«ΝΟΜΙΖΩ ΟΤΙ ΑΥΤΟ έχει ήδη γίνει εντελώς σαφές: η έννοια του δίκαιου πολέμου δεν ισχύει πλέον. Το πρόβλημα είναι ότι η θεωρία του δίκαιου πολέμου αναπτύχθηκε σε αιώνες που κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί τα όπλα που έχουμε σήμερα ή την ικανότητα της ανθρωπότητας για καταστροφή». Έτσι απάντησε ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ σε ερώτηση δημοσιογράφου κατά τη διάρκεια πτήσης προς τη Μαδρίτη το περασμένο Σάββατο. Η ρηξικέλευθη αυτή δήλωση δεν ήταν ούτε περιστασιακή ούτε αβαθής.
Ο Ποντίφικας ουσιαστικά επανέλαβε τον εαυτό του (Magnifica Humanitas: 192): «Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, χωρίς να θίγεται το δικαίωμα στην αυτοάμυνα με την αυστηρότερη έννοια, είναι σημαντικό να επιβεβαιώσουμε ότι η θεωρία του “δίκαιου πολέμου”, η οποία έχει χρησιμοποιηθεί πολύ συχνά για να δικαιολογήσει οποιοδήποτε είδος πολέμου, είναι πλέον ξεπερασμένη… Η ανθρωπότητα διαθέτει πολύ πιο αποτελεσματικά και ικανά εργαλεία για την προώθηση της ανθρώπινης ζωής και την επίλυση συγκρούσεων, όπως ο διάλογος, η διπλωματία και η συγχώρεση».
Το ηθικό πλαίσιο που προτείνει ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ έχει σαφή πολιτική διάσταση. Μένει τα προοδευτικά κόμματα να ενσωματώσουν στα προγράμματά τους τις αρχές του.
Η θέση που υπερασπίζεται ο Πάπας δεν προέκυψε, και δεν θα μπορούσε να προκύψει, από παρθενογένεση. Το δόγμα του δίκαιου πολέμου, που δικαίως πιστώνεται στον Θωμά Ακινάτη, δέσποσε στην Καθολική Εκκλησία επί σχεδόν 800 χρόνια και αποτέλεσε γόνιμη πηγή και για τις κοσμικές προσεγγίσεις της θεωρίας του πολέμου και στις δύο διαστάσεις του: το jus ad bellum (προϋποθέσεις της εμπλοκής σε πόλεμο) και το jus in bello (τήρηση των κανόνων εμπλοκής). Ωστόσο, μετά τις φρικτές εμπειρίες του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου, ξεκίνησε μια κριτική αποτίμησή του που συνεχίστηκε μέχρι τις μέρες μας. Ο μη πασιφιστής Πάπας Πίος ΙΒ΄, λόγου χάριν, δήλωνε ήδη το 1948 ότι «η θεωρία του πολέμου ως κατάλληλου και αναλογικού μέσου επίλυσης διεθνών συγκρούσεων είναι πλέον ξεπερασμένη».
Ο κύκλος αυτός θα κλείσει στα τέλη Ιουνίου στη Ρώμη, όπου συγκαλείται το Κολέγιο των Καρδιναλίων που θα εξετάσει λεπτομερώς το δόγμα του δίκαιου πολέμου με βάση την παράγραφο 192 της Magnifica Humanitas. Η σύνοδος αναμένεται να επικυρώσει και να συγκεκριμενοποιήσει τις μακροχρόνιες διεργασίες στην καθολική θεολογία.
Αφού δεν θίγεται το δικαίωμα στην αυτοάμυνα, γιατί το δόγμα του δίκαιου πολέμου είναι ξεπερασμένο; Και γιατί κατέχει προνομιούχα θέση σε μια εγκύκλιο εστιασμένη στην τεχνητή νοημοσύνη;
Το κύριο μέλημα του Πάπα είναι οι «καταστροφικές συνέπειες για τους άμαχους πληθυσμούς» των πολέμων που διεξάγονται εν ονόματι φαινομενικά καλών σκοπών. Δεν μπορούμε να περιοριστούμε στο επίπεδο της αφηρημένης ανάλυσης, όταν βλέπουμε να βομβαρδίζονται άμαχοι, να καταστρέφονται ζωτικές υποδομές, να γίνονται μαζικές εκτοπίσεις, να εξαερώνεται η αρχή της αναλογικότητας στην αντιμετώπιση της επιθετικότητας.
Επιπλέον, ελλοχεύουν οι στρεβλώσεις από μια ευρεία ερμηνεία του δικαιώματος στην αυτοάμυνα. Αυθαίρετες αξιολογήσεις της κατάστασης οδηγούν σε «προληπτικές» επιθέσεις ή πολεμικές ενέργειες που προκαλούν μεγαλύτερο κακό από αυτό που πρέπει να εξαλειφθεί. Όπως γράφει ο Μάικλ Γουόλτσερ στο «Δίκαιοι και άδικοι πόλεμοι», ο προληπτικός πόλεμος προϋποθέτει κάποιο πρότυπο έναντι του οποίου πρέπει να μετρηθεί ο κίνδυνος. Αυτό το πρότυπο δεν είναι απτό, δεν βλέπεις εχθρικές μεραρχίες στα σύνορα. Απαιτεί γνωσιακές διεργασίες που αξιολογούν τις αλλαγές στην ισορροπία των δυνάμεων. Όμως, ο ορθολογισμός συνυπάρχει με τον φόβο. Αποτέλεσμα; Ο φόβος που στον Θουκυδίδη απλώς διαπιστώνεται, στον Φράνσις Μπέικον μετατρέπεται σε κανονιστική αρχή αιτιολόγησης του προληπτικού πολέμου με τον ασαφή «δίκαιο φόβο» ενός επικείμενου κινδύνου.
Τέλος, η νέα τεχνολογική επανάσταση επηρεάζει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο διεξάγεται και δικαιολογείται ο πόλεμος σήμερα. Τα οπλικά συστήματα που βασίζονται στην τεχνητή νοημοσύνη μπορούν να αφαιρέσουν την άμεση λήψη αποφάσεων από τον ανθρώπινο έλεγχο, εκχωρώντας σε αλγορίθμους την επίλυση ηθικών ζητημάτων. Τυπικό παράδειγμα είναι το σύστημα τεχνητής νοημοσύνης «Lavender», το οποίο χρησιμοποιήθηκε εκτενώς στη Γάζα από την ελίτ μονάδα του Ισραήλ 8200 για τη στοχοποίηση Παλαιστινίων με πρακτικά ανύπαρκτη ανθρώπινη παρέμβαση, παρότι το ποσοστό λάθους ήταν περίπου 10% («+972 Magazine», 3/4/24).
Καθένας καταλαβαίνει ότι το ηθικό πλαίσιο που προτείνει ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ έχει σαφή πολιτική διάσταση. Μένει τα προοδευτικά κόμματα να ενσωματώσουν στα προγράμματά τους τις αρχές του. Είτε πιστεύουν είτε όχι ότι προήλθε από την επιφοίτηση του Αγίου Πνεύματος.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
