Στον απολογισμό του δήμου Αθηναίων καταγράφονται περίπου 12.500 φυτεύσεις δέντρων από την αρχή της τρέχουσας δημοτικής θητείας. Είναι ένας σημαντικός αριθμός. Τι σημαίνει, όμως, στην πράξη;
Πόσα από αυτά θα επιβιώσουν και θα εξελιχθούν σε ώριμα, υγιή δέντρα με αρκετή κόμη ώστε να προσφέρουν πραγματική σκιά; Πόσος χρόνος χρειάζεται μέχρι μια νέα φύτευση να αλλάξει τις συνθήκες σε έναν δρόμο ή σε μια πλατεία; Πώς θα αποκτήσει η Αθήνα ίσκιο και δροσερές πράσινες διαδρομές; Τι χαρακτηριστικά πρέπει να έχει μια πραγματικά λειτουργική πράσινη διαδρομή μέσα στην πόλη; Αρκεί μια σειρά από δενδροφυτεύσεις ή απαιτείται ένας ευρύτερος και μακροπρόθεσμος σχεδιασμός αστικού πρασίνου, που θα συνδέει δρόμους, πλατείες, πάρκα, λόφους και άλση σε ένα ενιαίο δίκτυο;
Τι συμβαίνει, την ίδια στιγμή, με τα ώριμα δέντρα που χάνονται ή καρατομούνται, όπως τουλάχιστον ισχυρίζονται αρκετοί επιστήμονες και πολίτες, με τις φυτεύσεις που πραγματοποιούνται χωρίς να έχουν εξασφαλιστεί οι συνθήκες για την επιβίωσή τους και με τα έργα που τραυματίζουν τις ρίζες ή περιορίζουν τον χώρο ανάπτυξής τους; Και ποιο είναι το γκρίζο σημείο των αναπλάσεων σε σχέση με το αστικό πράσινο;
Απαντήσεις αναζητήσαμε από δασολόγους και γεωπόνους με εξειδικευμένη γνώση και εμπειρία στη διαχείριση του αστικού πρασίνου, από ανθρώπους της ακαδημαϊκής κοινότητας που έχουν μελετήσει τον πολεοδομικό και περιβαλλοντικό σχεδιασμό της Αθήνας, αλλά και από ενεργούς πολίτες της ομάδας Cut It Right, οι οποίοι παρακολουθούν συστηματικά όσα συμβαίνουν στα δέντρα και στον δημόσιο χώρο, παρεμβαίνουν όπου μπορούν και προσπαθούν πολλές φορές με δικά τους μέσα να συμβάλουν στη συντήρησή τους, έχοντας τα μάτια ανοιχτά τόσο απέναντι σε βανδαλισμούς όσο και σε αστοχίες ή παραλείψεις της δημοτικής διαχείρισης.
«Σε μια πόλη, όλοι, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ρυπαίνουμε. Οι μόνοι οργανισμοί που απορρυπαίνουν είναι τα δέντρα. Γι’ αυτό αξίζουν την προσοχή, την προστασία και τον σεβασμό μας».
Και διαπιστώσαμε ότι ούτε οι μελέτες ούτε το επιστημονικό δυναμικό λείπουν για να αποκτήσει η Αθήνα πράσινες δροσερές ανάσες. Στα συρτάρια της Περιφέρειας Αττικής παραμένει εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία μια ολοκληρωμένη μελέτη για επτά μητροπολιτικές πράσινες διαδρομές, σχεδιασμένες όχι μόνο για να συνδέσουν τους ορεινούς όγκους, τα ανοιχτά ρέματα, τα πάρκα και τους υπόλοιπους ελεύθερους χώρους του Λεκανοπεδίου, αλλά και για να διευκολύνουν την κίνηση ψυχρότερων αερίων μαζών μέσα στον πυκνοδομημένο αστικό ιστό του λεκανοπεδίου.
Η «δημιουργική λογιστική» των φυτεύσεων
Ο Θεοχάρης Ζάγκας, πρόεδρος της Ελληνικής Δασολογικής Εταιρείας και ομότιμος καθηγητής της σχολής Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος του ΑΠΘ, αντιμετωπίζει με επιφύλαξη τους απολογισμούς που στηρίζονται μόνο στον αριθμό των φυτεύσεων. Όπως εξηγεί, οι πόλεις αξιολογούνται με βάση το μόνιμο πράσινο που διαθέτουν κυρίως τα δέντρα και, στη συνέχεια, οι πολυετείς θάμνοι, καθώς αυτό μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά το μικροκλίμα.
Η Αθήνα, όπως και η Θεσσαλονίκη, αναφέρει, απέχει σημαντικά από την αναλογία των οκτώ έως δέκα τετραγωνικών μέτρων μόνιμου πρασίνου ανά κάτοικο, την οποία ο ίδιος επικαλείται ως διεθνές σημείο αναφοράς, βάσει των προδιαγραφών που θέτει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Οι εξαγγελίες για νέες φυτεύσεις, επομένως, πρέπει να συνοδεύονται από στοιχεία για την εξέλιξή τους.
«Ναι, πράγματι γίνονται φυτεύσεις. Θα πρέπει να δούμε τι ποσοστό από αυτά τα δέντρα επιβιώνει και εξελίσσεται σε δέντρα τα οποία συνεισφέρουν σε αυτήν τη μεγάλη υπόθεση. Διαφορετικά, ο απολογισμός μπορεί να καταλήξει σε μια μορφή “δημιουργικής λογιστικής”. Οι αριθμοί να εμφανίζουν αύξηση του πρασίνου, χωρίς αυτή να έχει ακόμη συντελεστεί στην πραγματικότητα», μας εξηγεί.
