Σε μια περίοδο που ο πολιτισμός είναι διαρκώς στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, βρεθήκαμε στο γραφείο της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη, για μια συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης. Η συνάντησή μας πραγματοποιήθηκε στο εμβληματικό κτίριο της οδού Μπουμπουλίνας, ένα κτίριο με βαρύ ιστορικό αποτύπωμα, άρρηκτα συνδεδεμένο με κρίσιμες στιγμές της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η υπουργός μιλά για τα μεγάλα έργα που βρίσκονται σε εξέλιξη και απαντά σε όλα τα ανοιχτά μέτωπα της πολιτιστικής επικαιρότητας: από την πεζοδρόμηση της Βασιλίσσης Όλγας και τις παρεμβάσεις στην Ακρόπολη μέχρι την Αμφίπολη, το Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων και την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα, για την οποία δηλώνει ότι η Ελλάδα βρίσκεται «πιο κοντά από ποτέ». Επίσης, αποκαλύπτει ότι το Παλαιό Μουσείο της Ακρόπολης αναμένεται να εγκαινιαστεί το φθινόπωρο του 2026, σηματοδοτώντας ένα από τα σημαντικότερα πολιτιστικά γεγονότα της χρονιάς.
Την ίδια στιγμή, αντικρούει τις επικρίσεις για τον τρόπο που ασκεί τα καθήκοντά της, σημειώνοντας ότι «αυτήν τη στιγμή η Ελλάδα είναι ένα απέραντο εργοτάξιο πολιτισμού», με περίπου 900 έργα σε εξέλιξη σε ολόκληρη τη χώρα. Παράλληλα, ξεκαθαρίζει ότι «η τέχνη δεν λογοκρίνεται», σχολιάζοντας τη συζήτηση γύρω από την «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, ενώ υπερασπίζεται την ανάγκη επενδύσεων στον πολιτισμό, υπογραμμίζοντας πως η αντίληψη ότι μπορεί να λειτουργεί χωρίς πόρους αποτελεί «εύκολο αλλά φθηνό λαϊκισμό».
«Αυτήν τη στιγμή η Ελλάδα είναι ένα απέραντο εργοτάξιο πολιτισμού. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη πολιτιστική επένδυση που έχει γίνει ποτέ στη χώρα, με έργα που αφορούν αρχαιολογικούς χώρους, μουσεία, μνημεία, σύγχρονες πολιτιστικές υποδομές και δράσεις πολιτιστικής δημιουργίας σε κάθε περιφέρεια της χώρας».
— Πώς είναι δυνατόν το υπουργείο Πολιτισμού να στεγάζεται εδώ και χρόνια σε ένα τόσο άσχημο και υποβαθμισμένο κτίριο;
Πρόκειται για ένα κτίριο με ιστορική φόρτιση, κυρίως λόγω της σύνδεσής του με την περίοδο της Εθνικής Αντίστασης. Όταν επελέγη ως έδρα του υπουργείου Πολιτισμού, ρόλο έπαιξε και η γειτνίασή του με το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και το Πολυτεχνείο, δηλαδή μια περιοχή της Αθήνας με πολύ μεγάλο ιστορικό βάρος. Είναι γεγονός ότι το κτίριο είναι υποβαθμισμένο και δημιουργεί χωροταξικά προβλήματα στις υπηρεσίες. Οι κεντρικές υπηρεσίες του υπουργείου Πολιτισμού είναι διασκορπισμένες σε πολλά διαφορετικά κτίρια. Υπήρξαν πολλές προσπάθειες μεταστέγασης. Την περίοδο 2005-2006 είχε συζητηθεί η μεταφορά στο εργοστάσιο «Κεράνης». Όμως, υπήρξαν αντιδράσεις από τους υπαλλήλους, οι οποίοι θεωρούσαν ότι η περιοχή είχε ζητήματα προσέγγισης. Αργότερα, το 2014, υπήρξε σοβαρή προσπάθεια το υπουργείο να στεγαστεί στην Πειραιώς 260, στο πρώην εργοστάσιο «Τσαούσογλου». Είχαν γίνει και οι προμελέτες, αλλά το σχέδιο σταμάτησε από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ. Σήμερα, προχωρά το σχέδιο για το Κυβερνητικό Πάρκο στην ΠΥΡΚΑΛ, στον Υμηττό, όπου προβλέπεται να μεταφερθεί και το υπουργείο Πολιτισμού.
