Άνθρωπος του ταξιδιού και της περιπέτειας, η γνωστή συγγραφέας και μεταφράστρια έζησε χρόνια στη Νέα Υόρκη, όπου και δραστηριοποιήθηκε πολιτικά τη δεκαετία του ’60, στη Στοκχόλμη και αλλού, πάντα όμως στην Αθήνα επέστρεφε. Δεν κάνει δημόσιες σχέσεις, δεν σταυροκοπιέται ποτέ και δεν μετανιώνει παρά για τις ώρες που έζησε αδρανής. H Ιωάννα Καρατζαφέρη μας αφηγείται τη ζωή της:
- Ζούσα ήδη στο Μανχάταν όταν, την άνοιξη του 1960, πήγα μια βόλτα στο πάρκο κατά μήκος του ποταμού Χάντσον, δυο τετράγωνα μακριά απ’ όπου κατοικούσα, 73η Οδός και λεωφόρος Γουέστ Εντ. Αγαπούσα πολύ τη γειτονιά μου. Όταν έφτασα εκεί και είδα το καταπράσινο γρασίδι ξάπλωσα πάνω του με τα μάτια κλειστά. Ανοίγοντάς τα είδα, μέσα από τα ανθισμένα με άσπρα και μοβ λουλούδια κλαδιά των δέντρων, τον καταγάλανο ουρανό. Έμεινα ακίνητη κάποια λεπτά της ώρας, θαυμάζοντάς τα, ώσπου ένιωσα έναν εσωτερικό πόνο. Τόση ομορφιά δεν μπορούσα να την αντέξω.
- Σηκώθηκα, κι επιστρέφοντας σπίτι μπήκα στο γωνιακό με τη Μπρόντγουεϊ σούπερ μάρκετ κι αγόρασα διάφορα τρόφιμα. Επέστρεψα στο διαμέρισμά μου, τακτοποίησα τα πράγματα, κάθισα στην καρέκλα, πήρα ένα μάτσο κόλλες κι ένα στυλό και άρχισα να γράφω. Δεν ξέρω πόσες ώρες έμεινα σε αυτήν τη θέση, ίσως μερόνυχτα. Έτσι έγραψα το πρώτο μου μυθιστόρημα, Επιπλωμένα Δωμάτια (εκδόσεις Δίφρος, 1962). Τον επόμενο χρόνο τού απονεμήθηκε το Β’ Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος. Μου το ανήγγειλε ο γενικός πρόξενος Βασίλης Βιτσαξής, λογοτέχνης κι ο ίδιος. Την επομένη πήρα ένα συγχαρητήριο τηλεγράφημα από τη μητέρα μου και την αδελφή μου Σούλα από την Αθήνα. Στην Ελλάδα δεν γνώριζα κανέναν κι ούτε κανείς με γνώριζε. Έτσι ξεκίνησε η συγγραφική μου ζωή και από αυτό κέρδισα φίλους και τη συνέχεια να κινούμαι ακόμα πάνω στις γραμμές της.
Η κοινωνία πάσχει, η οικονομία αδυνατίζει, η πολιτική είναι αλλοπρόσαλλη. Η παλιότερη αναφορά μου για ψήφο στο ΚΚΕ δεν έχει διαγραφεί. Αν είμαι φίλη, αυτό οφείλεται στην προσωπική μου ζωή που την βίωσα σε ταξικές κοινωνίες, σε χώρες ιμπεριαλιστικές απ' όταν ήμουν μαθήτρια της γαλλικής σχολής Σεν Ζοζέφ στη Χαριλάου Τρικούπη, αφού ο ιμπεριαλισμός εξαπλώνεται και με τη γλώσσα και η Γαλλία ήταν χώρα αποικιοκρατική, από τα αναγνώσματά μου, τις εμπειρίες μου και των άλλων, ακόμα και μέσα από τον κινηματογράφο.
- Στην Αθήνα η σχέση μου με τους ανθρώπους είναι φιλική, ενίοτε πιο στενή και συχνά τυχαία. Αν και γεννήθηκα στην Καλαμάτα, βαφτίστηκα στον Άγιο Παντελεήμονα Αχαρνών και, παρότι έχω διαβάσει πως ο άνθρωπος αγαπάει περισσότερο απ’ όλα τον τόπο όπου πρωτάνοιξε τα μάτια του, θεωρώ πιο πατρίδα μου την Καλλιθέα, όπου έζησα από τα πολύ παιδικά μου χρόνια και άρχισα σχολείο. Ασφαλώς η Αθήνα έχει αλλάξει, αλλά το βρίσκω φυσικό. Αν και ζω στο Κολωνάκι, δεκαετίες τώρα, το θυμάμαι από τις πρώτες τάξεις του Δημοτικού που ερχόμουν με τη μαμά μου σε κάποια πρώτη της εξαδέλφη, την Ολυμπία Παπαχελά, στην οδό Σκουφά 32, και ήταν σχεδόν το τέλος του Κολωνακίου. Ο Λυκαβηττός μού φαινόταν βουνό.
