Θέλω να δεις τα λουλούδια όπως τα βλέπω εγώ
Η ιστορία ενός σπουδαίου καλλιτέχνη που έχωνε τα χέρια του στο χώμα.
Ήθελα καιρό τώρα να γράψω κάτι για την περίπτωση του θρυλικού φωτογράφου Έντουαρντ Στάιχεν και την άγνωστη (σε μένα τουλάχιστον) αγάπη του για την κηπουρική. Ανάμεσα στα πολλά αριστουργήματά του υπάρχει και μια φωτογραφία με τα περίφημα λουλούδια Δελφίνιουμ. Χρόνια τώρα την ξέρω αυτήν τη φωτογραφία, αυτό που δεν ήξερα είναι η ιστορία που κρύβεται πίσω της.
Σερφάροντας στη φωτεινή πλευρά του ίντερνετ, μαθαίνει κανείς ότι ο Στάιχεν δεν φωτογράφιζε απλώς τα Δελφίνιουμ αλλά τα καλλιεργούσε κιόλας για χρόνια· έφτιαξε δικές του ποικιλίες και ήταν ο πρώτος που του δόθηκε το MοMA για να εκθέσει αυτά τα ζωντανά έργα τέχνης.
Ο σπουδαίος φωτογράφος άφησε για έναν μήνα την τέχνη της φωτογραφίας και αποκάλυψε στο κοινό το άλλο του, καταπράσινο πάθος. Υπάρχουν, λοιπόν, ντοκουμέντα όπου τις αίθουσες του MοMA κοσμούν τα πιο ονειρεμένα Δελφίνιουμ που μπορείς να φανταστείς, μπλε και γαλάζια και μοβ και λίγα ροζ – και τα απαθανάτισε σε όλο τους το μεγαλείο. Υπάρχουν δύο μόνο φωτογραφίες από την έκθεση, αλλά αρκούν για να καταλάβετε τι σημαίνει να έχεις πάθος με αυτό που κάνεις. Κάτι βάζα γεμάτα Δελφίνιουμ μάς μαθαίνουν τι είναι τέχνη. Τέχνη δεν είναι μόνο η ζωγραφική, η περφόρμανς, το σκίτσο, το γλυπτό. Τέχνη είναι και η υπέρβαση. Τέχνη είναι να αναζητάς αυτό που δεν είναι αυτονόητο, την ποίηση. Τη μεγάλη συγκίνηση που κρύβεται ακόμα και σε λίγα λουλούδια σε ένα βάζο. Κι αυτά τα Δελφίνιουμ ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο. Κανένα έργο, κανενός Φλαμανδού ζωγράφου, δεν θα μπορούσε να ξεπεράσει την ομορφιά τους. Ο Εδουάρδος κατάφερε να τα κατανοήσει πλήρως και στη ζωή αλλά και στο φιλμ.
To 1936, που έγινε η έκθεση, ο Στάιχεν έκλεινε τα 57 του χρόνια και είχε ήδη υπογράψει μερικές από τις σημαντικότερες φωτογραφίες του, αυτές που θα τον κατέτασσαν στο πάνθεο των μεγάλων φωτογράφων – και λίγα λέω. Όλο το Instagram αντιγράφει μέχρι σήμερα, χωρίς να το ξέρει, τις ατμόσφαιρές του. Γενικότερα, αυτό που λέμε «ατμόσφαιρα» στη φωτογραφία μάς το δίδαξε ο Εδούαρδος, υποθέτω χωρίς να ξέρει ούτε καν αυτός τι είναι. Σκέψου στα ’30s να παλεύεις με κάτι που λέγεται φιλμ, τύπωμα, χρώμα, φως.
Ανάμεσα στα αριστουργήματά του, τα πορτρέτα των Ροντέν, Στράους, της Ντάνκαν στην Ακρόπολη, οι Gotham Like φωτογραφίες της Νέας Υόρκης, τα λευκά του τριαντάφυλλα αλλά και τα Δελφίνιουμ για τα οποία γράφω εδώ, αυτά τα πολυετή θαυματάκια που πήραν το όνομά τους από το χαμόγελο των δελφινιών. Έτσι όπως χαμογελούν τα δελφίνια και σουφρώνουν τα μάγουλά τους, έτσι και τα πέταλά αυτών των λουλουδιών φουσκώνουν από ευδαιμονία προς το φως, χωρίς να τα απασχολεί το μικρό τους μέγεθος.