Ιδιαίτερα τα δέντρα μεγαλύτερου μεγέθους, τα οποία επιλέγονται ώστε να υπάρχει γρηγορότερο αποτέλεσμα, δεν έχουν δεδομένη επιβίωση. Σύμφωνα με τον πρόεδρο της Ελληνικής Δασολογικής Εταιρείας, ποσοστά επιβίωσης της τάξης του 50% έως 60% μπορούν να θεωρηθούν ικανοποιητικά, καθώς αρκετά δέντρα ξεραίνονται ή υφίστανται ηθελημένους και αθέλητους βανδαλισμούς. Ακόμη και όσα επιβιώσουν, χρειάζονται χρόνο: «Τα δέντρα που φυτεύονται σήμερα, έπειτα από πέντε με έξι χρόνια μπορούν να υπολογιστούν σε αυτό που λέμε αναλογία πρασίνου, γιατί τότε θα αποκτήσουν μια αξιοπρόσεκτη κόμη, που είναι το λειτουργικό μέρος του δέντρου», αναφέρει.
Πράσινο: Ο μεγάλος αδικημένος των αστικών αναπλάσεων
Ρωτήσαμε τον Θ. Ζάγκα αν η δημιουργία πράσινων διαδρομών αποτελεί μια ιδιαίτερα δαπανηρή παρέμβαση σε σύγκριση με άλλα δημόσια έργα. «Οι δενδροφυτεύσεις στην Ελλάδα δεν κοστίζουν πάρα πολύ», μας απαντά. Το πρόβλημα, κατά τον ίδιο, βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται και κοστολογούνται οι αναπλάσεις. Μεγάλο μέρος των διαθέσιμων χρημάτων κατευθύνεται σε τσιμέντο, επιστρώσεις και άλλα κατασκευαστικά υλικά, ενώ «το αστικό πράσινο είναι ο μεγάλος αδικημένος», όπως λέει.
Ο ομότιμος καθηγητής Δασολογίας του ΑΠΘ θέτει, παράλληλα, το ζήτημα του ποιοι επιστήμονες συμμετέχουν στη μελέτη και στην εκτέλεση αυτών των έργων. Όπως εξηγεί, η εμπλοκή γεωτεχνικού προβλέπεται όταν το τμήμα του προϋπολογισμού που αφορά το πράσινο υπερβαίνει το 10%. Υποστηρίζει, όμως, ότι σε πολλές περιπτώσεις η σχετική δαπάνη διαμορφώνεται λίγο κάτω από αυτό το όριο, με αποτέλεσμα ο γεωτεχνικός να αποκλείεται και η ευθύνη του έργου να παραμένει κυρίως σε αρχιτέκτονες και μηχανικούς.
Έτσι, δεν περιορίζεται μόνο το ίδιο το πράσινο στον προϋπολογισμό της ανάπλασης. Περιορίζεται και η επιστημονική συμμετοχή εκείνων που γνωρίζουν τις ανάγκες των δέντρων, του εδάφους και του ριζικού συστήματος. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι φυτεύσεις μέσα σε ελάχιστο χώμα, δίπλα σε εκτεταμένες σκληρές επιφάνειες ή πάνω από υπόγεια δίκτυα, χωρίς τις προϋποθέσεις που χρειάζεται ένα δέντρο για να επιβιώσει και να αναπτυχθεί.
Ακόμη μεγαλύτερο είναι, όπως λέει, το πρόβλημα της κατάρτισης όσων αναλαμβάνουν τη διαχείριση του αστικού πρασίνου. «Η ιδιότητα του γεωπόνου ή του δασολόγου δεν αρκεί από μόνη της, όταν η αστική δενδροκομία αποτελεί περιορισμένο ή προαιρετικό μέρος των σπουδών και δεν ακολουθεί εξειδικευμένη εκπαίδευση. Δεν έχουμε πιστοποιημένους ανθρώπους στη διαχείριση του αστικού πρασίνου», υπογραμμίζει. Το κενό αυτό γίνεται περισσότερο εμφανές στις κλαδεύσεις, όταν η επίκληση της ασφάλειας οδηγεί σε εκτεταμένες καρατομήσεις και σε απώλεια μεγάλου μέρους της κόμης. «Θα πρέπει να εμπλέκονται πιστοποιημένοι άνθρωποι και όχι ανειδίκευτοι εργάτες που πιάνουν ένα αλυσοπρίονο και όλα τα σφάζουν, όλα τα μαχαιρώνουν». Για τον Θ. Ζάγκα, η χώρα χρειάζεται μητρώο δέντρων, στο οποίο κάθε δέντρο θα έχει τη δική του ταυτότητα, καθώς και ενισχυμένες δημοτικές υπηρεσίες με εξειδικευμένο προσωπικό.
