Η Έλσα Σκιαπαρέλι βαριόταν εύκολα. Τα όμορφα ρούχα δεν τη συγκινούσαν. Αποζητούσε πνεύμα και σκανδαλιά, κρυφά νοήματα και τρανταχτά σοκ. Ένα παπούτσι μεταμορφωνόταν στα χέρια της σε καπέλο ή φύτρωνε σε μια πλάτη, ένας σκελετός εμφανιζόταν ανάγλυφος στην επιφάνεια ενός φορέματος, καρότα, γοργόνες και χοροπηδηχτά άλογα γίνονταν κουμπιά, χρυσοί φοίνικες ρίζωναν στους ώμους ενός σακακιού. Αλλοπρόσαλλη και υπέροχη σαν την κυρία της μόδας που τιμά, η έκθεση «Schiaparelli: Fashion becomes art» στο V&A του Λονδίνου που μόλις εγκαινιάστηκε προσκαλεί τον επισκέπτη σε έναν κόσμο με οπτικά λογοπαίγνια και εσωτερικά αστεία μιας παρέας σουρεαλιστών που στις αρχές του 20ού αιώνα αναποδογύρισαν κάθε αισθητική παραδοχή.
Η άσπονδη φίλη της Έλσα και γνωστή φαρμακόγλωσσα, Κοκό Σανέλ, την αποκαλούσε «η Ιταλίδα καλλιτέχνιδα που φτιάχνει ρούχα». Στο V&A αυτή η μομφή χαιρετίζεται ως εύσημο, με την έκθεση να σκιαγραφεί μια αυτόνομη καλλιτέχνιδα που συνεργαζόταν ισότιμα με σουρεαλιστές καλλιτέχνες στα 1930ς, ασκώντας επιρροή πάνω τους όσο κι εκείνοι σε αυτήν. Το μαρτυρά το τηλέφωνο-αστακός του Σαλβαντόρ Νταλί που τοποθετήθηκε πλάι στο φόρεμα με τον αστακό της Σκιαπαρέλι (συνδεδεμένο για πάντα με τη σκανδαλώδη φιγούρα της Γουόλις Σίμσον) που είχε σχεδιαστεί έναν χρόνο νωρίτερα. To μοτίβο (ένα βάζο που σχηματίζεται από δυο γυναικεία προφίλ τα οποία ενώνονται σε ένα φιλί) στην πλάτη ενός σακακιού που σχεδίασε ειδικά για τη Σκιαπαρέλι ο Ζαν Κοκτό. Αλλά και το περιβόητο φόρεμα-σκελετός από μαύρο κρεπ του 1938 που παρουσιάζεται σε σχέση με ένα γράμμα του Νταλί –«Αγαπητή Έλσα, μου αρέσει τρομερά η ιδέα των οστών στο εξωτερικό»–, το οποίο ξεκάθαρα της αποδίδει την πατρότητα της ιδέας.
«Σοκαριστική» είναι η λέξη με την οποία περιγράφει την Έλσα ο Ντάνιελ Ρόουσμπερι, που σε αυτήν την έκθεση βλέπει αρκετές από τις δημιουργίες της επτάχρονης θητείας του να συνομιλούν με ιστορικά κομμάτια Σκιαπαρέλι, σε αναγνώριση της συμβολής του στην αναγέννηση του brand που περιέχει χιούμορ και glamour, ερωτισμό και, φυσικά, στοιχεία υπερρεαλισμού.