— Πιστεύετε ότι ο πολιτισμός έχει γίνει πιο πολιτικός από ποτέ;
Ο πολιτισμός ήταν πάντα πολιτικός. Η λέξη «πολιτισμός» είναι άμεσα συνδεδεμένη με την πολιτική και με τον τρόπο που μια κοινωνία αντιλαμβάνεται τον εαυτό της, την ιστορία της, το μέλλον της. Αυτό που αλλάξαμε από το 2019 –με την ένταξη, από τον Κυριάκο Μητσοτάκη, του υπουργείου Πολιτισμού στα παραγωγικά υπουργεία– ήταν το μοντέλο των δημόσιων πολιτικών για τον πολιτισμό. Μέχρι τότε κυριαρχούσε η στατική αντίληψη ότι ο ρόλος του κράτους είναι να προστατεύει τα μνημεία και την πολιτιστική κληρονομιά. Εμείς αντιμετωπίζουμε τον πολιτισμό όχι ως παθητικό αντικείμενο προστασίας αλλά ως ενεργό και δυναμικό αναπτυξιακό κεφάλαιο. Και δεν είναι αποτέλεσμα πεποιθήσεων ή υποθέσεων, αλλά στέρεης επιστημονικής γνώσης, που εδράζεται σε διεθνείς και τεκμηριωμένες έρευνες, σε ισχυρά μετρήσιμα στοιχεία.
— Η άποψη ήταν ωστόσο ότι ο πολιτισμός δεν ήταν ανταποδοτικός…
Γνωρίζουμε επακριβώς ότι οι επενδύσεις στον πολιτισμό δεν αποτελούν μια δημοσιονομική επιβάρυνση χωρίς ανταπόδοση. Αντιθέτως, παράγουν ισχυρά πολλαπλασιαστικά οφέλη για την κοινωνία, την οικονομία και την ανάπτυξη. Ο πολιτισμός είναι καταλύτης για την κοινωνική συνοχή. Ουσιαστικά, το υπουργείο Πολιτισμού είναι «περιφερειακό» υπουργείο, αφού τα μνημεία, οι αρχαιολογικοί χώροι αλλά και η σύγχρονη δημιουργία βρίσκονται παντού: από τα μεγάλα αστικά κέντρα μέχρι τις πιο απομακρυσμένες περιοχές της επικράτειας. Έτσι, κάθε έργο πολιτισμού έχει πραγματικό αποτύπωμα στις τοπικές κοινωνίες, οικονομικό και κοινωνικό. Παράλληλα, επενδύουμε συστηματικά στην πολιτιστική διπλωματία και στην εξωστρέφεια.
— Και πώς το επιτυγχάνετε;
Βγάλαμε δυναμικά τον ελληνικό πολιτισμό έξω από τα σύνορα της χώρας. Η Ελλάδα έχει τεράστιο πολιτιστικό αποτύπωμα, αλλά αυτό, από μόνο του, δεν αρκεί. Πρέπει να είναι πανταχού παρούσα. Χρειάζεται συνεχής ελληνική παρουσία και ενεργός συμμετοχή στα μεγάλα πολιτιστικά γεγονότα του εξωτερικού αλλά και συστηματική και οργανωμένη διεκδίκηση για περισσότερη αναγνώριση στα ευρωπαϊκά και τα διεθνή φόρα. Γι’ αυτό και δώσαμε ιδιαίτερη έμφαση στη συμμετοχή της χώρας στους διεθνείς οργανισμούς, επενδύσαμε στις πολιτιστικές συνεργασίες και στις διμερείς επαφές. Θα αναφέρω ένα και μόνο παράδειγμα. Το γεγονός ότι στη Γενική Συνέλευση της UNESCO στη Σαμαρκάνδη συγκεντρώθηκαν εκπρόσωποι από 96 χώρες στην εορταστική εκδήλωση που διοργάνωσε η Ελλάδα για την καθιέρωση της 9ης Φεβρουαρίου ως διεθνούς ημέρας ελληνικής γλώσσας δείχνει ακριβώς αυτήν τη δυναμική. Για μένα, αυτό αποτυπώνει ξεκάθαρα ότι σήμερα η Ελλάδα αναγνωρίζεται διεθνώς ως μια πραγματικά «μεγάλη δύναμη» στον πολιτισμό.
