ΤΟΝ ΜΑΪΟ ΤΟΥ 2001 οι Scott F. Gilbert και Ziony Zevit δημοσίευσαν μια εργασία στην οποία διατύπωναν την εκτίμησή τους ότι ο όρος «צֵלׇע» (tzela) στη «Γένεσι» της «Παλαιάς Διαθήκης» δεν σήμαινε το «πλευρό» του Αδάμ από το οποίο εφτιάξε ο Θεός την Εύα, όπως γνωρίζαμε μέχρι τότε. Ο όρος, λένε οι δύο ερευνητές, αναφέρεται σε ένα οστό που μέχρι πρότινος προσωπικά αγνοούσα την ύπαρξή του. Κι αυτό επειδή κατά τη διάρκεια της εξελικτικής διαδικασία έπαψε να αναπτύσσεται στον ανθρώπινο οργανισμό.
Πρόκειται για το βάκλον (baculum), περισσότερο γνωστό ως οστό του πέους ή πεϊκό οστό, ένα κόκαλο που κάποτε στεκόταν αρωγός στη στύση των αντρών, η οποία, από την απώλειά του και μετά, έχει μετατραπεί από τη φύση σε μια υπόθεση «συνεργασίας», πότε πετυχημένης και πότε αποτυχημένης, των μυών και της πίεσης του αίματος.
Ο άνδρας θυμάται, λοιπόν, σύμφωνα με την επανερμηνεία του μύθου από τους δύο ερευνητές, και ίσως μάλιστα να νοσταλγεί ένα οστό που αποσπάστηκε από το σώμα του για να μεταμορφωθεί από τον Γιαχβέ σε άνθρωπο. Η περινεϊκή ραφή γίνεται έτσι η ουλή που υπενθυμίζει την απώλεια της διαρκούς σκληρότητας.
Είναι ένα οστό συνήθως επίμηκες, αλλά σε κάποιες ομάδες μπορεί να είναι οδοντωτό στην άκρη του. Μπορεί όμως να είναι και πλατύ ή τριαινοειδές, σαν τρίαινα δηλαδή. Εμφανίζει πολύ μεγάλη ποικιλομορφία.
Ίσως, βέβαια, η μοίρα του ανθρώπου να ήταν να πάψει να είναι τόσο δύσκαμπτος. Γράφω «του ανθρώπου» γιατί και η γυναίκα έχασε ένα αντίστοιχο οστό που ονομάζεται baubellum ή κλειτοριδικό οστό.
Το βάκλον, όμως, υπάρχει ακόμα σε πολλά άλλα είδη, με πιο χαρακτηριστικό τον σκύλο. Έτσι, είναι γνωστότερο στους κτηνιάτρους απ’ ό,τι στους ανδρολόγους.
«Το βάκλον είναι ένα εν γένει ραβδωτό οστό», μου εξηγεί ο κ. Διονύσιος Γιουλάτος, καθηγητής στον Τομέα Ζωολογίας του Τμήματος Βιολογίας του ΑΠΘ. «Βρίσκεται μέσα στο πέος των αρσενικών θηλαστικών. Κανονικά αυτό το οστό φαίνεται να προέρχεται ίσως από οστεοποίηση συνδετικού ιστού και βρίσκεται πάνω από την ουρήθρα, μάλλον για να την προστατεύει. Είναι ένα οστό συνήθως επίμηκες, αλλά σε κάποιες ομάδες μπορεί να είναι οδοντωτό στην άκρη του. Μπορεί όμως να είναι και πλατύ ή τριαινοειδές, σαν τρίαινα δηλαδή. Εμφανίζει πολύ μεγάλη ποικιλομορφία. Μπορεί να είναι ευθύ ή κεκαμμένο (να έχει καμφθεί), παχύ ή λεπτό, μακρύ ή κοντό.
