«Ο συμβιβασμός» του Καζάν ξανά στα βιβλιοπωλεία

«Ο συμβιβασμός» του Καζάν ξανά στα βιβλιοπωλεία Facebook Twitter
Ο ίδιος ο Ελία Καζάν ουδέποτε ζήτησε δημόσια συγγνώμη για την προδοσία των συναδέλφων του το 1952 στην Επιτροπή Αντιαμερικανών Δραστηριοτήτων και τη συμβολή του στη δημιουργία της «μαύρης λίστας» επί Μακάρθι. Είναι ένα θέμα που απουσιάζει και από αυτό το βιβλίο.
1

Ο Ελία Καζάν είχε να το λέει: κανένα από τα θεατρικά ή κινηματογραφικά έργα του δεν τον έκανε να νιώθει τόσο περήφανος, όσο το μυθιστόρημα «Ο συμβιβασμός» που έγραψε στα μέσα της δεκαετίας του '60, στα 55 του, αναμοχλεύοντας τη διαδρομή του. «Ο λόγος είναι πολύ απλός, βγήκε από μέσα μου», σημείωνε στην αυτοβιογραφία του, είκοσι χρόνια αργότερα. «Ξαναδιαβάζοντάς το πρόσφατα, το βρήκα διασκεδαστικό, αληθινό και διεισδυτικό. Αν δεν το έχετε διαβάσει, σας το συνιστώ. Περιέχει όλα όσα είχα να πω για κείνην την εποχή, για τον τρόπο ζωής μας».

Κάποιοι κριτικοί στάθηκαν επιφυλακτικοί τότε, αλλά οι περισσότεροι υποδέχτηκαν το βιβλίο μ' ενθουσιασμό – ανάμεσά τους και λογοτέχνες όπως ο Τένεσι Ουίλιαμς, ο Τζέιμς Μπάλντουιν, ο Χένρι Μίλερ. Όσο για το πλατύ κοινό, προς μεγάλη έκπληξη του Καζάν, έσπευσε να προμηθευτεί το βιβλίο σαν φρέσκο ψωμάκι, κάνοντάς το, στόμα με στόμα, τεράστια εκδοτική επιτυχία. Τι πιο αναμενόμενο, λοιπόν, από το να επιδιώξει να το μεταφέρει αμέσως και στον κινηματογράφο; Αλίμονο, η ομώνυμη χολιγουντιανή παραγωγή του '68, με τον Κερκ Ντάγκλας και την Φέι Ντάναγουεϊ στους πρωταγωνιστικούς ρόλους, σε αντίθεση με το μυθιστόρημα, άφησε μάλλον ανικανοποίητο τον δημιουργό της.

Το μοτίβο που κυριαρχεί στον «Συμβιβασμό» είναι η κριτική του περίφημου αμερικανικού ονείρου, με τα βέλη ενός «ξένου» που κατάφερε να καρπωθεί από αυτό τη μερίδα του λέοντος, αλλά κατέληξε να το αποκηρύξει.

Εξαντλημένος εδώ και χρόνια, «Ο συμβιβασμός» επιστρέφει σε λίγες μέρες στις προθήκες από τις εκδόσεις Μελάνι, στην μετάφραση του Ηλία Μαγκλίνη στην οποία βασιζόταν και η προηγούμενη έκδοση του 2007. Η εκδότρια Πόπη Γκανά δεν θα ξεχάσει ποτέ το σοκ που δέχτηκε απ' αυτό το μυθιστόρημα στα νιάτα της, προβαίνοντας σ' επαναστατικές ακρότητες, τυλιγμένες πια σ' ένα πέπλο νοσταλγίας - «το διάβασα σε μια νύχτα, στα είκοσί μου, και μου άλλαξε τη ζωή». Μπορεί άραγε ο «Συμβιβασμός» να πυροδοτήσει και σήμερα ανάλογα συναισθήματα; Μπορεί να ωθήσει κάποιους εγκλωβισμένους μέσα στην επιτυχία τους να τα τινάξουν όλα στον αέρα; Το σίγουρο είναι πως λίγα μυθιστορήματα ρουφιούνται έτσι, με μια ανάσα, κι ακόμα λιγότερα διασχίζουν τις δεκαετίες χωρίς ν' αποκτήσουν ούτε ρυτίδα.