— Γίνεται μεγάλη συζήτηση για την ταινία «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν και τη «μαύρη Ελένη». Ποια είναι η δική σας άποψη;
Η δική μου θέση είναι ξεκάθαρη. Το ΕΚΚΟΜΕΔ χρηματοδότησε την ταινία, μέσα από μια προκαθορισμένη και απολύτως αξιοκρατική διαδικασία, όπως ακριβώς συμβαίνει με όλες τις διεθνείς παραγωγές που εντάσσονται στα σχετικά προγράμματα στήριξης. Δεν υπάρχει καμία πολιτική ή ιδεολογική παρέμβαση στο καλλιτεχνικό περιεχόμενο ενός έργου. Γνωρίζετε, άλλωστε, την πάγια θέση του υπουργείου Πολιτισμού: η τέχνη δεν λογοκρίνεται. Δεν είναι δουλειά της πολιτείας να υπαγορεύει σε έναν δημιουργό πώς θα αποδώσει καλλιτεχνικά ένα έργο ή έναν μύθο. Ούτε και να επιβάλλει αισθητικά ή ιδεολογικά κριτήρια στην τέχνη. Μιλάμε για έναν από τους σημαντικότερους σύγχρονους σκηνοθέτες παγκοσμίως. Είναι δυνατόν να συζητάμε σοβαρά αν το κράτος θα λογοκρίνει τον Κρίστοφερ Νόλαν;
— Ένα ακόμη θέμα που έχει προκαλέσει μεγάλες αντιδράσεις είναι η πεζοδρόμηση της Βασιλίσσης Όλγας. Πολλοί μιλούν για ένα έργο που δίχασε την πόλη και δημιούργησε σοβαρά προβλήματα στην κυκλοφορία και στην καθημερινότητα των πολιτών. Πώς απαντάτε σε όσους θεωρούν ότι το έργο σχεδιάστηκε περισσότερο με επικοινωνιακούς όρους παρά με πραγματικά πολεοδομικά και λειτουργικά κριτήρια;
Δεν μου αρέσει να επανέρχομαι συνεχώς σε αυτό το θέμα. Θεωρώ ότι το υπουργείο Πολιτισμού και ο δήμος Αθηναίων οφείλουν να συνεργάζονται σε πολλά κρίσιμα ζητήματα για την πόλη. Ευτυχώς, με τον κ. Δούκα έχουμε βρει ένα κοινό modus operandi, παρά τις διαφορετικές προσεγγίσεις που έχουμε σε πολλά. Η θέση του υπουργείου Πολιτισμού υπέρ της πεζοδρόμησης της Βασιλίσσης Όλγας είναι διαχρονική. Η ιδέα δεν είναι καινούργια, ούτε και συγκυριακή. Ήδη από το 1997, επί πρωθυπουργίας Κώστα Σημίτη, προβλεπόταν η μετατροπή της Βασιλίσσης Όλγας σε έναν μεγάλο περίπατο που θα ολοκλήρωνε την ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας. Πρόκειται, δηλαδή, για ένα σχέδιο με ιστορία δεκαετιών. Η λογική πίσω από αυτή την παρέμβαση ήταν πάντα σαφής: όπως η Διονυσίου Αρεοπαγίτου και η Αποστόλου Παύλου άλλαξαν την εικόνα της Αθήνας, αναδεικνύοντας τη σχέση της πόλης με τα μνημεία της, έτσι και η Βασιλίσσης Όλγας να λειτουργήσει ως φυσική συνέχεια της ενοποίησης. Από την αρχή η πρόταση αφορούσε έναν πεζόδρομο ήπιας κυκλοφορίας, με δυνατότητα διέλευσης μόνο για τα μέσα σταθερής τροχιάς, τα ασθενοφόρα και τα πυροσβεστικά οχήματα. Η πεζοδρόμηση είχε προγραμματιστεί και εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων. Καθυστέρησε εξαιτίας των σημαντικών αρχαιολογικών ευρημάτων που αποκαλύφθηκαν στην περιοχή και αργότερα λόγω της οικονομικής κρίσης. Το 2012, επί υπουργίας Πολιτισμού του Παύλου Γερουλάνου, οι σχετικές μελέτες είχαν ήδη επικαιροποιηθεί, στην ίδια ακριβώς κατεύθυνση. Αργότερα, επί δημαρχίας Κώστα Μπακογιάννη, το σχέδιο επανήλθε δυναμικά και τελικά υλοποιήθηκε. Σήμερα, θεωρώ ότι η Βασιλίσσης Όλγας έχει μετατραπεί σε έναν από τους ωραιότερους δρόμους της Ευρώπης. Για πρώτη φορά ο επισκέπτης αποκτά μια ανοιχτή, άμεση οπτική σύνδεση με την Ακρόπολη, το Ζάππειο και το Ολυμπιείο, βιώνοντας τον ιστορικό ιστό της πόλης με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο.
— Με τις ανασκαφές πού βρισκόμαστε;
Οι ανασκαφές στη Βασιλίσσης Όλγας αποκάλυψαν εξαιρετικά σημαντικά αρχαιολογικά ευρήματα, τα οποία, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, συνδέονται με τη ρωμαϊκή Αθήνα και πιθανότατα με τη βίλα του αυτοκράτορα Αδριανού. Η σημασία αυτής της περιοχής αποτυπώνεται ακόμη και στις επιγραφές της Πύλης του Αδριανού: από τη μία πλευρά –αυτήν που βλέπει στην Ακρόπολη– αναγράφεται «Αυτή είναι η πόλη της αρχαίας Αθήνας» και από την άλλη «Και αυτή είναι η Αθήνα του Αδριανού». Ουσιαστικά, αυτές οι επιγραφές αποτυπώνουν τη μετάβαση από την κλασική στη ρωμαϊκή Αθήνα, αποδεικνύοντας ότι η πόλη επεκτεινόταν προς τη σημερινή Βασιλίσσης Όλγας, το Ζάππειο και τον Εθνικό Κήπο. Αποκαλύφθηκαν τμήματα της οχύρωσης του 4ου αι. π.Χ., ρωμαϊκά λουτρά, βυζαντινά εργαστήρια και εγκαταστάσεις. Ουσιαστικά, στον ίδιο άξονα αποτυπώνονται διαδοχικές ιστορικές φάσεις της Αθήνας, από την κλασική και τη ρωμαϊκή περίοδο έως τα βυζαντινά χρόνια, επιτρέποντας στον επισκέπτη να «διαβάζει» την εξέλιξη της πόλης μέσα στον χρόνο. Ήδη έχουν ολοκληρωθεί οι σχετικές μελέτες ανάδειξης των αρχαιοτήτων και προβλέπεται η δημιουργία ειδικά διαμορφωμένης διαδρομής, ώστε τα ευρήματα να είναι ορατά και επισκέψιμα. Στόχος μας είναι στις αρχές του 2027 οι επισκέπτες να μπορούν να περιηγούνται στον χώρο, να βλέπουν από κοντά την αρχαία οχύρωση, τα ρωμαϊκά κατάλοιπα και τα βυζαντινά ίχνη της πόλης, ενταγμένα οργανικά στον νέο δημόσιο χώρο της Βασιλίσσης Όλγας.