Αυτή η ποικιλομορφία καθορίζεται και φυλογενετικά. Ας πούμε, στα σαρκοφάγα είναι εν γένει επίμηκες και σχετικά απλό στη μορφή. Σε κάποιες ομάδες τρωκτικών μπορεί να είναι οδοντωτό ή τριαινοειδές. Επίσης, η μορφολογία του πεϊκού οστού, π.χ. στους σκίουρους ή σε κάποια είδη ποντικών, έχει και ταξινομικό χαρακτήρα, δηλαδή διαχωρίζει τα είδη.
Το πεϊκό οστό είναι σχετικά μικρό και σχετίζεται με το μέγεθος του πέους. Ένα από τα μεγαλύτερα βρίσκεται στους θαλάσσιους ελέφαντες (Walrus) στον Βόρειο Πόλο και φτάνει ακόμα και τα 60 εκατοστά».
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Η ταξινόμηση των ειδών στη σύγχρονη εποχή ξεκινά τον 18ο αιώνα, κυρίως από τον Σουηδό βοτανολόγο, γιατρό και ζωολόγο Λινναίο (Carl von Linné 1707-1778). Στη σύγχρονη ταξινόμηση των ειδών θα βρει κανείς όρους όπως «πρωτεύοντα» ή «ανώτερα θηλαστικά», οι οποίοι είναι «τελείως ανθρωπομορφικοί», όπως επισημαίνει ο κ. Γιουλάτος.
«Απ’ τη στιγμή που συμπεριελάμβαναν τον άνθρωπο, θεωρήθηκε ότι ήταν μια ανώτερη κατηγορία θηλαστικών, γι’ αυτό τους δόθηκε η ονομασία πρωτεύοντα», λέει. «Οι όροι "ανώτερα" ή "κατώτερα" βιολογικά δεν εξηγούν κάτι. Κανείς δεν είναι ούτε ανώτερος ούτε κατώτερος. Κάποιος μπορεί να είναι πιο "πρωτόγονος" με βάση κάποια χαρακτηριστικά και κάποιος άλλος πιο εξελιγμένος σε σχέση με τα ίδια χαρακτηριστικά. Αλλά οι ορισμοί ανώτερος και κατώτερος είναι τελείως ανθρωπομορφικοί και δεν χωράνε στη βιολογία. Κάθε είδος είναι προσαρμοσμένο σε συγκεκριμένες συνθήκες κι αυτό το καθιστά επιτυχημένο σε σχέση με αυτές».
Για να διακρίνουμε ποια είδη το έχουν και ποια όχι, ο κ. Γιουλάτος επισημαίνει ότι το βασικό κριτήριο συνήθως είναι το μέγεθος του οστού.
«Το βασικό πρόβλημα είναι ότι πρόκειται για ένα οστό που βρίσκεται στο πέος και είναι σχετικά μικρό σε μέγεθος. Ένας έμπειρος ανατόμος δεν θα το κοιτάξει παρά μόνο αν ξέρει τι να ψάξει. Αυτό σημαίνει ότι τελικά ίσως και να μη λείπει από οργανισμούς στους οποίους δεν έχει καταγραφεί, Πρόκειται για ένα λάθος του παρατηρητή που δεν έλεγξε το συγκεκριμένο σημείο για να διαπιστώσει αν υπάρχει ή όχι. Μόνο όταν γίνει μια εμπεριστατωμένη μελέτη στις διαφορετικές ομάδες των θηλαστικών, θα μπορεί κανείς να αποφανθεί με σιγουριά σχετικά.
Δεύτερον, επειδή τα θηλαστικά, ως ομάδα στην οποία έχει βρεθεί το οστό αυτό, αριθμεί πάρα πολλά είδη, σχεδόν εξίμισι χιλιάδες σύμφωνα με τις τελευταίες καταγραφές, είναι φύσει αδύνατο να έχουν εξεταστεί ανατομικά όλα ώστε να καταγραφεί η απουσία ή η παρουσία του συγκεκριμένου οστού σε αυτά. Οι περισσότερες μελέτες αφορούν ένα σχετικά μικρό ποσοστό, το πολύ ένα 60%.