Γιατί ένας σπουδαίος φωτογράφος να θέλει να είναι και κηπουρός; Όχι κηπουρός για έναν κήπο με απ’ όλα αλλά για ένα συγκεκριμένο λουλούδι που δίνει χιλιάδες αποχρώσεις του μπλε, του μοβ, του ροζ. Ας με συγχωρέσουν οι σοβαροί κηπουροί που με διαβάζουν, αλλά δεν θυμάμαι τα Δελφίνιουμ να λατρεύονται για το κίτρινό τους. Όλοι τα ονειρευόμαστε για τα μπλε και τα μοβ τους και οι Άγγλοι, που τα λατρεύουν, διαλέγουν το πιο σπάνιο κίτρινο (ποιος ξέρει ποιο είναι αυτό) που θα σταθεί δίπλα τους και θα τα αναδείξει.
Σκέφτομαι πως ο Στάιχεν ήξερε πως και η τέχνη του είχε ένα όριο και πως μόνο αν τα καλλιεργούσε θα τα καταλάβαινε πραγματικά και θα μπορούσε να τα αποδώσει σωστά. Ήξερε, άραγε, πως θα σφράγιζε με τη φωτογραφία του για πάντα την εικόνα που έχουμε για ένα λουλούδι;
Σκέφτομαι πως κάθε καλλιτέχνης θέλει να δει αν όλο αυτό που νιώθει δεν είναι απλώς «τέχνη» αλλά όλη η ορμή του κόσμου που ζούμε, ένας χείμαρρος αλήθειας που απλώς δεν είναι σε όλους προσβάσιμη και είναι δικό του χρέος να τη δώσει σε όσους έχουν μάτια έτοιμα να τη δουν.
Όλο αυτό το κείμενο για μερικά λουλούδια, θα σκέφτεστε τώρα – ίσως και να γελάτε. Μη γελάτε, τα λουλούδια είναι πολύ πονηρά πράγματα. Ξέρουν πως πεθαίνουν, πως δεν είναι το φυτό που τα γεννά γι’ αυτό και κάνουν χιλιάδες κόλπα για να υπάρξουν, να τα δεις εσύ, οι μέλισσες, ο ήλιος, και πως έχουν πολύ λίγο χρόνο στη διάθεσή τους. Αλήθεια, παιδιά, δεν υπάρχει πιο τραγική ιστορία από αυτή των λουλουδιών. Είτε τα κόψεις είτε τα αφήσεις, γεννιούνται για να πεθάνουν.
ΥΓ.: Μας έχουν τρομάξει, μας έχουν σχεδόν απαγορεύσει να μιλάμε για την ομορφιά. Δεν αρκεί, λέει, η ομορφιά, από μόνη της, δεν είναι τέχνη. Θέλω να περπατήσεις σε έναν ανθισμένο κήπο και να μου πεις μετά τι πιστεύεις για την ομορφιά.
Σε άλλα νέα, μία από τις μεγαλύτερες χαρές μου είναι που κατόρθωσα να καλλιεργήσω ορτανσίες. Λίγους μήνες πριν, κάποιος έφερε μια ανθοδέσμη με μπλε άνθη ορτανσίας. Ξεπέρασα την απαισιοδοξία και την ελάχιστη ελπίδα που έχω πια για κάποια ιδιότροπα φυτά και το μέλλον τους στον κήπο μου, έκοψα κομματάκια από τα κλαράκια τους και τα έχωσα οριζοντίως στο χώμα μιας γλάστρας με ένα «υπερήλικο» γιασεμί. Από τα έξι κλαράκια, τα δύο φύτρωσαν. Κάτι μικρά, καταπράσινα φυλλαράκια, πανέτοιμα να γίνουν θάμνοι. Θα είναι μπλε, ροζ ή λευκά τα λουλούδια τους; Θα δούμε. Επιστρέφω κάθε βράδυ από τη δουλειά και τα επιθεωρώ σαν να είναι νεογέννητα γατάκια. Ανυπομονώ.