Κεντρικός ήρωας και αφηγητής στον «Συμβιβασμό» είναι ένας σαραντατριάχρονος ελληνοαμερικανός δεύτερης γενιάς, ο ανιψιός του Σταύρου από το «Αμέρικα Αμέρικα», ο Έντι Άντερσον. Υψηλό στέλεχος διαφημιστικής εταιρείας του Λος Άντζελες, το alter ego του Καζάν εδώ, είναι ο αυτοδημιούργητος γιος ενός μετανάστη εμπόρου χαλιών από τη Μικρά Ασία, ένας βετεράνος του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου, μ' ένα σύντομο πέρασμα από το κομμουνιστικό κόμμα στο βιογραφικό του. Παλαιάς κοπής αρσενικό, αναθρεμμένος από μια υποτακτική αλλά γεμάτη κατανόηση μητέρα που πίστεψε στα όνειρά του, ο ευφυέστατος Έντι Άντερσον αντιλαμβάνεται απολύτως σε τι οφείλει τ' αγαθά που τον περιστοιχίζουν. Ξέρει πως ψεύδεται ασύστολα και στο σπίτι και στο γραφείο. Παντρεμένος με μια γυναίκα που αγαπάει –δίχως την στήριξη της οποίας θα ήταν ενδεχομένως ένα τίποτα, όπως παραδέχεται- αλλάζει διαρκώς ερωμένες, χωρίς να δένεται με καμία. Στο δε γραφείο, βγάζει συνεχώς άσσους από το μανίκι, σχεδιάζοντας εκστρατείες ικανές να εμφανίσουν μια μάρκα τσιγάρου ως την επιτομή του αιθέριου, του ακίνδυνου, του καθαρού. Για την σωτηρία της ψυχής του, ο Άντερσον συνεργάζεται με ψευδώνυμο με έγκυρα πολιτικά περιοδικά όπου επιδιώκει να λέει πάντα την ωμή αλήθεια. Ωστόσο, στην προσωπική του ζωή, από ένα σημείο κι έπειτα, το διπλό ταμπλό καταρρέει.

Η καινούρια ερωμένη του, η Γκουέν, μια κοπέλα μοντέρνα, ειλικρινής και χειραφετημένη, σπέρνει μέσα του την ιδέα ότι το μέλλον του θα μπορούσε να είναι διαφορετικό: πιο κοντά στα αληθινά ενδιαφέροντά του, πιο χαλαρό από τους κανόνες ευπρεπείας των καλιφορνέζων αστών, ανεξάρτητο από την κούρσα των εμπορικών συμβολαίων και της καταναλωτικής απληστίας, μακριά από κοκτέιλ πάρτι σε πισίνες με ολόφρεσκο γκαζόν, ελεύθερο από συμβιβασμούς. Είναι μια ερωμένη που, σε αντίθεση με τις προηγούμενες, δεν θέλει να την αποχωριστεί. Όταν όμως η σχέση τους αποκαλύπτεται, όταν φωτογραφίες με γυμνές τους πόζες περνούν διακριτικά από τα χέρια της καθαρίστριας στα χέρια της θετής του κόρης, ο κλοιός που σχηματίζεται γύρω του παραείναι ασφυκτικός.

Για ένα διάστημα ο Έντι Άντερσον βαυκαλίζεται πως θα τα καταφέρει. Συντηρεί φιλότιμα την εικόνα του ζεύγους που κάνει το Μπέβερλι Χιλς ν' αναστενάζει, εξακολουθεί να κάνει επιτυχημένα διαφημιστικά. Ώσπου ένα πρωί, λες και οι κινήσεις του υπαγορεύονταν από κάποιον άλλο, ρίχνει το υπέροχο σπορ αμάξι του κάτω από τις ρόδες ενός φορτηγού. «Ακόμα δεν έχω καταλάβει πώς έγινε το ατύχημα». Αυτή είναι η εναρκτήρια φράση του «Συμβιβασμού». Ο Καζάν τοποθετεί τον ήρωά του, έστω και πρόσκαιρα, σ' ένα αναπηρικό καροτσάκι, με τα χείλη σφαλισμένα και το βλέμμα κενό. Και στις επόμενες εξακόσιες περίπου σελίδες, ενώνει τη φωνή του με τη δική του, επιχειρώντας να βγάλει άκρη μ' ένα σωρό άλυτους λογαριασμούς.

«Ο συμβιβασμός» του Καζάν ξανά στα βιβλιοπωλεία Facebook Twitter
H Φέι Ντάναγουεϊ και ο Κερκ Ντάγκλας στην κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου

Ο ίδιος ο Ελία Καζάν ουδέποτε ζήτησε δημόσια συγγνώμη για την προδοσία των συναδέλφων του το 1952 στην Επιτροπή Αντιαμερικανών Δραστηριοτήτων και τη συμβολή του στη δημιουργία της «μαύρης λίστας» επί Μακάρθι. Είναι ένα θέμα που απουσιάζει και από αυτό το βιβλίο. «Όταν γύρισα από τον πόλεμο», λέει κάπου ο αφηγητής, «το ΚΚ δεν σήμαινε τίποτε για μένα. Ήθελα να αναπληρώσω τον χαμένο χρόνο και να φτιάξω τη ζωή μου». Ωστόσο, όταν ο Καζάν έγραφε τον «Συμβιβασμό» δεν αγανακτούσε μόνο με τους «αριστερούς με τις Κάντιλακ» που συνωστίζονταν γύρω του. Τριάντα χρόνια μετά την αποχώρησή του από το Κόμμα, ήξερε καλά πως η επαφή του με τη μεγάλη μάζα των φτωχών που κάποτε υπερασπιζόταν είχε χαλαρώσει. Κι ήταν πια πεπεισμένος πως η επιτυχία, το χρήμα, ο ανελέητος ανταγωνισμός στο χώρο του θεάματος και η τρικυμιώδης προσωπική ζωή του, τον είχαν αποπροσανατολίσει.

Ένα σεβαστό μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στις ταραγμένες σχέσεις του ήρωα με τον άξεστο ανατολίτη πατέρα του, τον οποίο και συναντά βαριά άρρωστο στη Νέα Υόρκη. Ο ήρωας του Καζάν, δεν δίνει μάχη μόνο με τους νόμους της αγοράς, αλλά και με το τρίπτυχο πατρίς-θρησκεία-οικογένεια, που του έχει κληροδοτήσει η καταγωγή του. Μέσα δε από την τρυφερή σχέση που διατηρεί ο Άντερσον με τη μητέρα του, ο Καζάν, δράττεται της ευκαιρίας να τιμήσει και τη δική του, φιλοτεχνώντας το πορτρέτο μιας γυναίκας που έπρεπε να χηρέψει για ν' απολαύσει λίγο τη ζωή της. Το μοτίβο, εν τούτοις, που κυριαρχεί στον «Συμβιβασμό» είναι η κριτική του περίφημου αμερικανικού ονείρου, με τα βέλη ενός «ξένου» που κατάφερε να καρπωθεί από αυτό τη μερίδα του λέοντος, αλλά κατέληξε να το αποκηρύξει.

Βιβλίο
1

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΔΕΙΤΕ ΑΚΟΜΑ

Arsenale: Το πιο απρόσμενο βιβλιοπωλείο των Κυκλάδων φτιάχτηκε στην Ανάφη

Βιβλίο / Arsenale: Το πιο απρόσμενο βιβλιοπωλείο των Κυκλάδων φτιάχτηκε στην Ανάφη

Σε ένα νησί που μετρά λιγότερους από 300 μόνιμους κατοίκους, ένα παλιό καραβόσπιτο μεταμορφώθηκε σε ένα καταφύγιο πολιτισμού γεμάτο βιβλία, μουσικές και μικρούς θησαυρούς.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Μαρκ Τουέιν, «Οι περιπέτειες του Χακ Φιν»

Το πίσω ράφι / Το μυθιστόρημα του Μαρκ Τουέιν που έθαψαν οι κριτικοί και το αποθέωσε ο Χέμινγουεϊ

Στις «Περιπέτειες του Χακ Φιν» ο Μαρκ Τουέιν έπλασε τον πιο ελεύθερο ήρωα της αμερικανικής λογοτεχνίας, που αρνήθηκε τους κανόνες της κοινωνίας του και ένωσε την τύχη του με έναν σκλάβο δραπέτη.
ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΠΑΠΑΣΠΥΡΟΥ
Ο Σάχης του Ιράν και η Αμερική που δεν μπορούσε να φανταστεί την ζωή χωρίς αυτόν

Βιβλίο / Ο Σάχης του Ιράν και η Αμερική που δεν μπορούσε να φανταστεί τη ζωή χωρίς αυτόν

Ένα νέο βιβλίο με τίτλο «Βασιλεύς των Βασιλέων», όπως αποκαλούσε τον εαυτό του ο Ρεζά Παχλαβί, εστιάζει στις διαδοχικές κυβερνήσεις των ΗΠΑ που «αποδέχτηκαν πρόθυμα τις φαντασιώσεις του, τόσο για τον εαυτό του όσο και για τη χώρα του».
THE LIFO TEAM
Γωγώ Ατζολετάκη: «Οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν είναι “ληγμένα προϊόντα”»

Βιβλίο / Γωγώ Ατζολετάκη: «Οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας δεν είναι “ληγμένα προϊόντα”»

Σταρ Ελλάς στα νιάτα της, διακρίθηκε ως ηθοποιός, θιασάρχης, ραδιοφωνική παραγωγός, δοκιμάστηκε επίσης στη συγγραφή έχοντας κυκλοφορήσει μέχρι τώρα επτά βιβλία μαζί με το πρόσφατο «Η τρίτη άνοιξη» (εκδ. Επίμετρο), που έδωσε και το έναυσμα γι’ αυτήν τη συνέντευξη.
ΘΟΔΩΡΗΣ ΑΝΤΩΝΟΠΟΥΛΟΣ
O Δημήτρης Γκιώνης, οι ένδοξες μέρες της «Ελευθεροτυπίας» και το σημερινό μιντιακό σούπερ μάρκετ

