Τα αυτοάνοσα νοσήματα αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της σύγχρονης ιατρικής.
Παρότι το ανοσοποιητικό σύστημα έχει ως στόχο να προστατεύει τον οργανισμό, σε ορισμένες περιπτώσεις «μπερδεύεται» και επιτίθεται στα ίδια του τα κύτταρα.
Τα νοσήματα αυτά μπορούν να προσβάλουν σχεδόν οποιοδήποτε όργανο, επηρεάζοντας εκατομμύρια ανθρώπους παγκοσμίως και παρουσιάζοντας σημαντική αύξηση τα τελευταία χρόνια.
Ειδικοί από μεγάλα ακαδημαϊκά κέντρα, όπως το Johns Hopkins και το NYU Langone Health στις ΗΠΑ, επισημαίνουν ότι η επιστήμη βρίσκεται σε μια από τις πιο ελπιδοφόρες περιόδους ερευνών για τα αυτοάνοσα, χάρη σε νέες θεραπείες που στοχεύουν όχι απλώς στα συμπτώματα αλλά στην ίδια τη δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού.
Τι είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα
Πρόκειται για χρόνια νοσήματα, περισσότερα από 100 στον αριθμό, τα οποία διαφέρουν ανάλογα με το όργανο που πλήττουν:
• Η ρευματοειδής αρθρίτιδα και η ψωριασική αρθρίτιδα προσβάλλουν τις αρθρώσεις.
• Η μυασθένεια και οι μυοσίτιδες προκαλούν μυϊκή αδυναμία.
• Το σύνδρομο Sjögren εκδηλώνεται με ξηρότητα σε μάτια και στόμα.
• Ο λύκος είναι πολυσυστηματικός και μπορεί να επηρεάσει δέρμα, νεφρά, καρδιά και πνεύμονες.
Τα νοσήματα αυτά εμφανίζουν εξάρσεις και υφέσεις, συχνά χωρίς προφανή λόγο, γεγονός που δυσκολεύει τη διαχείρισή τους.
Γιατί είναι δύσκολη η διάγνωση
Η διάγνωση καθυστερεί συχνά για χρόνια, επειδή:
• Τα πρώτα συμπτώματα είναι ασαφή και μοιάζουν με άλλες παθήσεις.
• Τα περισσότερα αυτοάνοσα έχουν κοινές εκδηλώσεις, όπως κούραση, πόνο, φλεγμονή.
• Απαιτούνται πολλαπλές εξετάσεις, ενώ τα ειδικά αντισώματα δεν εμφανίζονται πάντα.
Στο εξωτερικό ήδη γίνονται προσπάθειες για επιτάχυνση της διάγνωσης, όπως ενημερωτικές καμπάνιες για την έγκαιρη αναγνώριση της σκλήρυνσης κατά πλάκας (MS).
Τι «ξεμπλοκάρει» το ανοσοποιητικό και πυροδοτεί τη νόσο
Οι ειδικοί συμφωνούν ότι τα περισσότερα αυτοάνοσα προκαλούνται από συνδυασμό:
• γενετικής προδιάθεσης
• περιβαλλοντικών παραγόντων (λοιμώξεις, κάπνισμα, ρύπανση)
Η έρευνα προχωρά και εντοπίζει πλέον συγκεκριμένους μηχανισμούς. Οι επιστήμονες, για παράδειγμα, εστιάζουν στον ρόλο των ουδετερόφιλων —κυττάρων της πρώτης γραμμής άμυνας— που σε ορισμένους ασθενείς γίνονται υπερδραστήρια και ξεκινούν φλεγμονώδη αλυσίδα.
Ο ιός Epstein-Barr και ο ρόλος του στα αυτοάνοσα
Ο Epstein-Barr (EBV), ο ιός που προκαλεί τη λοιμώδη μονοπυρήνωση, έχει ενοχοποιηθεί για μια σειρά αυτοάνοσων. Έρευνες του Stanford δείχνουν ότι ο ιός μπορεί να «κρύβεται» σε συγκεκριμένα Β-λεμφοκύτταρα και να προκαλεί φλεγμονώδη ενεργοποίηση που οδηγεί σε λύκο.