Πρώτ' από όλα, λοιπόν, έχει καταγραφεί στα πλακουντοφόρα θηλαστικά. Δεν έχει βρεθεί σε αυτά που ονομάζουμε μονοτρήματα, δηλαδή στον ορνιθόρυγχο και στις έχιδνες, τα πρωτόγονα αυτά θηλαστικά που ακόμη γεννούν αυγά. Δεν έχει καταγραφεί ούτε στα μαρσιποφόρα.
Στα πλακουντοφόρα υπάρχει πολύ μεγάλη ποικιλομορφία. Έχει βρεθεί σε μια ομάδα αφρικανικών μυγαλόμορφων θηλαστικών, τα οποία ονομάζονται αφροσορίσιδα, στα ευρασιατικά μυγαλόμορφα, μια τάξη θηλαστικών την οποία ονομάζουμε σορικόμορφα. Αλλά και εκεί πάλι έχει βρεθεί μόνο στους ασπάλακες, όχι στις μυγαλές».
— Εκεί μπορεί να υπάρχει κάποιο θέμα σε σχέση με αυτό που επισημάνατε για τον παρατηρητή;
Είναι πάρα πολύ πιθανό. Στις συλλογές του μουσείου μας έχουμε πάρα πολλές μυγαλές και θα ήταν πολύ ενδιαφέρον να το ψάξω. Μιλάμε για ζώα της τάξης των 10-20 γραμμαρίων. Άντε τώρα να ψάξεις να βρεις πεϊκό οστό σε ένα πέος τόσο μικροσκοπικό.
Στα σαρκοφάγα επίσης υπάρχει οστό. Η πλειονότητα των σαρκοφάγων, πλην των υαινών, φέρει πεϊκό οστό. Επίσης υπάρχει στην πλειονότητα των νυχτερίδων, εκτός από κάποιες ομάδες, τροπικές και υποτροπικές, στις οποίες έχει καταγραφεί η απουσία του.
Το συγκεκριμένο οστό βρίσκεται σε όλα τα τρωκτικά, εμφανίζοντας πολύ μεγάλη ποικιλομορφία.
Επίσης, πρόσφατα διάβασα ότι έχει βρεθεί σε κάποιες ομάδες λαγόμορφων, μια τάξη θηλαστικών, της Βόρειας Αμερικής. Όχι στους λαγούς ή στα κουνέλια, αλλά στην άλλη κατηγορία των λαγόμορφων που είναι τα πίκα και μοιάζουν περισσότερο με τρωκτικά παρά με λαγούς.
Τέλος υπάρχει και στα πρωτεύοντα, όπου κι εδώ υπάρχει διαφοροποίηση. Υπάρχει στην πλειονότητα των πρωτευόντων, εκτός από κάποιες μαϊμούδες της Νότιας Αμερικής, όπως τα κακαζάο, τα ουακάρι και οι αραχνοπίθηκοι. Απουσιάζει επίσης από τους ταρσίους της νοτιοανατολικής Ασίας, αυτά τα μικρά νυχτόβια πρωτεύοντα με τα πολύ μεγάλα μάτια.
Υπάρχει σε όλες τις αφρικανικές μαϊμούδες και τους πίθηκους. Δεν έχει βρεθεί όμως σε ένα είδος ασιατικής μαϊμούς που ζει στο Βιετνάμ, τον Pygathrix, αλλά και πάλι μόνο στο ένα στα τρία είδη εντοπίζεται η έλλειψή του. Και βέβαια απουσιάζει από τον άνθρωπο.
— Πότε έπαψε να υπάρχει στον άνθρωπο; Μπορούμε να μιλάμε για το είδος «άνθρωπος» απ' όταν εξαφανίστηκε και μετά;
Αυτή η ερώτηση είναι περίεργη με την εξής έννοια: ξέρουμε ότι δεν υπάρχει στον σημερινό άνθρωπο, υπάρχει όμως στον χιμπατζή (και στο μπονόμπο, αλλά συρρικνωμένο, στο άκρο του πέους, και είναι λίγα χιλιοστά, περίπου 6-15), στον γορίλλα και στον ουρακοτάγκο.