Οι Αθηναίοι / O Δημήτρης Γκιώνης, οι ένδοξες μέρες της «Ελευθεροτυπίας» και το σημερινό μιντιακό σούπερ μάρκετ

Ο 81χρονος δημοσιογράφος και συγγραφέας που για δεκαετίες διηύθηνε τις πολιτιστικές σελίδες της Ελευθεροτυπίας, αφηγείται τη συναρπαστική καριέρα του στη LiFO
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Κλαίρη Μιτσοτάκη: «Η αξιοπρέπεια και η φιλία είναι τα θεμέλια της ζωής μας»

Βιβλίο / Κλαίρη Μιτσοτάκη: «Η αξιοπρέπεια και η φιλία είναι τα θεμέλια της ζωής μας»

Η σπουδαία μεταφράστρια, που έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της δουλειάς της στον Μαρσέλ Προυστ, μας ξεναγεί στον πολύπλοκο κόσμο του και εκφράζει τον θυμό της για την πανταχού παρούσα απάτη της εποχής μας.
ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΑΝΤΑΖΟΠΟΥΛΟΣ
Η αλήθεια για τον «Συνταγματάρχη» Πάρκερ, τον διαβόητο μάνατζερ του Έλβις Πρίσλεϊ

Βιβλίο / Η αλήθεια για τον «Συνταγματάρχη» Πάρκερ, τον διαβόητο μάνατζερ του Έλβις Πρίσλεϊ

Ένα νέο βιβλίο με τίτλο «Ο Συνταγματάρχης και ο Βασιλιάς» εξερευνά τη συναρπαστική ζωή ενός ακούραστου κομπιναδόρου που προσπαθούσε απεγνωσμένα να ανακαλύψει εκ νέου τον εαυτό του.
THE LIFO TEAM
Γνώριζαν ή όχι οι Γερμανοί για τα εγκλήματα του Χίτλερ;

Βιβλίο / Γνώριζαν ή όχι οι Γερμανοί για τα εγκλήματα του Χίτλερ;

Πότε ακριβώς χάθηκε ο πόλεμος για τον Άξονα; Ποια ήταν η πιο σημαντική μάχη του πολέμου; Πόσο «συμμέτοχος» ήταν ο Γερμανικός λαός στο ολοκαύτωμα; Σ’ αυτά τα ερωτήματα επιχειρεί να απαντήσει μια νέα ογκώδης έκδοση με τίτλο «Η συνολική ιστορία του Β' Παγκοσμίου Πολέμου».
THE LIFO TEAM
Αudiobooks: Αντί να διαβάσεις το νέο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ, το ακούς

Βιβλίο / Αudiobooks: Αντί να διαβάσεις το νέο βιβλίο της Σάλι Ρούνεϊ, το ακούς

Είναι νωρίς να πούμε πως αυτά τα ηχητικά λογοτεχνικά αρχεία μπορούν να αντικαταστήσουν το βιβλίο. Είναι όμως μια υπέροχη λύση για όσους θέλουν να διαβάσουν αλλά δεν έχουν χρόνο ή έχουν μπλοκάρει με το κανονικό διάβασμα.
ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΥ
«Στα τέσσερα»: Το πιο καυτό και αμφιλεγόμενο βιβλίο του φετινού καλοκαιριού

Βιβλίο / «Στα τέσσερα»: Το πιο καυτό και αμφιλεγόμενο βιβλίο του φετινού καλοκαιριού

«Κάποιες το λάτρεψαν, άλλες το σιχάθηκαν»: Το βιβλίο της Miranda July για την ερωτική περιπλάνηση μιας γυναίκας στη μέση ηλικία που χαρακτηρίστηκε ως «το πρώτο μεγάλο μυθιστόρημα για την περιεμμηνόπαυση», είναι η λογοτεχνική επιτυχία της χρονιάς.
THE LIFO TEAM
Πατρίτσια Χάισμιθ: «Ο κόσμος και τα μαρτίνι του είναι δικά μου!»

Βιβλίο / Πατρίτσια Χάισμιθ: «Ο κόσμος και τα μαρτίνι του είναι δικά μου!»

Τα πολυσυζητημένα ημερολόγια της Χάισμιθ αποκαλύπτουν κρυφές σκέψεις της συγγραφέως του «Ταλαντούχου κύριου Ρίπλεϊ», τους άγνωστους έρωτες και την εξάρτησή της από τη γραφή και το αλκοόλ.
ΤΙΝΑ ΜΑΝΔΗΛΑΡΑ