Aν και τα πρώτα σημάδια της νόσου μπορεί να περάσουν απαρατήρητα, η έγκαιρη διάγνωση και η σωστή παρακολούθηση μπορούν να προλάβουν επιπλοκές και να βελτιώσουν σημαντικά την καθημερινότητα όσων ζουν με αυτή.
Σήμερα, χάρη στην καλύτερη ενημέρωση και τις σύγχρονες θεραπευτικές επιλογές, η φυλοσύνδετη υποφωσφαταιμική ραχίτιδα (XLH) μπορεί να αντιμετωπιστεί πιο αποτελεσματικά, προσφέροντας ποιότητα ζωής σε κάθε ηλικία. Μια ειδικός στο νόσημα απαντά σε ερωτήσεις για τα παιδιά.
Τι είναι η ραχίτιδα;
Ο σκελετός των παιδιών απαιτεί φυσιολογικά επίπεδα ασβεστίου, βιταμίνης D και φωσφόρου για να είναι γερός. Όταν οποιοδήποτε από τα παραπάνω είναι ανεπαρκές, τότε προκύπτει ραχίτιδα, δηλαδή τα οστά είναι μαλακά, παραμορφώνονται και σπάνε εύκολα, το ύψος επηρεάζεται και τα παιδιά παραπονιούνται για πόνο στα κόκαλα και κούραση. Η ραχίτιδα μπορεί να είναι επίκτητη (π.χ. λόγω έλλειψης βιταμίνης D) ή γενετικής αιτιολογίας, δηλαδή μπορεί να εμφανίζεται και σε άλλα μέλη της οικογένειας.
Τι είναι η φυλοσύνδετη υποφωσφαταιμική ραχίτιδα (XLH);
Πρόκειται για τη συχνότερη μορφή γενετικής ραχίτιδας (X-Linked Hypophosphataemic rickets, XLH). Είναι ένα χρόνιο και σπάνιο νόσημα, που οφείλεται σε διαταραχή του φωσφόρου, ο οποίος χάνεται στα ούρα, λόγω υπερέκκρισης της ορμόνης FGF23, ενώ στο αίμα είναι πολύ χαμηλός, εμποδίζοντας την επαρκή ενσωμάτωσή του στα κόκαλα.
Παιδίατρος, MD, PhD, MRCPCH, FRCPCH, Διευθύντρια του Τομέα Νοσημάτων Μεταβολισμού Οστών και Μετάλλων, Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού, Αθήνα
Μέλος του Δ.Σ. της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης Μεταβολισμού Οστών (ΕΕΜΜΟ), Μέλος της Βρετανικής Ομάδας Εργασίας για τον Σκελετό των Παιδιών (British Paediatric and Adolescent Bone Group, RCPCH), της Βρετανικής Ομάδας για τις Σκελετικές Δυσπλασίες και της Παγκόσμιας Επιστημονικής Εταιρείας για την Υγεία των Οστών στα Παιδιά (ISCBH)
Πώς θα υποψιαστούμε τη νόσο XLH σε ένα παιδί;
Tα πρώτα σημάδια φαίνονται συνήθως γύρω στην ηλικία των 2 ετών, όταν το βάδισμά του θυμίζει «παπάκι», είναι κάπως ασταθές, τα δε πόδια του είναι στραβά, με τα γόνατά του συνήθως να απέχουν πολύ μεταξύ τους ή να «καλύπτουν» το ένα το άλλο. Κουράζεται εύκολα, παραπονείται συχνά για πόνους στα κόκαλα και είναι χαμηλού αναστήματος. Το μέτωπό του μπορεί να προεξέχει αρκετά και τα δόντια του να έχουν αποστήματα και κηλίδες. Δεν είναι απαραίτητο να έχει κάποιος από τους γονείς τη νόσο XLH, καθώς στο 20% των περιπτώσεων οι γονείς δεν πάσχουν.
Πώς γίνεται η διάγνωση;
Όταν υπάρχει υποψία για τη νόσο XLH, είτε λόγω οικογενειακού ιστορικού είτε λόγω κλινικής εικόνας, ο παιδίατρός σας θα ζητήσει εξετάσεις αίματος και ούρων και θα μετρήσει οπωσδήποτε τον φωσφόρο. Θα παραπέμψει επίσης σε ορθοπεδικό (κλινικός και ακτινολογικός έλεγχος), καθώς και σε οδοντίατρο. Εφόσον διαπιστωθεί πολύ χαμηλός φωσφόρος στο αίμα και στα ούρα, σε συνδυασμό και με αυξημένη αλκαλική φωσφατάση (ΑLP), χωρίς παράλληλη έλλειψη ασβεστίου και βιταμίνης D (που παραπέμπουν σε άλλες μορφές ραχίτιδας), θα συστήσει στη συνέχεια γενετικό έλεγχο.
Γιατί είναι σημαντικό να διαγνωσθεί έγκαιρα η νόσος XLH;
Η νόσος XLH είναι μεν σπάνια αλλά προκαλεί χαρακτηριστική κλινική εικόνα και μπορεί εύκολα να διαγνωστεί μετρώντας τον φωσφόρο – μια εξέταση ρουτίνας. Η έγκαιρη διάγνωση συνεπάγεται αποτελεσματική παρακολούθηση και θεραπεία, άρα και ποιότητα ζωής. Υπάρχει πλέον στοχευμένη θεραπεία. Πρόκειται για ενέσιμο φάρμακο (burosumab) που μπλοκάρει τη δράση της FGF23, ελαττώνοντας την απώλεια του φωσφόρου στα ούρα. Tα αποτελέσματα της χορήγησής του είναι πολύ θετικά και ήδη αρκετά παιδιά που πάσχουν από τη νόσο το λαμβάνουν στη χώρα μας.