Απ’ τη στιγμή που υπάρχει στον χιμπατζή, στον γορίλλα, στον ουρακοτάγκο, στους γίββωνες και στους κερκοπίθηκους, σημαίνει ότι το οστό υπήρχε σε αυτή την εξελικτική γραμμή. Αν σκεφτούμε τώρα ότι οι χιμπατζήδες και οι άνθρωποι ως ομάδες διαχωρίστηκαν πριν από περίπου έξι εκατομμύρια χρόνια, με βάση το αρχείο των απολιθωμάτων αλλά κυρίως με βάση μοριακές και γενετικές μελέτες, το πιο πιθανό είναι να χάθηκε κάπου μετά τον διαχωρισμό.
Επειδή αυτό το οστό είναι γενικά μικρό και παρουσιάζει χαμηλή οστεοποίηση, είναι πολύ δύσκολο να απολιθωθεί. Στη σχετική βιβλιογραφία δεν αναφέρεται πεϊκό οστό σε απολιθώματα ανθρωπιδών. Άρα είναι πάρα πολύ δύσκολο να πούμε με σιγουριά πότε ακριβώς χάθηκε.
Οι ανθρωπίδες είναι μια οικογένεια μέσα στις πολλές οικογένειες των πρωτευόντων, η οποία αναφέρεται συνήθως στην ομάδα που περιλαμβάνει αυτούς που ονομάζουμε μεγάλους ανθρωποειδείς πιθήκους, δηλαδή τα τρία είδη των ουρακοτάγκων στην Ασία, τα δύο είδη των γοριλλών και τα δύο είδη των χιμπατζήδων στην Αφρική, συν τον άνθρωπο, που σήμερα έχει παγκόσμια εξάπλωση.
— Πού χρησιμεύει και γιατί χάθηκε;
Δεν έχει αποσαφηνιστεί ο ακριβής ρόλος αυτού του οστού. Πιθανότατα να συνδέεται με πάρα πολλά πράγματα. Άλλοι λένε ότι συνδέεται με τη μηχανική υποστήριξη του πέους. Κάποιοι το συνδέουν με την υπερνίκηση της αντίστασης του κόλπου, την αποφυγή της συμπίεσης της ουρήθρας ή επίσης με τη διέγερση των θηλυκών γενετικών οργάνων κατά τη διαδικασία της διείσδυσης του πέους στον κόλπο.
Κάποιοι άλλοι σχετίζουν την παρουσία του με την καλύτερη μεταφορά του σπέρματος. Οι περισσότερες μελέτες συνδέουν την ύπαρξη και την ευρωστότητα αυτού του οστού με τη διευκόλυνση της παρατεταμένης διείσδυσης. Βέβαια, όλα αυτά είναι αλληλοσυνδεόμενα.
Οι μελέτες έχουν δείξει ότι κυρίως στα πρωτεύοντα και στα σαρκοφάγα, όπου έχουν γίνει πιθανότατα και οι βασικές μελέτες, η παρουσία του πεϊκού οστού συνδέεται με τον έντονο σεξουαλικό ανταγωνισμό και ιδίως με τη συζευκτική και τη μετασυζευκτική σεξουαλική επιλογή. Έχει βρεθεί, κυρίως στα πρωτεύοντα, ότι η παρουσία και η ευρωστότητά του συνδέεται με την παρατεταμένη διάρκεια της διείσδυσης, η οποία αυξάνει την αναπαραγωγική επιτυχία γιατί καθυστερεί ουσιαστικά τα θηλυκά από νέα ζευγαρώματα.
Άρα παρουσιάζεται κυρίως σε ομάδες πρωτευόντων, οι οποίες εμφανίζουν πολυγαμικά ή εποχικά αναπαραγωγικά συστήματα και χαρακτηρίζονται από έντονο ανταγωνισμό. Ενώ, αντίθετα, σε άλλες ομάδες πρωτευόντων που δεν λειτουργούν με αυτόν τον τρόπο, άρα δεν υπάρχει πίεση ή ανταγωνισμός, το οστό μοιάζει να είναι λιγάκι πιο υποπλασμένο.