— Τι απαντάτε στις συνεχείς καταγγελίες ότι ο ανελκυστήρας για τα άτομα με αναπηρία παραμένει εκτός λειτουργίας τις περισσότερες ημέρες, δημιουργώντας σοβαρό ζήτημα προσβασιμότητας;
Η εικόνα που παρουσιάζεται από κάποιους για τη λειτουργία του ανελκυστήρα της Ακρόπολης δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. Ο ανελκυστήρας πράγματι τίθεται προσωρινά, κάποιες φορές, εκτός λειτουργίας, επειδή απαιτούνται προγραμματισμένες αλλά και έκτακτες συντηρήσεις λόγω της εξαιρετικά μεγάλης χρήσης που του γίνεται καθημερινά. Η χρήση του έχει ξεπεράσει κατά πολύ τις αρχικές προβλέψεις, γεγονός που επιβαρύνει σημαντικά το σύστημα. Να σας θυμίσω ότι ο ανελκυστήρας, όταν υλοποιήθηκε, είχε δεχθεί πολύ έντονη δημόσια κριτική, αλλά για μας αποτέλεσε βασικό μέρος του συνολικού έργου προσβασιμότητας στην Ακρόπολη. Είναι χαρακτηριστικό ότι αρκετοί από εκείνους που σήμερα εμφανίζονται να υπερασπίζονται τον ανελκυστήρα και να καταγγέλλουν προβλήματα λειτουργίας του τότε αντιδρούσαν τόσο στην εγκατάστασή του όσο και συνολικά στις διαδρομές πρόσβασης για άτομα με αναπηρία. Ο χώρος της Ακρόπολης έχει αυστηρούς αρχαιολογικούς και γεωλογικούς περιορισμούς, ώστε το ενδεχόμενο δημιουργίας δεύτερου ανελκυστήρα δεν είναι καθόλου απλό.
— Υποστηρίζεται καθημερινά η λειτουργία του;
Με τη διαρκή στήριξη του Ιδρύματος Ωνάση, βρίσκεται επί τόπου τεχνικός υποστήριξης, εξασφαλίζοντας την άμεση συντήρηση του συστήματος, διασφαλίζοντας και την ασφαλή λειτουργία του. Για το υπουργείο Πολιτισμού η ασφάλεια των επισκεπτών αποτελεί απόλυτη προτεραιότητα. Γι’ αυτό και, όταν απαιτείται, προτιμούμε να διακόπτεται προσωρινά η λειτουργία του ανελκυστήρα, για έλεγχο και συντήρηση, παρά να υπάρξει οποιοσδήποτε κίνδυνος ατυχήματος. Καλό είναι να θυμόμαστε ότι η Ακρόπολη μέχρι το 2020 ήταν ουσιαστικά ανοχύρωτη απέναντι σε σοβαρά τεχνικά και περιβαλλοντικά προβλήματα. Και όσοι σήμερα μας κατηγορούν για «τσιμεντώματα», επίσης, καλό είναι να θυμηθούν ότι επί των ημερών τους η Ακρόπολη πλημμύριζε και ο Βράχος μετατρεπόταν σε καταρράκτη κάθε φορά που υπήρχε έντονη βροχόπτωση. Σήμερα έχουν υλοποιηθεί κρίσιμα υδραυλικά και αντιπλημμυρικά έργα που προστατεύουν ουσιαστικά το μνημείο, εξασφαλίζοντας τη λειτουργία του με πολύ καλύτερους όρους από ό,τι στο παρελθόν.