Ανάμεσα στα εκατό –πολλά από αυτά πρωτόφαντα στο κοινό – σύνολα Schiaparelli της έκθεσης, 50 έργα σουρεαλιστών αντανακλούν τη γόνιμη συνομιλία της σχεδιάστριας με το κίνημα. «Η ομορφιά θα είναι παροξυσμική ή δεν θα υφίσταται καθόλου», σημείωνε ο Αντρέ Μπρετόν στο Μανιφέστο του Σουρεαλισμού, μια αρχή που η Σκιαπ (για τους φίλους της) εμφύσησε στη μόδα της, δημιουργώντας αναπάντεχα ρούχα που προετοίμασαν την ιδέα μιας πειραματικής, αντί μιας απλά καλλωπιστικής μόδας. Ο Ζαν Κοκτό επινοούσε για εκείνην κεντήματα, ο Αλμπέρτο Τζιακομέτι της σμίλευε κουμπιά, ενώ ο Σαλβαντόρ Νταλί της ενέπνευσε το φόρεμα με το τύπωμα του γιγάντιου αστακού και συνεργάστηκε μαζί της στον σχεδιασμό του «Tears» (ένα μπλε ρούχο με απλικέ σχισίματα από μοβ ύφασμα που έμοιαζαν με δέρμα γδαρμένο από μαστίγιο) που είχε εμφανιστεί δυο χρόνια νωρίτερα σε έναν πίνακά του. Καμβάς για την ίδια στάθηκε το σακάκι, με το οποίο εξέφραζε την αντίληψή της για το «hard chic» (δικός της ο όρος): ένα κομμάτι με τονισμένους ώμους που επαναλαμβανόταν σε απεριόριστες εκδοχές, πάντα έντονα διακοσμημένο με υφασμάτινα κολάζ και κεντήματα, καθώς και γλυπτικά κουμπιά που φτιάχνονταν κατά παραγγελία, ανάλογα με το θέμα της κάθε συλλογής.
Η Σκιαπαρέλι γεννήθηκε το 1890, προερχόταν από οικογένεια αριστοκρατών της Ρώμης. Στα απομνημονεύματά της, που κυκλοφόρησαν το 1954, αναφέρει μια ιστορία για το πώς ζήλευε ως παιδί την όμορφη αδελφή της και ονειρευόταν να ανθίσει κι η ίδια σαν «ουράνιος κήπος». To προσπαθούσε χώνοντας σπόρους από τα ομορφότερα λουλούδια στο στόμα, στη μύτη και στα αυτιά της, δείχνοντας από τότε την παράδοξη στόφα της. Η αισθητική της έγερνε πάντα προς ό,τι γεννούσε ξάφνιασμα, προς το κακόγουστο ακόμα και το αποκρουστικό, με μια ροπή στη χλιδή. Τα ρούχα της μιμήθηκαν τον κορμό ενός δέντρου, μια συρταριέρα ή έναν ανθρώπινο σκελετό. Διακοσμήθηκαν με βαριά κεντήματα, φτερά, γούνες, ανάγλυφα στοιχεία και εκκεντρικά αξεσουάρ. Στις γυναίκες που φόρεσαν ρούχα της Σκιαπαρέλι συναντά κανείς από τη Χέπμπορν και τη Μέι Γουέστ ως την Πέγκι Γκούγκενχαϊμ και τη Μάρλεν Ντίτριχ.
Παιδί της ταραγμένης γενιάς των 1930s που βίωσε το αμερικανικό χρηματιστηριακό κραχ του 1929 και έγινε μάρτυρας της ανόδου του ναζισμού, η Σκιαπ φαντάστηκε ενοχλητικά ρούχα που αντανακλούσαν ανήσυχους καιρούς, αντίστοιχους με αυτούς που αποτυπώνει ο σημερινός ένοικος του οίκου της, o Αμερικανός Ντάνιελ Ρόουσμπερι.