- Από μικρή ταξίδευα, έστω από την Αθήνα στο Διαβολίτσι Άνω Μεσσηνίας, που μας έστελνε η μαμά στον παππού όταν έκλειναν τα σχολεία και περνούσαμε, οι τρεις αδελφές, το καλοκαίρι μας εκεί μέχρι να ξανανοίξουν. Ταξιδεύω ακόμα. Πιθανόν το ταξίδι να είναι μια φυγή. Αλλά από τι έφευγα; Από μένα, το περιβάλλον, τις συμπεριφορές; Ίσως υπάρχουν περιγραφές στα βιβλία μου. Στις ΗΠΑ εξακολουθώ να μένω, δηλαδή μοιράζω τον χρόνο μου ανάμεσα στη Νέα Υόρκη και στην Ελλάδα. Ποτέ δεν έμεινα εκεί έναν ολόκληρο χρόνο και ποτέ δεν έλειψα από την πατρίδα μου τόσο, εκτός από τη χουντική επταετία.
- Στη Νέα Υόρκη ανέπτυξα, επίσης, κάποια δράση απέναντι στον πόλεμο του Βιετνάμ και ακολούθως ενάντια στη χούντα. Οι δραστηριότητές μου έγιναν προκλητικές για τις Αρχές, ώσπου πρώτα παρακολουθούσαν το τηλέφωνό μου και ύστερα δύο πράκτορες εμένα, από την ώρα που έβγαινα από το σπίτι μέχρι που επέστρεφα. Έτσι κλήθηκα από τον ανακριτή κάποιων υπηρεσιών τρεις φορές. Τις δύο πρώτες παρουσιάστηκα μόνη μου, την τρίτη με τον Ελληνοαμερικανό δικηγόρο Γιώργο Ντονά. Αυτές τις περιπέτειες τις έχω περιγράψει στο βιβλίο μου Ο τόπος μου είναι παντού (εκδόσεις Libro), που καλύπτει τη ζωή μου – κάθε λέξη είναι μια αλήθεια, από το 1960 μέχρι το τέλος του 20ού αιώνα.
- Στη Σουηδία κατέφυγα το 1971 επειδή δεν άντεχα τους πράκτορες να με παρακολουθούν – ένας διαρκής ψυχολογικός πόλεμος, να ζητούν πληροφορίες από φίλους κι αφεντικά. Η απόφασή μου αυτή πάρθηκε έχοντας διαβάσει ότι εκεί κανένας δεν κοιμόταν νηστικός. Η πολιτική μου συγκριτική ικανότητά, τότε και τώρα, δεν είναι επαρκής. Θα μπορούσα να αναπτύξω τις ιδέες μου, αλλά πόσο γερές θα ήταν οι βάσεις;
- Τα διηγήματα στο τελευταίο μου βιβλίο Λευκά στην κορυφή (εκδόσεις Εστία) είναι μυθιστορηματικά. Αληθινά είναι το πρώτο και σε κάποιον βαθμό το δεύτερο. Όχι, κανένας δεν με δίδαξε μπέιζμπολ, απλώς έφτιαξα ένα διήγημα για το μεγάλο είδος αθλητισμού/θεάματος που προτιμούν οι Αμερικανοί! Η ζωή μου στις ΗΠΑ ήταν νόμιμη και μόνιμη, εννοώ διατηρώντας την ίδια κατοικία –ο μπαμπάς είχε ζήσει στο Σικάγο– και θα ήταν ήρεμη, αν δεν είχαν μεσολαβήσει πόλεμοι και χούντες, όχι μόνο στη Λατινική Αμερική αλλά και στην Ελλάδα.
