Μια μεγάλη ηφαιστειακή έκρηξη γύρω στο 1345 ενδέχεται να πυροδότησε την αλυσίδα γεγονότων που, λίγα χρόνια αργότερα, οδήγησε στην πιο θανατηφόρα επιδημία της ευρωπαϊκής ιστορίας, την πανώλη του 14ου αιώνα.
Έρευνα από το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και το Ινστιτούτο GWZO της Λειψίας αξιοποίησε στοιχεία από δενδροχρονολόγηση και παγοπυρήνες και καταλήγει ότι η έκρηξη προκάλεσε διαδοχικές χρονιές χαμηλών θερμοκρασιών, πλήττοντας σοβαρά τις σοδειές στη Μεσόγειο. Η ανατροπή αυτή στην παραγωγή θεωρείται ότι επιβάρυνε κρίσιμα τα συστήματα εφοδιασμού των μεσαιωνικών ιταλικών πόλεων.
Με την αγροτική παραγωγή να καταρρέει, τα εμπορικά κέντρα της Βόρειας Ιταλίας στράφηκαν σε μεγάλους όγκους εισαγόμενων σιτηρών από περιοχές γύρω από τη Μαύρη Θάλασσα. Εκεί η πανούκλα ήταν ήδη ενδημική σε πληθυσμούς τρωκτικών. Μαζί με τα φορτία ταξίδευαν και οι ψύλλοι που μετέφεραν το βακτήριο Yersinia pestis, διευκολύνοντας την είσοδο της νόσου στην Ευρώπη.
Οι ερευνητές περιγράφουν τα γεγονότα ως μια «τέλεια καταιγίδα», όπου ένα ξαφνικό κλιματικό σοκ οδήγησε σε επισιτιστική κρίση και ενεργοποίησε έντονη εμπορική κινητικότητα, σε μια περίοδο ευαλωτότητας για τις κοινωνίες της εποχής. «Το ξέσπασμα της πανδημίας υπενθυμίζει πόσο εύκολα ακραία φυσικά γεγονότα δημιουργούν συνθήκες για νέες ασθένειες», αναφέρει ο Ουλφ Μπύντγκεν από το Κέιμπριτζ.
Η αποσταθεροποίηση του κλίματος δεν περιορίστηκε στον ευρωπαϊκό Νότο. Η πίεση σε εμπορικά δίκτυα και τοπικές οικονομίες ήταν έντονη, την ώρα που οι μεγάλες πόλεις–κράτη της Ιταλίας είχαν ήδη αναπτύξει εκτεταμένες διαδρομές εμπορίου στη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Για περισσότερο από έναν αιώνα διέθεταν έναν ιδιαίτερα οργανωμένο μηχανισμό εφοδιασμού. Κάθε φορά που χάνονταν οι σοδειές αναζητούσαν σιτηρά σε μακρινούς προμηθευτές για να αποφύγουν τον λιμό. Το ίδιο σύστημα, όμως, φαίνεται πως αυτή τη φορά διευκόλυνε την είσοδο ενός παθογόνου που θα άλλαζε τη μορφή της ηπείρου.
Το εμπόριο σιτηρών από τα λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας μετέφερε τρωκτικά και ψύλλους φορείς του βακτηρίου. Μέσα σε ελάχιστα χρόνια η πανώλη εξαπλώθηκε με πρωτοφανή ταχύτητα, προκαλώντας μαζικούς θανάτους την περίοδο 1348–1349, όταν ορισμένες περιοχές έχασαν έως και τον μισό πληθυσμό τους.
Σύμφωνα με τον μεσαιωνολόγο Μάρτιν Μπάουχ, «το κλίμα εκείνων των ετών συναντήθηκε με ένα περίπλοκο σύστημα επισιτιστικής ασφάλειας. Ό,τι είχε σχεδιαστεί για να προστατεύει τις πόλεις από τον λιμό κατέληξε να επιτρέψει την είσοδο μιας ασθένειας που σημάδεψε την ευρωπαϊκή ιστορία».
Τα ευρήματα δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό Communications Earth & Environment.
Με πληροφορίες από BBC