Πότε μία φύτευση μπορεί να γίνει πραγματικό πράσινο;
Από τις παθογένειες στον σχεδιασμό και στην εκτέλεση των έργων, η συζήτηση επιστρέφει στον απολογισμό των φυτεύσεων. Ο δήμος Αθηναίων αναφέρει 12.412 νέες φυτεύσεις από την αρχή της τρέχουσας δημοτικής θητείας. Ποια στοιχεία πρέπει να συνοδεύουν αυτόν τον αριθμό, ώστε να μπορεί να αξιολογηθεί ουσιαστικά το αποτέλεσμα και να διαπιστωθεί αν η πόλη αποκτά πράγματι περισσότερο και λειτουργικό πράσινο;
Σε αυτό το ερώτημα απαντά η Άννα Σαλμά, γεωπόνος με εξειδίκευση στη συντήρηση χώρων πρασίνου, στη διαχείριση αστικών δέντρων και στην αξιολόγηση της σταθερότητάς τους. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο της Tuscia και απέκτησε επαγγελματική εμπειρία στην Ιταλία, όπου εκπαιδεύτηκε και εργάστηκε στην οπτική και ενόργανη αξιολόγηση της σταθερότητας των δέντρων. Η πορεία της στην Ιταλία δεν αποτελεί μια τυπική βιογραφική λεπτομέρεια. Η Ιταλία διαθέτει οργανωμένη επαγγελματική κοινότητα αστικής δενδροκομίας ήδη από τη δεκαετία του 1990, ενώ Ιταλοί εξειδικευμένοι δενδροκόμοι έχουν κληθεί και στην Αθήνα για την αξιολόγηση και τη φροντίδα ιστορικών δέντρων του Εθνικού Κήπου. Σήμερα, η Άννα Σαλμά δραστηριοποιείται ως ανεξάρτητη σύμβουλος σε έργα αξιολόγησης της σταθερότητας και διαχείρισης αστικών δέντρων για δήμους και δημόσιους φορείς, ενώ είναι μέλος του Δ.Σ. της Πανελλήνιας Ένωσης Επαγγελματιών Γεωτεχνικών και Επιχειρήσεων Πρασίνου.
Στον αριθμό των 12.412 φυτεύσεων βάζει ένα πρώτο, βασικό φίλτρο, που είναι η επιβίωση και η πραγματική εξέλιξη των δέντρων: «Ο αριθμός των νέων φυτεύσεων αποτελεί αναμφίβολα έναν σημαντικό δείκτη, γιατί αποτυπώνει την πρόθεση μιας δημοτικής αρχής να επενδύσει στο αστικό πράσινο. Από μόνος του όμως δεν αρκεί για να αξιολογήσουμε την πραγματική επιτυχία μιας πολιτικής. Εξίσου σημαντικό είναι να γνωρίζουμε ποιο είναι το ποσοστό επιβίωσης των δέντρων μετά τα πρώτα χρόνια, ποια είδη επιλέχθηκαν και αν είναι κατάλληλα για τις ιδιαίτερες συνθήκες κάθε θέσης, ποια είναι η σημερινή κατάσταση της ανάπτυξής τους, αλλά και εάν έχουν εξασφαλιστεί οι απαραίτητες συνθήκες ώστε να εξελιχθούν σε μεγάλα και λειτουργικά δέντρα», αναφέρει.
Το δεύτερο φίλτρο είναι χωρικό, έχει να κάνει δηλαδή με το πού γίνονται οι φυτεύσεις και αν αποτελούν μεμονωμένες κινήσεις ή τμήματα ενός ευρύτερου σχεδίου. «Θα πρέπει να γνωρίζουμε αν οι φυτεύσεις εντάσσονται σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό ή αν πραγματοποιούνται αποσπασματικά. Δηλαδή, αν δημιουργούν νέους σκιασμένους άξονες, αν συνδέουν υφιστάμενους χώρους πρασίνου και αν συμβάλλουν ουσιαστικά στη βελτίωση του μικροκλίματος της πόλης», εξηγεί η Άννα Σαλμά.
Υπάρχει ακόμη και ο παράγοντας του χρόνου, ένας δείκτης που απουσιάζει συνήθως από τους ετήσιους απολογισμούς και τις ανακοινώσεις των νέων φυτεύσεων: «Από την εμπειρία μου, η επιτυχία μιας φύτευσης δεν κρίνεται την ημέρα που τοποθετείται το δέντρο στο έδαφος. Κρίνεται πέντε, δέκα και είκοσι χρόνια αργότερα, όταν διαπιστώνουμε αν το δέντρο αναπτύχθηκε σωστά, αν παρέμεινε υγιές και αν προσφέρει τις οικοσυστημικές υπηρεσίες για τις οποίες επιλέχθηκε. Για τον λόγο αυτό, η αξιολόγηση θα πρέπει να βασίζεται σε μετρήσιμους δείκτες, όπως η επιβίωση των φυτεύσεων, η αύξηση της κόμης, η πραγματική αύξηση της σκίασης, η συνολική δενδροκάλυψη της πόλης και η κατάσταση υγείας των δέντρων. Μόνο έτσι μπορούμε να αποτιμήσουμε την πραγματική περιβαλλοντική και κοινωνική αξία μιας επένδυσης στο αστικό πράσινο», υποστηρίζει η ίδια.