- Αριστερός/ή σημαίνει αυτός/ή που κάθεται στην αριστερή πτέρυγα του οποιουδήποτε Κοινοβουλίου. Εγώ δεν κάθομαι, όσο κι αν αυτό είναι για την τάξη. Την παρούσα κυβέρνηση –δεν ξέρω πόσο «ιδιοκτήτης» της είναι ο Τσίπρας– την κρίνω ως πολίτης αυτής της χώρας με τη σειρά, κοινωνία, οικονομία, πολιτική. Η κοινωνία πάσχει, η οικονομία αδυνατίζει, η πολιτική είναι αλλοπρόσαλλη. Η παλιότερη αναφορά μου για ψήφο στο ΚΚΕ δεν έχει διαγραφεί. Αν είμαι φίλη, αυτό οφείλεται στην προσωπική μου ζωή που την βίωσα σε ταξικές κοινωνίες, σε χώρες ιμπεριαλιστικές απ’ όταν ήμουν μαθήτρια της γαλλικής σχολής Σεν Ζοζέφ στη Χαριλάου Τρικούπη, αφού ο ιμπεριαλισμός εξαπλώνεται και με τη γλώσσα και η Γαλλία ήταν χώρα αποικιοκρατική, από τα αναγνώσματά μου, τις εμπειρίες μου και των άλλων, ακόμα και μέσα από τον κινηματογράφο.
- Η σημερινή κατάσταση στη χώρα μού έχει επιφέρει ένα είδος κατάθλιψης, υπήρξε χειρότερη από τον περασμένο Μάιο που πήγα στη Νέα Υόρκη μέχρι που επέστρεψα, παραμονές εκλογών, για να ψηφίσω, διαβάζοντας και παρακολουθώντας στενά τις εδώ εξελίξεις. Τώρα, στο τέλος κάθε συζήτησης ή συλλογισμού σκέφτομαι ή λέω: όλα για τα λεφτά και την εξουσία.
- Τα ζόρια στη ζωή μου ήταν αυτά της Ελλάδας, όχι ιδιαίτερα. Ο έρωτας δεν έπαιξε κανέναν ρόλο, ούτε θετικό ούτε αρνητικό. Ήταν περαστικός και κατά διαστήματα. Μπορούσα να ζήσω και χωρίς αυτόν. Οι παρατηρήσεις μου και οι πληροφορίες για το έγκλημα, την τιμωρία του, τον εγκλεισμό, τη θανατική ποινή, έγιναν μέσα από την πραγματικότητα. Το θέμα δεν είναι αν με συγκινούν αλλά πώς η Πολιτεία πρέπει να φέρεται πριν και αφότου διαπραχθεί η κάθε μορφή εγκλήματος. Ναι, η μετάφραση πάντα με προκαλεί συγκριτικά με την πρόσληψη και απόδοση της έκφρασης στην πρώτη γλώσσα.
- Λένε ότι τα ΜΜΕ έχουν έναν κατάλογο με ονόματα και όταν ο πρώτος που αναζητούν λείπει, καλούν τον δεύτερο και πάει λέγοντας. Δεν είμαι σε κανέναν κατάλογο. Ούτε με την εξουσία ήθελα ποτέ παρτίδες. Είναι καταπιεστική, κατασταλτική και συχνά αποτρόπαιη. Αν ήθελα να εξουσιάζω κάτι, θα ήταν ο χρόνος μου και η ικανότητα να εκφράζομαι διαφορετικά σε κάθε βιβλίο. Εθνικιστής, πατριώτης και άλλοι παρόμοιοι όροι γίνονται ελαστικοί από την υπερβολική και λαθεμένη χρήση. Ας ανοίγουμε και τις εγκυκλοπαίδειες. Όταν οι στρατοδίκες δίκαζαν για την αντίστασή τους στον κατακτητή νέους και νέες 16, 17, 18 χρόνων, δις ή τρις εις θάνατον, τι ήταν;
- Δεν υπήρξα ποτέ φιλόξενη γιατί αυτό σήμαινε/σημαίνει διακοπή της ροής του χρόνου μου, που ποτέ δεν μου έφτανε. Δεν έχω συνειδητά μετανιώσει για οτιδήποτε, παρά μόνο αν σκεφτώ τις ώρες που έζησα αδρανής. Η αισιοδοξία μου εξαρτάται από τη νέα γενιά και την πορεία της. Το μέλλον μου είναι πολύ μικρό. Όχι, δεν σταυροκοπιέμαι ποτέ. Θυμάμαι πως από μικρή άκουγα την έκφραση «έχει ο θεός». Την αντιπαθούσα.
Info:
Η συλλογή διηγημάτων «Λευκά στην κορυφή» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Εστία.