«Σοκαριστική» είναι η λέξη με την οποία περιγράφει την Έλσα ο Ρόουσμπερι, που σε αυτή την έκθεση βλέπει αρκετές από τις δημιουργίες της επτάχρονης θητείας του να συνομιλούν με ιστορικά κομμάτια Schiaparelli, σε αναγνώριση της συμβολής του στην αναγέννηση του brand που περιέχει χιούμορ και glamour, ερωτισμό και, φυσικά, στοιχεία υπερρεαλισμού. Δείγματα της δικής του εξαντρίκ γραφής στην έκθεση, το βαρύ επιχρυσωμένο κολιέ που κατέληγε σε ένα δίκτυο πνευμονικών βρόγχων που φόρεσε η Μπέλα Χαντίντ το 2021 στις Κάννες, το «Robot Baby», ένα αξεσουάρ πασαρέλας σε μορφή μωρού φτιαγμένου από παλιά κινητά (με καπάκι), ηλεκτρονικές πλακέτες, καλώδια και χιλιάδες κρύσταλλα Σβαρόφσκι, αλλά και το φόρεμα της Αριάνα Γκράντε στα περσινά Όσκαρ, που στην πλάτη του bustier του κρεμόταν μια κόκκινη γόβα, ένα κλείσιμο ματιού στον «Μάγο του Όζ» αλλά και στο καπέλο-παπούτσι που υπέγραψε η Σκιαπαρέλι με τον Νταλί.
Παρίσι
Μετά από έναν αποτυχημένο γάμο (με τον θεοσοφιστή Wilhelm Wendt de Kerlor) και την απόκτηση μιας κόρης στο Λονδίνο, κι ένα πέρασμα από τη Νέα Υόρκη (1916-1922) όπου έζησε στην ανέχεια, η Έλσα εγκαθίσταται στο Παρίσι λίγο πριν από τα 30 της χρόνια, τον τόπο που έσπειρε τις πιο γόνιμες και εξωφρενικές της ιδέες, εκεί όπου ήρθε σε επαφή με τον σουρεαλισμό. Το 1935, το «Harper’s Bazaar» τη φωτογράφισε στο ατελιέ της στην πλατεία Βαντόμ με μαύρο ταγέρ και δετά brogues, αναγνωρίζοντάς την ως τη σχεδιάστρια με «τα πιο συναρπαστικά ρούχα στο Παρίσι». Έχουν ήδη προκαλέσει αίσθηση τα πλεκτά ασπρόμαυρα πουλόβερ της που φτιάχτηκαν με μια ειδική τεχνική που δημιουργούσε την «οπτική ψευδαίσθηση» γιλέκου ή φιόγκου (1927), μια σειρά από εκκεντρικά αξεσουάρ, με κορυφαίο το πλεκτό Mad Cap (μισό σκουφάκι, μισό φέσι), το 1932, ένα εξώφυλλο στο περιοδικό «Time» (1934) και η πρώτη συνεργασία με τον Νταλί σε μια πουδριέρα με καπάκι σε μορφή τηλεφωνικού καντράν (1935). Δύο χρόνια αργότερα, η σχεδιάστρια επιλέγει ένα χτυπητό, «shocking» όπως το ονόμασε, ροζ ως χρώμα της ετικέτας της, λανσάροντας παράλληλα ένα άρωμα με το ίδιο όνομα, το 1937, στο αβανγκάρντ μπουκάλι που της σχεδίασε η καλλιτέχνιδα Λεονόρ Φινί: ένα μπούστο κούκλας μοδιστρικής, με μια μεζούρα τυλιγμένη γύρω από τον λαιμό. Το 1940, η «Vogue» τη απαθανατίζει στο εμβληματικό στιγμιότυπο με το λευκό τουρμπάν και το μαύρο κρεπ φόρεμα με γιακά από βελονάκι.