Τι κάνει μια διαδρομή πραγματικά πράσινη;
Πέρα από την επιβίωση και την ανάπτυξη των νέων δέντρων, τίθεται το βασικό ερώτημα του σχεδιασμού. Ποια χαρακτηριστικά πρέπει να έχει μια λειτουργική πράσινη διαδρομή μέσα στην πόλη; Αρκεί η δενδροφύτευση κατά μήκος ενός δρόμου ή χρειάζεται ένα ευρύτερο και συνδεδεμένο σύστημα αστικού πρασίνου;
Η Άννα Σαλμά απαντά ξεκινώντας από την ανάγκη να αντιμετωπίζεται η πράσινη διαδρομή ως μέρος ενός ολοκληρωμένου δικτύου: «Η δημιουργία μιας πραγματικά λειτουργικής πράσινης διαδρομής είναι κάτι πολύ περισσότερο από τη φύτευση δέντρων κατά μήκος ενός δρόμου. Μια επιτυχημένη πράσινη διαδρομή αποτελεί μέρος ενός ολοκληρωμένου συστήματος που συνδέει γειτονιές, πάρκα, πλατείες, σχολεία, σταθμούς μέσων μεταφοράς, λόφους και άλλους δημόσιους χώρους, δημιουργώντας ένα συνεχές δίκτυο μετακίνησης με άνεση και σκίαση».
Για να αποκτήσει, όμως, αυτό το δίκτυο πραγματική υπόσταση, χρειάζονται συγκεκριμένες τεχνικές και περιβαλλοντικές προϋποθέσεις. «Για να λειτουργήσει σωστά, χρειάζεται συνδυασμό πολλών παραγόντων: κατάλληλη επιλογή ειδών, επαρκή χώρο ανάπτυξης, σωστό σχεδιασμό των δενδροστοιχιών, προστασία του εδάφους, επαρκή όγκο ριζοστρώματος, αποσφραγισμένες επιφάνειες όπου είναι δυνατόν, σωστή διαχείριση των ομβρίων υδάτων και συνεχή συντήρηση.
Η έννοια της πράσινης διαδρομής συνδέεται άμεσα με τις πράσινες υποδομές και τις λύσεις που βασίζονται στη φύση. Ένα καλά σχεδιασμένο δίκτυο δεν μειώνει μόνο τη θερμοκρασία και προσφέρει σκιά. Βελτιώνει τη διαχείριση των ομβρίων, ενισχύει τη βιοποικιλότητα, περιορίζει τη θερμική νησίδα και δημιουργεί πιο ευχάριστους και υγιείς δημόσιους χώρους».
Το κρίσιμο, κατά την ίδια, είναι οι επιμέρους παρεμβάσεις να μην αντιμετωπίζονται ως ασύνδετα έργα: «Κατά τη γνώμη μου, το μεγαλύτερο λάθος είναι να αντιμετωπίζουμε κάθε δρόμο ή κάθε δενδροστοιχία ως ξεχωριστό έργο. Η πόλη πρέπει να σχεδιάζεται ως ένα ενιαίο οικοσύστημα, όπου κάθε νέα φύτευση συμβάλλει στη δημιουργία ενός συνεχούς αστικού συστήματος.
Αυτός είναι ο στόχος που ακολουθούν πλέον πολλές ευρωπαϊκές πόλεις και πιστεύω ότι προς αυτή την κατεύθυνση πρέπει να κινηθούν σταδιακά και οι ελληνικοί δήμοι: όχι απλώς περισσότερα δέντρα, αλλά καλύτερα σχεδιασμένες, συνδεδεμένες και ανθεκτικές πράσινες υποδομές», λέει.
Επτά πράσινοι διάδρομοι για να περάσει ο αέρας στην πόλη
Η αντίληψη της πράσινης διαδρομής ως τμήματος ενός ενιαίου αστικού συστήματος δεν είναι καινούργια για την Αθήνα. Μια ολοκληρωμένη πρόταση μητροπολιτικής κλίμακας είχε εκπονηθεί ήδη πριν από περισσότερο από μία δεκαετία από ερευνητική ομάδα της Σχολής Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ, για λογαριασμό της Περιφέρειας Αττικής. Ανάμεσα στις βασικές κατευθύνσεις της ήταν η δημιουργία επτά πράσινων διαδρόμων που θα συνέδεαν το περιαστικό πράσινο και τους ορεινούς όγκους με ρέματα, πάρκα, αρχαιολογικούς χώρους και μικρότερους ελεύθερους χώρους μέσα στην πόλη. Η μελέτη παρουσιάστηκε το 2014, αλλά η πρόταση δεν προχώρησε σε εφαρμογή.
Ο σχεδιασμός δεν αφορούσε απλώς περισσότερα δέντρα ή νέες διαδρομές περιπάτου. Η ερευνητική ομάδα είχε εξετάσει την κατεύθυνση των ανέμων, αναζητώντας περάσματα που θα διευκόλυναν την κίνηση αερίων μαζών από τους ορεινούς όγκους προς τις πυκνοδομημένες περιοχές. Σημαντικό ρόλο είχαν οι ανοιχτές κοίτες των ρεμάτων, οι οποίες θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ταυτόχρονα ως ζώνες πρασίνου και φυσικοί διάδρομοι αερισμού. Ο Ιλισός, η Πικροδάφνη, η Ρεματιά Χαλανδρίου (Ποδονίφτης) και η Εσχατιά εντάσσονταν στις προτεινόμενες χαράξεις, όπως και ο άξονας του Κηφισού.
