελούν ασκήσεις με όπλα και παραγγέλματα που δίνει ο λοχίας. Νομίζω ότι του Δαμιανού είναι πολλή ανώτερη, με φοβερό μοντάζ, υπέροχη πλανοθεσία και γεωμετρία. Όλη αυτή η πειθαρχία, η αντρίλα, ο ιδρώτας και η στρατόκαυλα υπερτερούν. Η «Ευδοκία» είναι κατά κάποιον τρόπο και η ιστορία της Ελλάδας. Ο φαντάρος και η πόρνη που πάνε να στήσουν ένα τσαρδί στο πουθενά και δεν τους αφήνουν ήσυχους. Όλοι γύρω τους αντιδρούν, οι νταβατζήδες, το περιβάλλον, οι Αμερικανοί στρατιώτες που τους κυνηγάνε στην παραλία ‒ καταλήγει σε τραγωδία. Γιατί η Ευδοκία δεν μπορεί ποτέ να είναι ελεύθερη. Ευδοκία ίσον Ελλάδα. Αλλά έχει σημασία ότι είναι μια ιστορία αληθινών ανθρώπων με τον νταλκά τους, την τρέλα τους και την καύλα τους. Αλλιώς δεν θα με ενδιέφερε καν ως ταινία, την ιστορία της Ελλάδας έτσι κι αλλιώς την έχουν πει κι άλλοι, χωρίς ποτέ να φτάσουν σε κάτι τόσο δυνατό.
— Υπάρχουν ταινίες ταινίες γνωστών σκηνοθετών του εμπορικού κινηματογράφου του '60 που συμπεριλαμβάνεις στην προσωπική σου αυτή λίστα;
Το «Με τη λάμψη στα μάτια», η «Έβδομη ημέρα της δημιουργίας» και ο «Φόβος» είναι για μένα τρία πολύ σπουδαία δείγματα στιβαρής κινηματογραφίας, όσο κι αν αυτό ακούγεται μεγαλόστομο. Μπροστά στον κινηματογραφικό τους λυρισμό υποκλίνομαι και μένω άναυδος.
ΟΙ 12 ΤΑΙΝΙΕΣ
- 1. «Η έβδομη μέρα της δημιουργίας» του Βασίλη Γεωργιάδη (1966)
- 2. «Με τη λάμψη στα μάτια» του Πάνου Γλυκοφρύδη (1966)
- 3. «Ο φόβος» του Κώστα Μανουσάκη (1967)
- 4. «Οι βοσκοί» του Νίκου Παπατάκη (1967)
- 5. «Ευδοκία» του Αλέξη Δαμιανού (1971)
- 6. «Θανάση, πάρε τ' όπλο σου» του Ντίνου Κατσουρίδη (1972)
- 7. «Ιωάννης ο βίαιος» της Τώνιας Μαρκετάκη (1973)
- 8. «Οι απέναντι» του Γιώργου Πανουσόπουλου (1981)
- 9. «Ρεμπέτικο» του Κώστα Φέρρη (1983)
- 10. «Προσοχή, κίνδυνος» του Γιώργου Σταμπουλόπουλου (1983)
- 11. «Έρωτας στην χουρμαδιά» του Σταύρου Τσιώλη (1990)
- 12. «Από την άκρη της πόλης» του Κωνσταντίνου Γιάνναρη (1998)