— Τι ακριβώς ισχύει, τελικά, με τις τουαλέτες, τις ιματιοθήκες και τις υπόλοιπες υπηρεσίες στην Ακρόπολη; Γιατί δημιουργήθηκε η εικόνα ότι το υπουργείο «βγάζει στο σφυρί» βασικές λειτουργίες ενός παγκόσμιου μνημείου;
Υπάρχει κριτική για τη συνεργασία με ιδιώτες στις τουαλέτες και τις ιματιοθήκες στην Ακρόπολη, αλλά αυτή δεν αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία. Σε πολλά μεγάλα μουσεία και μνημεία της Ευρώπης προβλέπεται μικρό αντίτιμο για αντίστοιχες υπηρεσίες, είτε πρόκειται για τουαλέτες είτε για χώρους φύλαξης προσωπικών αντικειμένων. Είναι μια πρακτική που εφαρμόζεται διεθνώς, προκειμένου να διασφαλίζεται υψηλό επίπεδο εξυπηρέτησης και συντήρησης. Οι τουαλέτες της Ακρόπολης ανακαινίστηκαν πλήρως χάρη στη δωρεά του Ιδρύματος Ωνάση. Ωστόσο, στόχος μας είναι να παρέχουμε ακόμη υψηλότερου επιπέδου υπηρεσίες στους επισκέπτες του σημαντικότερου αρχαιολογικού χώρου της χώρας. Η πραγματικότητα είναι ότι το κράτος, μέσα από τις χρονοβόρες και αυστηρές διαδικασίες των δημόσιων διαγωνισμών, δεν μπορεί πάντα να εξασφαλίσει την ποιότητα των υλικών και των συνθηκών καθαριότητας και λειτουργίας που απαιτεί ένας χώρος όπως η Ακρόπολη. Γι’ αυτό επιδιώκουμε τη σύμπραξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, ώστε να βελτιωθεί η καθημερινή λειτουργία αυτών των υπηρεσιών και να ανταποκρίνονται στα διεθνή πρότυπα. Ο πολιτισμός απαιτεί πόρους και σοβαρή χρηματοδότηση. Η αντίληψη ότι όλα μπορούν να παρέχονται δωρεάν, χωρίς κόστος και χωρίς επενδύσεις, είναι εύκολος αλλά φθηνός λαϊκισμός. Αν θέλουμε υπηρεσίες υψηλού επιπέδου, σωστή συντήρηση και πραγματική αναβάθμιση των παρεχομένων υπηρεσιών στα μνημεία μας, τότε πρέπει να αντιμετωπίζουμε τον πολιτισμό με ρεαλισμό και όχι με συνθήματα.
— Τι απαντάτε στην κριτική για την αύξηση του εισιτηρίου της Ακρόπολης;
Κανένας ξένος επισκέπτης δεν έχει παραπονεθεί για το ύψος του εισιτηρίου στην Ακρόπολη. Η αύξηση δεν έγινε αυθαίρετα, ούτε χωρίς σχεδιασμό. Βασίστηκε σε εξειδικευμένες μελέτες και σε μια συνολική τιμολογιακή πολιτική για τους αρχαιολογικούς χώρους και τα μουσεία της χώρας. Παρά την αναπροσαρμογή, η Ακρόπολη εξακολουθεί να έχει χαμηλότερο εισιτήριο σε σύγκριση με αντίστοιχα μνημεία και χώρους διεθνούς εμβέλειας στο εξωτερικό. Ακούω συχνά να γίνεται επίκληση στις ελληνικές οικογένειες από κάποιους «ανησυχούντες» για την πρόσβαση των πολιτών στον πολιτισμό. Όμως, λησμονούν ότι αυξήσαμε τις ημέρες δωρεάν πρόσβασης στους αρχαιολογικούς χώρους και τα μουσεία, ενώ επεκτείναμε σημαντικά και τις κατηγορίες πολιτών που δικαιούνται ελεύθερη είσοδο. Παράλληλα, αυξήσαμε τους αρχαιολογικούς χώρους που έχουν εντελώς δωρεάν είσοδο, ιδιαίτερα εκείνους με μικρότερη επισκεψιμότητα, γιατί ο στόχος μας είναι να ενισχυθεί η σχέση του κοινού με μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους που δεν βρίσκονται στο επίκεντρο του τουριστικού ενδιαφέροντος.