Η πιο εμβληματική από τις επτά διαδρομές είχε μήκος περίπου 18 χιλιομέτρων και θα ένωνε τη Μονή Καισαριανής με τη Μονή Δαφνίου. Ξεκινώντας από τον Υμηττό, θα περνούσε από την Πανεπιστημιούπολη, την Εθνική Πινακοθήκη, το Βυζαντινό Μουσείο, τον Εθνικό Κήπο, τους Στύλους του Ολυμπίου Διός και τον αρχαιολογικό περίπατο και, μέσω του Κεραμεικού και της Ιεράς Οδού, θα κατέληγε στο Αιγάλεω. «Μας έλεγαν ότι η μορφολογία του Λεκανοπεδίου αποτελεί μειονέκτημα, επειδή περιβάλλεται από ορεινούς όγκους και ο αέρας δεν διεισδύει εύκολα στην πόλη. Εμείς προσπαθήσαμε να ανατρέψουμε αυτό το επιχείρημα, συνδέοντας τους ορεινούς όγκους με πράσινες διαδρομές», λέει ο Γιάννης Πολύζος, ομότιμος καθηγητής της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ και τότε διευθυντής του Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος.
«Η πιο εμβληματική διαδρομή θα ένωνε τη Μονή Καισαριανής με τη Μονή Δαφνίου, αξιοποιώντας υφιστάμενες διαδρομές, όπως ο αρχαιολογικός περίπατος, και συνεχίζοντας προς τον Υμηττό από τη μία πλευρά και προς το Αιγάλεω από την άλλη. Σε ορισμένα σημεία ο άξονας θα ήταν φαρδύτερος, ώστε να μπορούν να κινούνται τα αέρια ρεύματα, και σε άλλα στενότερος. Το μεγάλο στοίχημα ήταν να βοηθήσουμε τα ψυχρότερα ρεύματα να διεισδύσουν στον αστικό ιστό», λέει στη LiFO o Γιάννης Πολύζος.
Η πρόταση είχε σχεδιαστεί σε μητροπολιτική κλίμακα, ώστε πάνω στους βασικούς διαδρόμους να μπορούν να «κουμπώσουν» μικρότερες παρεμβάσεις των δήμων. Εκεί, σύμφωνα με τον Πολύζο, βρίσκεται και το βασικό εμπόδιο: στην απουσία ενός φορέα που θα συντονίζει τον σχεδιασμό για το σύνολο του λεκανοπεδίου.
«Το λεκανοπέδιο των 40 δήμων δεν μπορεί να πορευτεί χωρίς μητροπολιτικό σχεδιασμό. Κάθε δήμος έχει την αυτοτέλειά του, αλλά στη μεγάλη κλίμακα απαιτείται συνεργασία και ένας σχεδιασμός που δεν θα εξαντλείται σε μία τετραετία. Δεν χρειάζεται να γκρεμίσουμε την πόλη. Χρειάζεται να συνδέσουμε τους μικρούς, τους μεσαίους και τους μεγάλους ανοιχτούς χώρους μεταξύ τους», αναφέρει ο Γ. Πολύζος.
Το πράσινο της Αθήνας με τα μάτια των κατοίκων
Από τη μητροπολιτική κλίμακα της μελέτης, η συζήτηση επιστρέφει στην καθημερινή εμπειρία του πεζού και στο πώς η έλλειψη σκιάς και πρασίνου γίνεται αισθητή στους δρόμους της Αθήνας.
Τις ζεστές ημέρες του καλοκαιριού, δύσκολα θα βρεθεί άνθρωπος στην Αθήνα που να μην αναζητά τη σκιά ενός δέντρου. Αυτή την καθημερινή και απολύτως πραγματική ανάγκη μεταφέρει στη LiFO η Ρωξάνη Καυταντζόγλου, κοινωνική ανθρωπολόγος και ερευνήτρια, μέλος του Cut It Right. Κάτοικος του κέντρου, έχει επιλέξει να μετακινείται κυρίως πεζή και γνωρίζει από πρώτο χέρι πώς η παρουσία ή η απουσία του πρασίνου επηρεάζει τις διαδρομές, τις στάσεις και τελικά την ποιότητα ζωής στην πόλη. Η ευαισθησία της για όσα συμβαίνουν στα δέντρα και στις γειτονιές την οδήγησε στην ομάδα Cut It Right.
«Ζούμε τη συνεχή υποβάθμιση της ποιότητας ζωής στην πόλη και είναι αδύνατο να μην αντιληφθεί κανείς πόσο η παρουσία ή απουσία του αστικού πρασίνου επηρεάζει την καθημερινότητά μας. Υπάρχει ανάγκη για παρεμβάσεις που θα προσφέρουν σκιά και πράσινο, έργα μικρής και μεγαλύτερης κλίμακας – είτε φυτεύσεις που θα δημιουργήσουν μικρές συστάδες δέντρων και θάμνων, είτε “πράσινες διαδρομές”, είτε μικρά σκιερά πάρκα με παγκάκια και χωμάτινη επιφάνεια. Χρειαζόμαστε την “απελευθέρωση” του εδάφους από κατασκευές όπως τα κλειστά περίπτερα, τα “σπιτάκια ανακύκλωσης” κ.ά., καθώς και από τα σκληρά υλικά κάλυψής του, όπως είναι οι πλάκες πεζοδρομίου, η άσφαλτος και το τσιμέντο, και τη φύτευση των αντίστοιχων τετραγωνικών, σε όσο περισσότερα σημεία της πόλης μπορεί αυτό να γίνει», αναφέρει η ίδια.