«Beyond Paris» – H εξαετία του Λονδίνου
Το 1933, η Σκιαπαρέλι εγκαινιάζει στο Λονδίνο ένα παράρτημα της ανθηρής της παρισινής couture. Στα απομνημονεύματά της περιγράφει μια «αντρική» πόλη με θεότρελους κατοίκους. Στήνει ένα πλήρες ατελιέ 80 ατόμων σε ένα κτίριο στο Μέιφερ που ανήκε στον αδελφό του εραστή της, με σκοπό να συστήσει τη μόδα της στις Βρετανές αριστοκράτισσες. Το εγχείρημα ήταν βραχύβιο (ως το 1939), άφησε όμως ένα φαντεζί αποτύπωμα στην κοσμική ζωή του Λονδίνου της εποχής. Μερικά από τα πιο εμβληματικά κομμάτια με την ακριβοθώρητη ετικέτα «Schiaparelli London» παρουσιάζονται στην ενότητα «Beyond Paris» της έκθεσης, μαζί με σύντομα βιογραφικά των γυναικών που τα τόλμησαν.
Ανάμεσά τους και η μούσα του Σέσιλ Μπίτον, λαίδη Αλεξάντρα Χέιγκ, και το δαμασκηνί βραδινό κοστούμι από βελούδο με λαμπερά μοτίβα λουλουδιών κεντημένα στα μπροστινά του φύλλα από τους σπεσιαλίστες του Maison Lesage (1937). Πρόκειται για ένα τυπικό ρούχο Schiaparelli, ένα «dinner suit» (κατά την παράδοση των επίσημων, χρυσοποίκιλτων ανδρικών σακακιών του 18ου αιώνα), φτιαγμένο για να εντυπωσιάζει με τα κεντήματά του γύρω από τον γιακά και το μπροστινό του μέρος, ό,τι φαινόταν, δηλαδή, όταν μια κυρία καθόταν στο τραπέζι. Αυτά τα κεντήματα «φώναζαν» Schiaparelli, «όπως σήμερα αναγνωρίζεις μια τσάντα από το μονόγραμμα του οίκου», εξήγησε η επιμελήτρια της έκθεσης Σονέτ Στάνφιλ, προσθέτοντας ότι η Χέιγκ είχε παραγγείλει το συγκεκριμένο κομμάτι για μια φωτογράφισή της στο κοσμικό περιοδικό «The Tatler».
Η ενότητα του Λονδίνου περιλαμβάνει και το νυφικό της Ρόζαλιντ Τζίλμπερτ (του 1934), ένα ολομέταξο μπεζ ρούχο φτιαγμένο από υλικά που εξασφάλιζαν στη Schiaparelli «μια τσαλακωμένη ποιότητα» και μια εντύπωση που παρέπεμπε σε «κορμό δένδρου». Είναι το μοναδικό σωζόμενο νυφικό της Σκιαπαρέλι, που ολοκληρωνόταν από ένα μακρύ μεταξένιο πέπλο, στηριγμένο από μια κορόνα σε σχήμα στεφανιού, με ασημένια φύλλα, κέρινα άνθη και πέρλες. Το ρούχο είχε αποσπώμενα μανίκια ώστε να μπορεί αργότερα η νύφη να το αξιοποιήσει ως βραδινό φόρεμα.
Στο ίδιο κομμάτι της έκθεσης παρουσιάζονται και τα κοστούμια που σχεδίασε η Σκιαπαρέλι για ινδάλματα του Χόλιγουντ σαν τη Μέι Γουέστ και τη Ζα Ζα Γκαμπόρ, τα ταγέρ που προτιμούσε η Μάρλεν Ντίτριχ αλλά και ένα παλτό που τόλμησε να επιλέξει –αντί ενός Βρετανού σχεδιαστή, όπως επέβαλε η περίσταση– η λαίδη Τζέιν Κλαρκ για την τελετή ενθρόνισης του Βασιλέως Γεωργίου VI το 1937, που όχι μόνο έφερε την υπογραφή μιας προκλητικής Ιταλίδας με έδρα το Παρίσι αλλά κούμπωνε στο στήθος με μια ξανθομαλλούσα, μουτρωμένη γοργόνα, με γυμνά στήθη.
Ποιος είπε ότι η μόδα έγινε θέαμα όταν ξεκίνησε το Met Gala;