— Σε ποια φάση βρίσκεται το Παλαιό Μουσείο της Ακρόπολης;
Το έργο αναμένεται να ολοκληρωθεί μέσα στο 2026. Ο στόχος μας είναι να εγκαινιαστεί το φθινόπωρο. Υπήρξαν κάποιες καθυστερήσεις στις παραδόσεις υλικών, εξαιτίας των διεθνών συνθηκών και ιδιαίτερα του πολέμου, κάτι που επηρέασε συνολικά την πορεία των εργασιών. Παρ’ όλα αυτά, το έργο προχωρά κανονικά και χωρίς πρόβλημα χρηματοδότησης. Το έργο χρηματοδοτείται από το ΕΣΠΑ της Περιφέρειας Αττικής. Η ανάγκη των επιπλέον πόρων που προέκυψε στην πορεία του έργου, λόγω απρόβλεπτων ευρημάτων, καλύφθηκε από σημαντικές δωρεές ιδιωτών. Όταν αναλάβαμε, το 2019, υπήρχε ο σχεδιασμός το παλαιό μουσείο να μετατραπεί σε χώρους γραφείων. Για μένα αυτό ήταν πραγματική προσβολή απέναντι σε έναν τόσο ιστορικό χώρο, δίπλα στον Παρθενώνα και στην καρδιά της Ακρόπολης. Γι’ αυτό αποφασίσαμε να αλλάξουμε πλήρως τον σχεδιασμό και να επαναφέρουμε το κτίριο στην αρχική του λειτουργία. Το μουσείο θα λειτουργήσει ως ζωντανός χώρος πολιτισμού και θα φιλοξενεί μεγάλες περιοδικές εκθέσεις, με αρχαιολογικά ευρήματα από την Αθήνα που δεν έχουν παρουσιαστεί ποτέ στο κοινό. Με εκθέσεις σύγχρονης τέχνης, εμπνευσμένες από τον ελληνικό πολιτισμό, αλλά και εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης και νέων τεχνολογιών, μέσα από συνεργασίες με ερευνητικά και ακαδημαϊκά ιδρύματα. Η πρώτη μεγάλη έκθεση που θα παρουσιαστεί στον χώρο είναι του Μάικλ Ράκοβιτς, σε συνδιοργάνωση με τον Οργανισμό ΝΕΟΝ, σηματοδοτώντας τη νέα ταυτότητα του μουσείου ως χώρου όπου η αρχαιότητα, η σύγχρονη τέχνη και η τεχνολογία θα συνυπάρχουν δημιουργικά.
— Είμαστε πιο κοντά από ποτέ στην επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα; Υπάρχει κάποιο αντάλλαγμα που φοβάστε;
Το αίτημα για την επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα υπάρχει σχεδόν όσο υπάρχει και το ελληνικό κράτος. Σήμερα, όμως, για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες βρισκόμαστε σε μια πραγματική φάση διαλόγου με τη βρετανική πλευρά. Η Ελλάδα θέτει το ζήτημα με συνέπεια και ένταση στο ανώτατο δυνατό επίπεδο, τόσο μέσω της UNESCO όσο και μέσα από τις προσωπικές επαφές του πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, με τη βρετανική κυβέρνηση και το Βρετανικό Μουσείο. Η πολιτική μας για τα Γλυπτά συνδέεται άμεσα με τη συνολική στρατηγική επαναπατρισμού αρχαιοτήτων. Τα τελευταία χρόνια έχουν επιστρέψει στην Ελλάδα εκατοντάδες αρχαιότητες από μουσεία, ιδρύματα και ιδιωτικές συλλογές, από πολλές χώρες του κόσμου. Κάθε επιτυχημένος επαναπατρισμός ενισχύει διεθνώς το ηθικό, νομικό και πολιτικό επιχείρημα της χώρας μας για την οριστική επιστροφή και επανένωση των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Αθήνα. Η Ελλάδα θα συνεχίσει να θέτει το ζήτημα σε όλα τα διεθνή φόρα, μέχρι να επιτευχθεί ο στόχος της οριστικής και μόνιμης επανένωσης. Και πιστεύω ότι σήμερα είμαστε πιο κοντά από ποτέ, γιατί έχει πλέον σπάσει το κλίμα άρνησης και απομόνωσης που υπήρχε στο παρελθόν. Η διεθνής κοινή γνώμη κατανοεί ολοένα και περισσότερο ότι τα Γλυπτά αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα ενός μοναδικού μνημείου παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς αλλά και της ταυτότητάς μας. Η ελληνική θέση είναι απολύτως ξεκάθαρη και δεν έχουμε να φοβόμαστε τίποτα. Εφόσον υπάρξει συμφωνία για την οριστική επιστροφή και επανένωση των Γλυπτών, η Ελλάδα μπορεί να δανείζει σημαντικές αρχαιότητες στο Βρετανικό Μουσείο, πάντοτε στο πλαίσιο που υπαγορεύει η ελληνική έννομη τάξη.
— Τι συμβαίνει, τελικά, με το Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων; Εδώ και χρόνια ακούμε εξαγγελίες και βλέπουμε μακέτες, όμως πολλοί μιλούν ακόμη για ένα έργο που θυμίζει περισσότερο «γιαπί».
Το Μουσείο Εναλίων Αρχαιοτήτων αναμένεται να έχει ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος του 2026. Πρόκειται για ένα εμβληματικό έργο, συνολικής έκτασης 26.000 τ.μ., που αναδεικνύει τη διαχρονική σχέση των Ελλήνων με τη θάλασσα και τον τεράστιο πλούτο της ενάλιας πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Θα αποτελέσει διεθνώς ένα από τα σημαντικότερα μουσεία του είδους του, παρουσιάζοντας μοναδικά ευρήματα από ναυάγια, λιμάνια και υποθαλάσσιες ανασκαφές, ενώ θα αξιοποιεί σύγχρονες μουσειολογικές πρακτικές και νέες τεχνολογίες για μια ολοκληρωμένη εμπειρία για τον επισκέπτη. Παράλληλα, φιλοδοξούμε να λειτουργήσει ως διεθνές κέντρο έρευνας, εκπαίδευσης και πολιτιστικής εξωστρέφειας για την ενάλια αρχαιολογία.