Οι ενήλικες με φυλοσύνδετη υποφωσφαταιμική ραχίτιδα χρειάζονται μακροχρόνια αντιμετώπιση
Αν και συνήθως διαγιγνώσκεται στην παιδική ηλικία, η νόσος XLH επιμένει στην ενήλικη ζωή και σχετίζεται με χρόνια υποφωσφαταιμία και οστεομαλακία.
Μια ειδικός απαντά στις ερωτήσεις για τους ενήλικες.
Η φυλοσύνδετη υποφωσφαταιμική ραχίτιδα είναι μια γενετική διαταραχή απώλειας φωσφόρου από τους νεφρούς, που οφείλεται σε μεταλλάξεις του γονιδίου PHEX και οδηγεί σε αυξημένα επίπεδα του FGF-23. Αν και συνήθως διαγιγνώσκεται στην παιδική ηλικία, η νόσος μπορεί να αναγνωριστεί και αργότερα στην ενήλικη ζωή και σχετίζεται με χρόνια υποφωσφαταιμία και οστεομαλακία. Η γενετική ανάλυση του γονιδίου PHEX επιβεβαιώνει την κλινική διάγνωση.
Πώς εκδηλώνεται η νόσος XLH στους ενήλικες;
Εκτός από τις παραμορφώσεις των κάτω άκρων που μπορεί να εμφανιστούν ήδη από την παιδική ηλικία, οι ενήλικες συχνά αναφέρουν χρόνιο οστικό άλγος λόγω οστεομαλακίας, δυσκαμψία, κόπωση και μειωμένη λειτουργικότητα. Συχνή είναι η ενθεσοπάθεια (ασβεστοποίηση στα σημεία πρόσφυσης τενόντων και συνδέσμων), η πρώιμη οστεοαρθρίτιδα, ιδιαίτερα στα ισχία και στα γόνατα, τα ψευδοκατάγματα και η μειωμένη κινητικότητα. Μπορεί επίσης να εμφανιστεί ασβεστοποίηση συνδέσμων της σπονδυλικής στήλης και περιορισμός του εύρους κίνησης, οδοντικά αποστήματα, σοβαρή περιοδοντίτιδα και πρώιμη απώλεια δοντιών. Βαρηκοΐα, αρτηριακή υπέρταση και παχυσαρκία είναι δυνατόν να εκδηλωθούν κατά την ενήλικη ζωή. Όλα τα παραπάνω οδηγούν σε σοβαρή ψυχοκοινωνική επιβάρυνση και κακή ποιότητα ζωής των ατόμων με νόσο XLH.
Ενδοκρινολόγος, Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Υπεύθυνη του Κέντρου Εμπειρογνωμοσύνης Σπανίων Ενδοκρινικών Νοσημάτων (διαταραχές μεταβολισμού ασβεστίου και φωσφόρου) στο Γ.Ν. Λαϊκό, Μέλος της Διοικούσας Επιτροπής (Steering Committee) του Ευρωπαϊκού Δικτύου Σπανίων Ενδοκρινικών Παθήσεων (ENDO-ERN)
Γιατί η νόσος XLH συχνά υποδιαγιγνώσκεται στους ενήλικες;
Tα συμπτώματα, όπως ο πόνος και η κόπωση, συχνά αποδίδονται σε εκφυλιστικές παθήσεις ή μυοσκελετική καταπόνηση. Επιπλέον, η υποφωσφαταιμία μπορεί να είναι ήπια και να παραβλέπεται. Πολλοί ασθενείς διακόπτουν την τακτική παρακολούθηση μετά την παιδιατρική φροντίδα, με αποτέλεσμα καθυστερημένη επανεκτίμηση και μη αντιμετώπιση επιπλοκών.
Πώς αντιμετωπίζεται η νόσος XLH στους ενήλικες;
Η συμβατική θεραπεία περιλαμβάνει από του στόματος χορήγηση αλάτων φωσφόρου σε διαιρεμένες δόσεις, σε συνδυασμό με ενεργές μορφές βιταμίνης D (αλφακαλσιδόλη, καλσιτριόλη). Ωστόσο, αυτή η προσέγγιση δεν διορθώνει την υπερβολική δράση του FGF23 και μπορεί να προκαλέσει υπερπαραθυρεοειδισμό ή υπερασβεστιουρία, νεφρασβέστωση και χρόνια νεφρική ανεπάρκεια. Απαιτείται τακτική παρακολούθηση με εξετάσεις αίματος και ούρων και απεικόνιση των νεφρών.
Τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί και στοχευμένη θεραπεία για το νόσημα, ένα μονοκλωνικό αντίσωμα έναντι του FGF23 (burosumab), που διορθώνει άμεσα την παθοφυσιολογία της νόσου. Στους ενήλικες αυξάνει τα επίπεδα φωσφόρου, βελτιώνει την οστεομαλακία, μειώνει τη δυσκαμψία και ενισχύει τη μυοσκελετική λειτουργικότητα.
Ποιες είναι οι κύριες μακροπρόθεσμες προκλήσεις που πρέπει να αντιμετωπιστούν;
Η εμμένουσα ενθεσοπάθεια, η οστεοαρθρίτιδα, τα ψευδοκατάγματα, η νεφρασβέστωση, τα οδοντικά προβλήματα και η υποβάθμιση της ποιότητας ζωής παραμένουν σημαντικά ζητήματα. Η έγκαιρη επανεκτίμηση στην ενήλικη ζωή και η διεπιστημονική παρακολούθηση από πολλές ειδικότητες, που πρέπει να συνεργάζονται με τον ειδικό στα μεταβολικά νοσήματα των οστών, είναι καθοριστικής σημασίας.