Με βάση αυτές τις παρατηρήσεις, έχουν διατυπωθεί διάφορες θεωρίες που προσπαθούν να αιτιολογήσουν την απώλειά του στον άνθρωπο. Να θυμίσουμε μόνο ότι, σύμφωνα με τους ουρολόγους, εμφανίζεται μόνο σε κάποιες σπάνιες παθολογικές καταστάσεις.
Πρωτ’ από όλα, ο άνθρωπος, με βάση τη σωματική του μάζα και σε σχέση με το μέγεθός του αλλά και με τα αντίστοιχα πρωτεύοντα έχει ένα πέος αρκετά μεγάλο.
Η απώλεια συνδέεται καταρχάς με τη σεξουαλική επιλογή. Είναι ένα χαρακτηριστικό που καθορίζεται από αυτήν. Κάποιοι λοιπόν εικάζουν ότι επιλέχθηκαν αρσενικά τα οποία μπορούσαν να έχουν ισχυρή και παρατεταμένη στύση, χωρίς την παρουσία κάποιου εσωτερικού οστού. Αυτά τα αρσενικά θα ήταν θεωρητικά πιο υγιή και πιο δυνατά στα μάτια των θηλυκών. Αυτή είναι η εικασία του Richard Dawkins.
Μια άλλη θεωρία λέει ότι επιλέγονταν τα αρσενικά που θα είχαν θεωρητικά ένα μαλακότερο, πιο ευέλικτο πέος, το οποίο θα επέτρεπε μεγαλύτερο εύρος ερωτικών στάσεων και κινήσεων,άρα θα προκαλούσε μεγαλύτερη σωματική διέγερση στα θηλυκά. Η ύπαρξη ενός τέτοιου οστού πιθανότατα δεν θα διευκόλυνε τις ακροβατικές ερωτοτροπίες ή θα ήταν επιρρεπές σε τραυματισμούς.
Σύμφωνα με μια άλλη θεωρία, όταν άλλαξαν τα κοινωνικά ή αναπαραγωγικά συστήματα και περάσαμε σε μονογαμικά ή πολυγυνικά (δηλαδή τα χαρέμια), τα αρσενικά είχαν μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στα θηλυκά κι αυτό οδήγησε σταδιακά στην επιλογή ενός μη ευμεγέθους βάκλου και ενός αντίστοιχου πεϊκού οστού. Σε αντίθετη περίπτωση το πέος ενδεχομένως να ήταν πολύ ενοχλητικό ή ιδιαίτερα ευάλωτο.
— Υπάρχει περίπτωση αυτήη ερμηνεία να είναι απλώς μια προβολή των σημερινών μας αξιών στην ιστορία της εξέλιξης;
Ναι, γιατί η διαπίστωση ότι το μονογαμικό σύστημα έχει κυριαρχήσει πλέον στους σημερινούς ανθρώπινους πληθυσμούς και στον δυτικό τρόπο ζωής στην πραγματικότητα είναι εσφαλμένη. Κανονικά, το μονογαμικό σύστημα καθαυτό αντιπροσωπεύει ένα πολύ μικρό ποσοστό των ανθρώπινων κοινωνιών, νομίζω ένα 15-20%. Οι περισσότερες ανθρώπινες κοινωνίες λειτουργούν, ή λειτουργούσαν, σε τελείως διαφορετικά κοινωνικά συστήματα που ήταν πολυγυνικά ή πολυγαμικά, τέλος πάντων τελείως διαφορετικά από το μονογαμικό σύστημα. Άρα είναι πάρα πολύ πιθανό η σημερινή εξέλιξη να μην αντιπροσωπεύει τον πραγματικό λόγο για τον οποίο τελικά μειώθηκε και πιθανότατα σταδιακά εξαφανίστηκε το πεϊκό οστό.