Η αποτίμηση της Ρ. Καυταντζόγλου βασίζεται στις διαδρομές που κάνει καθημερινά και στις ευκαιρίες που, όπως λέει, χάθηκαν ή αξιοποιήθηκαν μόνο εν μέρει. Φέρνει ως παράδειγμα τα pocket parks. Σε αρκετές περιπτώσεις, η αρχική ιδέα ενός μικρού πάρκου κατέληξε σε χώρους με εκτεταμένα σκληρά υλικά, μικρά ανοίγματα στο έδαφος και υπερυψωμένες χτιστές ζαρντινιέρες. Ένας τέτοιος χώρος, τουλάχιστον με τον τρόπο που διαμορφώθηκαν κάποια pocket parks, μπορεί να χαρακτηριστεί ως ελεύθερος χώρος, αλλά όχι ως πράσινο πάρκο, όταν δεν διαθέτει δέντρα με σκίαση και παγκάκια στα οποία μπορεί κάποιος να καθίσει.
Ξεχωρίζει, ωστόσο, ένα pocket park, στα Κουντουριώτικα, πίσω από το δημοτικό σχολείο απέναντι από το νοσοκομείο «Έλενα». Εκεί, όπως περιγράφει, το τσιμέντο έχει αντικατασταθεί από διαπερατό υλικό, οι φυτεύσεις έχουν χώρο να αναπτυχθούν και δεν κουρεύονται διαρκώς. Τα φυτά ανθίζουν, μαραίνονται και ολοκληρώνουν τον φυσικό τους κύκλο, επιτρέποντας να επιστρέψουν έντομα και άλλες μορφές αστικής πανίδας. Για την ίδια, το παράδειγμα δείχνει τι μπορεί να πετύχει ακόμη και μια μικρής κλίμακας παρέμβαση όταν σχεδιαστεί από ανθρώπους που γνωρίζουν το αντικείμενο.
Ανάλογες δυνατότητες βλέπει και σε σημεία όπου δεν μπορούν να φυτευτούν δέντρα με βαθύ ριζικό σύστημα, όπως οι πλατείες με υπόγεια πάρκινγκ. Η απάντηση, λέει, δεν μπορεί να είναι η πλήρης απουσία σκιάς. Στην πλατεία Κοτζιά και στην Ομόνοια θα μπορούσαν να υπάρχουν μικρότερες φυτεύσεις, διαπερατές επιφάνειες, πέργκολες, αναρριχώμενα φυτά και σκιασμένα καθιστικά, ώστε ο πεζός να μπορεί να σταθεί για λίγα λεπτά και να συνεχίσει τη διαδρομή του.
Στην καθημερινή εικόνα της πόλης εντοπίζει πάντως και μία σαφή βελτίωση, στις νέες φυτεύσεις σε τμήματα της λεωφόρου Αλεξάνδρας. «Η προσθήκη δεύτερης σειράς δέντρων μπορεί, εφόσον αυτά προστατευτούν από βανδαλισμούς και ακατάλληλα κλαδέματα, να δημιουργήσει με τον χρόνο έναν συνεχόμενο θόλο και μια πραγματικά σκιασμένη διαδρομή κατά μήκος της λεωφόρου», λέει.
Τα αθηναϊκά δέντρα και οι εχθροί τους
Στους δρόμους της Αθήνας, τα μέλη του Cut It Right καταγράφουν καρατομήσεις, εγκιβωτισμένες ρίζες, ξερά νεοφυτεμένα δέντρα και αναπλάσεις στις οποίες το πράσινο αντιμετωπίζεται ως δευτερεύον στοιχείο. Την εικόνα που έχει σχηματιστεί μέσα από αυτές τις συστηματικές παρατηρήσεις και τις χιλιάδες καταγραφές της ομάδας μεταφέρει ο διαχειριστής της, Δημήτρης Στέφαν. «Το αστικό δέντρο είναι το αποτελεσματικότερο και ευφυέστερο φυσικό κλιματιστικό», λέει. Κι όμως, όπως επισημαίνει, έχει «εχθρούς». Πρώτος είναι το αυστηρό κλάδεμα. Η αφαίρεση μεγάλου μέρους της κόμης ενός ώριμου δέντρου στερεί άμεσα από τον δρόμο τη σκιά και τα υπόλοιπα οφέλη που αυτό προσφέρει.
Την απουσία της ώριμης κόμης μπορεί να τη διαπιστώσει ο πεζός στη Μιχαήλ Βόδα, στη Σπευσίππου, στην πλατεία Κοτζιά και στην Ομόνοια, είτε αυτή οφείλεται σε καρατομήσεις και ολικές αφαιρέσεις είτε στην έλλειψη κατάλληλης υποδομής για την ανάπτυξη δέντρων. Στην οδό Αθηνάς, ο Στέφαν αναφέρει ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τις πρόσφατα κλαδεμένες τζακαράντες: όταν περιορίζεται η σκιά, η άσφαλτος και το πεζοδρόμιο υπερθερμαίνονται και η πεζή μετακίνηση γίνεται δυσκολότερη. «Κάποιος που θα περπατήσει από το Σύνταγμα μέχρι το Γκάζι θα συναντήσει σκιά αποσπασματικά», παρατηρεί. Κατά την εκτίμησή του, δεν υπάρχει ακόμη σύνδεση ανάμεσα στα δροσερά και σκιασμένα τμήματα της πόλης.
Ο δεύτερος «εχθρός» είναι οι ίδιες οι συνθήκες μέσα στις οποίες αναγκάζονται να ζήσουν τα δέντρα: ρίζες κάτω από σφραγισμένη άσφαλτο, χωρίς επαρκή αέρα και νερό, σκληρό και συμπιεσμένο έδαφος, βρόχινο νερό που απομακρύνεται αντί να διηθείται, θαμμένοι λαιμοί ριζών και επαναλαμβανόμενοι τραυματισμοί από εκσκαφές, έργα δικτύων και αναπλάσεις. Ως πρόσφατο παράδειγμα αναφέρει δύο μεγάλα πλατάνια στη Διονυσίου Αρεοπαγίτου, τα οποία, σύμφωνα με τον ίδιο, ξεράθηκαν έπειτα από εργασίες στην περιοχή.