— Άλλο ένα θέμα που έχει προκαλέσει αντιδράσεις είναι το τελεφερίκ στη Μονεμβασιά.
Το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο αποτελείται από εξαιρετικούς επιστήμονες. Πιστεύετε ότι θα έπαιρναν ποτέ το ρίσκο να εγκρίνουν ένα έργο που θα έβλαπτε τη Μονεμβασιά; Προφανώς και όχι. Το Συμβούλιο της Επικρατείας εξέτασε το έργο και έκρινε ότι όλα γίνονται νόμιμα.
— Σε ποια φάση βρίσκεται το έργο στο Τατόι;
Το Τατόι προχωρά πολύ καλά. Στόχος είναι μέχρι το τέλος του φθινοπώρου να εγκαινιαστούν τα τρία μουσεία και εννέα ακόμη κτίρια. Στο έργο έχουν διατεθεί περίπου 70 εκατομμύρια ευρώ, από κοινοτικούς και εθνικούς πόρους και χορηγίες. Γίνονται πολύ σημαντικές παρεμβάσεις σε υποδομές, δίκτυα, ηλεκτροδότηση και πυροπροστασία.
— Είναι έτοιμο το υπουργείο για τις πυρκαγιές και την κλιματική κρίση;
Από το 2021 υπάρχει στενή συνεργασία με το υπουργείο Κλιματικής Κρίσης και Πολιτικής Προστασίας. Επενδύουμε συνεχώς σε έργα πυροπροστασίας, αντιπλημμυρικά έργα και συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης. Έχουν ήδη ολοκληρωθεί σημαντικά έργα στον Μυστρά, στους Φιλίππους, στα Μάλια, στο Δίον και στους Δελφούς.
— Γιατί ένας νέος δημιουργός να εμπιστευτεί σήμερα το υπουργείο Πολιτισμού;
Το υπουργείο τα τελευταία χρόνια επιχορηγεί συστηματικά ιδιωτικά σχήματα και νέες μορφές δημιουργίας. Υποστηρίζουμε τον κινηματογράφο, τον οπτικοακουστικό τομέα, το design, τα ψηφιακά μέσα. Το ΕΚΚΟΜΕΔ έχει σχεδιαστεί ώστε να στηρίζει και νέους δημιουργούς που ασχολούνται με το gaming, τις οπτικοακουστικές παραγωγές και τις νέες τεχνολογίες.
— Ποια νοοτροπία του ελληνικού κράτους θα θέλατε να αλλάξετε;
Θα ήθελα να περιοριστεί η γραφειοκρατία. Εργαζόμαστε για την απλοποίηση των διαδικασιών και την επιτάχυνση των διοικητικών μηχανισμών. Θα ήθελα να αλλάξει η αντίληψη ότι ο πολιτισμός δεν χρειάζεται χρήματα. Η επένδυση στον πολιτισμό επιστρέφει πολλαπλάσια στην οικονομία.
— Σας κατηγορούν ότι λειτουργείτε περισσότερο ως «διοικήτρια έργων» και λιγότερο ως υπουργός Πολιτισμού. Ότι δίνετε έμφαση, κυρίως, σε εργοτάξια και διαχειριστικά έργα, αφήνοντας σε δεύτερο πλάνο τη σύγχρονη πολιτιστική παραγωγή και το ευρύτερο όραμα για τον πολιτισμό. Τι απαντάτε σε αυτή την κριτική;
Αυτήν τη στιγμή η Ελλάδα είναι ένα απέραντο εργοτάξιο πολιτισμού. Υλοποιούνται περίπου 900 έργα σε ολόκληρη τη χώρα, με συνολικό προϋπολογισμό που ξεπερνά το 1,3 δισεκατομμύριο ευρώ. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη πολιτιστική επένδυση που έχει γίνει ποτέ στην Ελλάδα, με έργα που αφορούν αρχαιολογικούς χώρους, μουσεία, μνημεία, σύγχρονες πολιτιστικές υποδομές και δράσεις πολιτιστικής δημιουργίας σε κάθε περιφέρεια της χώρας. Ωστόσο, δεν προχωρήσαμε μόνο στα έργα υποδομής. Προχωρήσαμε και σε βαθιές θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Εκσυγχρονίσαμε οργανισμούς, όπως το ΜΟΜus και η Εθνική Πινακοθήκη, αναβαθμίσαμε τη Σχολή Μαρμαροτεχνίας Τήνου, μετασχηματίσαμε το Ταμείο Αρχαιολογικών Πόρων σε έναν σύγχρονο και αποτελεσματικό οργανισμό. Υλοποιήσαμε μια σειρά παρεμβάσεων που αλλάζουν συνολικά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί το κράτος στον χώρο του πολιτισμού. Άρα, δεν μιλάμε απλώς για διαχείριση έργων. Μιλάμε για μια συνολική αλλαγή φιλοσοφίας γύρω από τον πολιτισμό. Καλό το όραμα, αλλά χωρίς σχέδιο, συντονισμό, γνώση του αντικειμένου και αποφασιστικότητα μένει… όραμα. Γι’ αυτό πραγματικά αναρωτιέμαι: ποιοι είναι αυτοί που σήμερα «μας κατηγορούν» και με ποιο ακριβώς επιχείρημα;
— Μια ακόμη κριτική που σας ασκείται είναι ότι έχετε σε μεγάλο βαθμό οικειοποιηθεί το έργο της Αμφίπολης, προβάλλοντας το μνημείο σχεδόν ως προσωπικό σας project.