Αντίστοιχα, είναι πλέον τεκμηριωμένος ο σύνδεσμός του με την εμφάνιση σκλήρυνσης κατά πλάκας.
Γιατί οι γυναίκες πλήττονται περισσότερο
Περίπου 4 στους 5 ασθενείς είναι γυναίκες. Οι βασικές θεωρίες:
• ορμονικές μεταβολές
• ιδιαιτερότητες του χρωμοσώματος Χ και ο τρόπος που «απενεργοποιείται»
• διαφορετική ανοσολογική απόκριση σε λοιμώξεις
Ωστόσο, σοβαρά αυτοάνοσα εμφανίζονται και σε άνδρες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το σύνδρομο VEXAS, που περιγράφηκε το 2020 και επηρεάζει κυρίως άνδρες άνω των 50.
Ποιες ομάδες έχουν αυξημένο κίνδυνο
• Μαύρες και Ισπανόφωνες γυναίκες εμφανίζουν συχνότερα λύκο.
• Οι βόρειοι Ευρωπαίοι έχουν υψηλότερα ποσοστά σκλήρυνσης κατά πλάκας.
• Άτομα με ισχυρό οικογενειακό ιστορικό έχουν αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης ένος δεύτερου αυτοάνοσου.
Θεραπείες: γιατί είναι δύσκολες και τι αλλάζει σήμερα
Τα αυτοάνοσα παραδοσιακά αντιμετωπίζονταν με κορτιζόνη και ισχυρά ανοσοκατασταλτικά, που μειώνουν τη φλεγμονή αλλά αποδυναμώνουν συνολικά το ανοσοποιητικό. Οι παρενέργειες συχνά περιλαμβάνουν αυξημένο κίνδυνο λοιμώξεων και καρκίνου.
Σήμερα, όμως, η έρευνα περνάει σε νέα εποχή:
1. CAR-T θεραπεία
Μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε αρχικά στην ογκολογία. Στα πρώιμα κλινικά αποτελέσματα έχει δείξει εντυπωσιακή ύφεση σε λύκο και μυοσίτιδες.
Η θεραπεία «σβήνει» τα υπάρχοντα Β-κύτταρα και επιτρέπει στο ανοσοποιητικό να αναγεννηθεί πιο «υγιές».
2. Θεραπείες καθυστέρησης της νόσου
Φάρμακο που επιβραδύνει την εμφάνιση διαβήτη τύπου 1 άνοιξε τον δρόμο για έρευνες σε άλλα αυτοάνοσα πριν εκδηλωθούν κλινικά.
3. Στοχευμένες βιολογικές θεραπείες
Νέα φάρμακα μπλοκάρουν συγκεκριμένα μόρια φλεγμονής, περιορίζοντας τις παρενέργειες σε σύγκριση με τις παλαιότερες θεραπείες.
Η παγκόσμια αγορά φαρμάκων για αυτοάνοσα νοσήματα ξεπερνά τα 100 δισ. δολάρια τον χρόνο, σύμφωνα με την Morningstar — ποσό που δεν περιλαμβάνει ιατρικές επισκέψεις, απώλεια εργασίας και μακροχρόνια φροντίδα.
Παρά τις προόδους, οι περισσότεροι ασθενείς εξακολουθούν να περνούν από αλλεπάλληλους κύκλους δοκιμών και λαθών, μέχρι να βρουν τη θεραπεία που λειτουργεί για εκείνους.
Τα αυτοάνοσα νοσήματα αποτελούν μια περίπλοκη ομάδα παθήσεων που απαιτεί:
• καλύτερη διάγνωση,
• εξατομικευμένες θεραπείες,
• ενίσχυση της έρευνας και
• ολοκληρωμένη φροντίδα ασθενών.
Με τα νέα επιστημονικά δεδομένα, οι ειδικοί δηλώνουν πιο αισιόδοξοι από ποτέ ότι μέσα στις επόμενες δεκαετίες οι θεραπείες θα στοχεύουν την ίδια τη ρίζα της νόσου — και όχι απλώς τα συμπτώματα.