Υπάρχουν, πάντως, και δρόμοι που δείχνουν ότι μια διαφορετική εικόνα είναι δυνατή. Ο διαχειριστής του Cut It Right ξεχωρίζει τη Μητροπόλεως και τη Διονυσίου Αρεοπαγίτου ως παραδείγματα στα οποία οι δενδροστοιχίες και η σκιά πρέπει να προστατευτούν. Για να πολλαπλασιαστούν τέτοιες διαδρομές, θεωρεί αναγκαίους μεγαλύτερους όγκους χαλαρού, μη συμπιεσμένου εδάφους για τις ρίζες, φυτεύσεις θάμνων σε χαμηλότερο επίπεδο, συλλογή και αξιοποίηση του βρόχινου νερού και ένα σύστημα ενοποίησης των δενδροστοιχιών.
Ο Δ. Στέφαν θέτει και το ζήτημα του επανασχεδιασμού των στενών δρόμων και πεζοδρομίων. Αντί η προσβασιμότητα να χρησιμοποιείται ως επιχείρημα για την αφαίρεση δέντρων, προτείνει λύσεις αντίστοιχες με τους δρόμους τύπου woonerf: δρόμους ήπιας κυκλοφορίας, στους οποίους πεζοί, φύση και αυτοκίνητα συνυπάρχουν σε έναν ενιαίο και προσεκτικά σχεδιασμένο χώρο. «Δεν μπορούμε να μιλάμε για προσβασιμότητα στα στενά πεζοδρόμια αφαιρώντας τα δέντρα. Χρειάζεται επανασχεδιασμός», τονίζει.
διαχειριστής της ομάδας Cut It Right
Η ομάδα παρακολουθεί στενά και τις νέες φυτεύσεις. Ο Δ. Στέφαν επισημαίνει ότι το τελευταίο διάστημα μεγάλος αριθμός δέντρων φυτεύεται από την άνοιξη και μετά, όταν οι θερμοκρασίες ανεβαίνουν και οι πιθανότητες επιβίωσής τους μειώνονται. Οι φυτεύσεις, λέει, αποτελούν ένα θετικό, αναγκαίο και επικοινωνιακά ισχυρό μήνυμα· όταν όμως πραγματοποιούνται κατά τους θερμούς μήνες, τα νεαρά δέντρα δοκιμάζονται από την έλλειψη νερού και απαιτούν πολύ μεγαλύτερη φροντίδα.
Τα μέλη του Cut It Right έχουν εντοπίσει επανειλημμένα ξερά νεοφυτεμένα δέντρα, αλλά και άλλα που βρίσκονται σε εμφανή ανάγκη άρδευσης. Σε αρκετές περιπτώσεις δεν μένουν στην καταγραφή: μεταφέρουν νερό και τα ποτίζουν οι ίδιοι, με δικά τους μέσα, προσπαθώντας να τα κρατήσουν ζωντανά. Ακόμη και όταν προβλέπεται πότισμα, προσθέτει ο Στέφαν, η φύτευση σε ακατάλληλη εποχή συνεπάγεται μεγαλύτερη κατανάλωση νερού για ένα δέντρο του οποίου η επιβίωση δεν είναι εξασφαλισμένη.
Ακόμη, όμως, και αν μια νέα φύτευση επιβιώσει και αναπτυχθεί σωστά, δεν μπορεί να αντικαταστήσει άμεσα ένα ώριμο δέντρο σαράντα ή πενήντα ετών. Θα χρειαστούν δεκαετίες μέχρι να προσφέρει την ίδια σκιά, να συγκρατεί αντίστοιχη ποσότητα νερού, να απορροφά διοξείδιο του άνθρακα, να μειώνει τη θερμοκρασία και να λειτουργεί ως καταφύγιο για την αστική πανίδα. Ο Δ. Στέφαν περιγράφει το ώριμο δέντρο ως μια «πολύτιμη πολυμηχανή»: ένα μεγάλο, ψηλό δέντρο με ακέραιη κόμη, του οποίου οι οικοσυστημικές υπηρεσίες έχουν συσσωρευτεί επί μισό αιώνα και δεν αποκαθίστανται από τη μια μέρα στην άλλη.
Γύρω από αυτή την αντίληψη έχει αναπτυχθεί και η δυναμική του Cut It Right. Ο αριθμός των παρατηρητών, των εθελοντών και των φίλων των δέντρων αυξάνεται, ενώ η ομάδα έχει συγκεντρώσει χιλιάδες καταγραφές από βάναυσα κλαδέματα, εγκιβωτισμένα δέντρα, κακοποιημένα ριζικά συστήματα και αναπλάσεις στις οποίες απουσιάζει ο σχεδιασμός για την ένταξη του πρασίνου.
Τα μέλη της δεν περιορίζονται στην καταγραφή. Παρεμβαίνουν, οργανώνουν δράσεις, διεκδικούν τη διατήρηση και την υγεία των ώριμων δέντρων και προσπαθούν να κινητοποιήσουν κατοίκους και υπηρεσίες. Καθοριστική, σημειώνει ο Δ. Στέφαν, είναι η συνεργασία με επιστήμονες και επαγγελματίες του χώρου, οι οποίοι προσφέρουν τεχνική γνώση, προτείνουν λύσεις και βοηθούν την ομάδα να τεκμηριώνει τις παρεμβάσεις της.