Τι ακριβώς οικειοποιούμαι; Η προσωπική μου σχέση με το μνημείο ξεκινά ήδη από το 2014, όταν ήμουν γενική γραμματέας του υπουργείου και βρισκόμουν για μεγάλα διαστήματα μέσα στον χώρο της ανασκαφής, γνωρίζοντας προσωπικά όχι μόνο τη σημασία αλλά και τις δυσκολίες του εγχειρήματος. Η Αμφίπολη είναι ένα τεράστιο εθνικό έργο, με τεράστια αρχαιολογική, ιστορική και πολιτιστική σημασία. Αλλά η αλήθεια είναι ότι το μνημείο ουσιαστικά εγκαταλείφθηκε την περίοδο 2015-2019, από την κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ. Το έργο έκανε επανεκκίνηση το 2019. Και πρέπει δίκαια να αναγνωριστεί ότι σε εκείνα τα δύσκολα χρόνια το έργο επιβίωσε χάρη στη στήριξη της Περιφέρειας Κεντρικής Μακεδονίας και προσωπικά του Απόστολου Τζιτζικώστα. Σήμερα, στην Αμφίπολη υλοποιείται ένα πραγματικά τεράστιο έργο, που δεν αφορά μόνο την αποκατάσταση και ανάδειξη του ταφικού μνημείου αλλά συνολικά στη δημιουργία ενός σύγχρονου πολιτιστικού και ερευνητικού πόλου διεθνούς εμβέλειας. Παράλληλα, προχωρούν και η ανάδειξη του μνημείου και η δημιουργία σύγχρονου μουσειακού χώρου και οι ψηφιακές εφαρμογές και τα ερευνητικά προγράμματα, σε συνεργασία με τον Δημόκριτο και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών. Κάνω τη δουλειά μου, με απόλυτη προσήλωση και ευθύνη, απέναντι σε ένα μοναδικό και μεγαλειώδες μακεδονικό μνημείο. Στόχος μας είναι η ολοκλήρωση και η παράδοση του μνημείου στις αρχές του 2028.
— Ποιο δημοσίευμα σάς έχει θυμώσει περισσότερο;
Δεν με θυμώνει η κριτική, ακόμη κι όταν είναι αυστηρή. Αυτό που με ενοχλεί περισσότερο είναι δημοσιεύματα που δεν ασκούν ουσιαστική κριτική αλλά αναπαράγουν έναν άκρατο λαϊκισμό. Παρ’ όλα αυτά, δεν μένω εκεί. Συνεχίζω να κάνω τη δουλειά μου οργανωμένα, με σύστημα, συνέπεια και προσήλωση στο αποτέλεσμα.
— Ποια ήταν η πιο δύσκολη στιγμή της θητείας σας;
Η περίοδος του COVID. Έπρεπε να διαχειριστούμε μια πρωτοφανή κρίση και ταυτόχρονα να στηρίξουμε τους ανθρώπους του πολιτισμού, οι οποίοι είναι επαγγελματίες και όχι χομπίστες. Σήμερα, η μεγάλη πρόκληση είναι η τεχνητή νοημοσύνη. Ήδη προχωράμε στην εξειδίκευση της εθνικής στρατηγικής για τον πολιτισμό και την ΤΝ, με την υποστήριξη της διεπιστημονικής επιτροπής. Μας ενδιαφέρει πρωτίστως η κατοχύρωση των πνευματικών δικαιωμάτων των δημιουργών. Η Ελλάδα είναι από τις πρώτες χώρες στην Ευρωπαϊκή Ένωση που έθεσαν επισήμως αυτό το θέμα.
— Τι πιστεύετε για τα νέα πολιτικά κόμματα και συγκεκριμένα για τη Μαρία Καρυστιανού και τον Αλέξη Τσίπρα;
Στη δημοκρατία, ο καθένας είναι ελεύθερος να δημιουργήσει όποιο πολιτικό σχήμα θέλει. Προσωπικά, θεωρώ ότι η Νέα Δημοκρατία και ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν έχουν να φοβούνται τίποτα. Ούτε από τον Αλέξη Τσίπρα ούτε από τη Μαρία Καρυστιανού. Αντίθετα, όλοι ετοιμαζόμαστε για μια ακόμη εκλογική νίκη και για το πρόγραμμα της επόμενης τετραετίας.