Γιατί τα μεγάλα δέντρα είναι αναντικατάστατα
Η εμπειρία της ομάδας από τις νέες φυτεύσεις και την απώλεια ώριμων δέντρων επαναφέρει ένα κρίσιμο ερώτημα για το πόσο σημαντική είναι η προστασία και η συστηματική συντήρηση των δέντρων που έχουν ήδη μεγαλώσει, σε σχέση με την πραγματοποίηση νέων φυτεύσεων. Η Άννα Σαλμά ξεκινά από τη διαφορά που συχνά παραβλέπεται μεταξύ ενός νεαρού και ενός ώριμου δέντρου:
«Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που κάνουμε είναι ότι συχνά αντιλαμβανόμαστε την αξία ενός μεγάλου δέντρου μόνο όταν το χάσουμε. Ένα ώριμο δέντρο δεν αντικαθίσταται με μια νέα φύτευση. Μπορεί να αντικατασταθεί μόνο έπειτα από πολλές δεκαετίες.
Τα ώριμα δέντρα δεν προσφέρουν μόνο σκιά. Βελτιώνουν την ποιότητα του αέρα, δεσμεύουν διοξείδιο του άνθρακα, συγκρατούν τα όμβρια ύδατα, μειώνουν τη θερμοκρασία του αστικού περιβάλλοντος, υποστηρίζουν τη βιοποικιλότητα και συμβάλλουν ουσιαστικά στη σωματική και ψυχική ευεξία των κατοίκων. Αυτές οι λειτουργίες, γνωστές ως οικοσυστημικές υπηρεσίες, αυξάνονται όσο το δέντρο μεγαλώνει και ωριμάζει», λέει.
Η προστασία, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι αγνοείται η πραγματική κατάσταση ενός δέντρου. Η ίδια επισημαίνει ότι πολλά από τα σημερινά προβλήματα είναι αποτέλεσμα παλαιότερων επεμβάσεων και τονίζει πως δεν είναι δεδομένο ότι κάθε ώριμο δέντρο πρέπει να διατηρείται ανεξαρτήτως της κατάστασής του. «Από την εμπειρία μου, μεγάλο μέρος των προβλημάτων που παρουσιάζουν σήμερα τα αστικά δέντρα οφείλεται σε λανθασμένες επεμβάσεις του παρελθόντος. Επαναλαμβανόμενες καρατομήσεις, ακατάλληλα κλαδέματα, τραυματισμοί του ριζικού συστήματος και έργα που πραγματοποιήθηκαν χωρίς να ληφθούν υπόψη οι ανάγκες των δέντρων έχουν οδηγήσει πολλά από αυτά σε πρόωρη παθολογική γήρανση», προσθέτει.
Η πραγματική προστασία, εξηγεί, προϋποθέτει συστηματική παρακολούθηση και επιστημονική αξιολόγηση: «Γι’ αυτό η προστασία των ώριμων δέντρων δεν σημαίνει διατήρηση με κάθε κόστος. Σημαίνει συστηματική παρακολούθηση, περιοδικούς ελέγχους και τεκμηριωμένες αποφάσεις. Οι οπτικοί έλεγχοι αποτελούν το πρώτο και σημαντικότερο στάδιο αξιολόγησης και, όταν υπάρχουν ενδείξεις εσωτερικών προβλημάτων, μπορούν να συμπληρώνονται από ενόργανες μεθόδους, όπως η τομογραφία, ο ρεζιστογράφος ή οι δοκιμές έλξης. Τα εργαλεία αυτά δεν αντικαθιστούν την επιστημονική κρίση, την υποστηρίζουν», μας λέει.
Οι νέες φυτεύσεις και η προστασία των ώριμων δέντρων δεν αποτελούν δύο ανταγωνιστικές πολιτικές: «Είναι ιδιαίτερα θετικό το ότι τα τελευταία χρόνια όλο και περισσότεροι δήμοι στρέφονται σε πιο οργανωμένες πρακτικές διαχείρισης και αναζητούν τη συνδρομή εξειδικευμένων επιστημόνων. Πιστεύω ότι αυτή είναι η σωστή κατεύθυνση. Η προστασία των ώριμων δέντρων και οι νέες φυτεύσεις δεν αποτελούν αντίθετες επιλογές. Είναι δύο αλληλένδετες στρατηγικές που πρέπει να εξελίσσονται παράλληλα, ώστε να εξασφαλίζεται η συνέχεια του αστικού δάσους από γενιά σε γενιά», καταλήγει η Άννα Σαλμά.
Ένα κίνημα για τα δικαιώματα των δέντρων
Ο Θ. Ζάγκας υπενθυμίζει ότι το κρίσιμο ζήτημα είναι τελικά ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζουμε τα ίδια τα δέντρα:
«Ίσως έχει έρθει η ώρα να αναπτυχθεί ένα κίνημα για τα δικαιώματα των δέντρων, αντίστοιχο με εκείνο για τα δικαιώματα των ζώων. Σε μια πόλη, όλοι, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, ρυπαίνουμε. Οι μόνοι οργανισμοί που απορρυπαίνουν είναι τα δέντρα. Γι’ αυτό αξίζουν την προσοχή, την προστασία και τον σεβασμό μας».