Με βάση αυτά, μια πρόσφατη δημοσίευση του 2021 εικάζει ότι μάλλον το πεϊκό οστό εξαφανίστηκε γιατί άλλαξαν οι συσχετίσεις της επιθετικότητας ανάμεσα στα αρσενικά και η γνωσιακή αντίληψη των ανθρώπων. Ότι σε βάθος χρόνου ένα μακρύ, ακάλυπτο πέος, το οποίο ενδεχομένως να περιείχε και ένα αντίστοιχο τέτοιο οστό, να τραυματιζόταν πάρα πολύ εύκολα, να δημιουργούσε πάρα πολλά προβλήματα, όχι μόνο λόγω του ίδιου του τραυματισμού αλλά και λόγω των μετατραυματικών συνεπειών, π.χ. σηψαιμία, μέχρι την ανάρρωση. Συνεπώς, όποιος είχε τέτοιου είδους τραυματισμούς, θα απείχε από τη σεξουαλική αρένα για μακρύ χρονικό διάστημα. Η συνειδητοποίηση του κινδύνου της αποχής από τη σεξουαλική αρένα για μεγάλο χρονικό διάστημα θα επέφερε μείωση της αρμοστικότητας, μια αδυναμία κληροδότησης των γονίδιων στην επόμενη γενιά, πράγμα που ίσως τελικά να οδήγησε στη διάπλαση οργανικών συστημάτων χωρίς αυτό το οστό.
— Είδα επίσης ότι αυτό μπορεί να είναι ένα παράδειγμα νεοτενίας; (σ.σ. η επιβράδυνση των λειτουργιών της φυσιολογικής ανάπτυξης που καταλήγει στη διατήρηση εμβρυϊκών ή μη ενήλικων χαρακτήρων σε ενήλικο στάδιο)
Θα μπορούσε να συμβαίνει και κάτι τέτοιο, επειδή κάποιοι χαρακτήρες τους οποίους φέρουμε κι εμείς, όπως οι γνάθοι και το μεγάλο κρανίο, το οποίο στεγάζει τον μεγάλο εγκέφαλο, θεωρούνται νεοτενικοί και οδήγησαν τελικά στην αλματώδη εξέλιξη του είδους μας.
Δυστυχώς, όμως, δεν βρήκα κάτι στην αντίστοιχη βιβλιογραφία. Οι νεοτενικές μελέτες είναι γενικά πολύ δύσκολο κομμάτι γιατί όλες αυτές οι παρεκκλίσεις από τη φυσιολογική ανάπτυξη, που συμβαίνουν σε όλο το ζωικό βασίλειο και έχουν οδηγήσει σε πολλές ομάδες διαφοροποίησης, έχουν εγείρει πολλά ερωτήματα γενικότερα. Πώς διατηρείται η νεοτενία, γιατί έχουμε νεοτενία σε ορισμένες ομάδες και όχι σε άλλες, και πάει λέγοντας.
— Τι γνωρίζουμε για το γυναικείο κλειτοριδικό οστό;
Γι’ αυτό γνωρίζουμε πολύ λιγότερα πράγματα. Υπάρχει γενικότερα μια αντιστοιχία, τουλάχιστον στα πρωτεύοντα, μεταξύ της παρουσίας και της απουσίας των δύο οστών στα αρσενικά και στα θηλυκά. Βέβαια, το κλειτοριδικό οστό, το baubellum, φαίνεται να απουσιάζει από μεγαλύτερη μερίδα πρωτευόντων σε σχέση με το πεϊκό οστό. Πάντως, είναι αρκετά μικρό, πολύ μικρότερο από το πεϊκό οστό. Εξαίρεση αποτελούν ορισμένες ομάδες, όπως οι θηλυκοί λεμούριοι, οι οποίοι έχουν ένα αρκετά ευμέγεθες κλειτοριδικό οστό που είναι σχεδόν το μισό από το πεϊκό οστό των αρσενικών.
— Ποια είναι η γνώμη σας για τη δημοσίευση που υποστήριζε ότι η Εύα δεν έγινε τελικά από το πλευρό του Αδάμ αλλά από το πεϊκό του οστό;
Γι' αυτό δεν μπορώ να μιλήσω με σιγουριά. Απ' όσο γνωρίζω, το πεϊκό οστό καταγράφηκε αρχικά τον 17ο αιώνα, οπότε το θεωρώ μάλλον αμφίβολο.
Από την άλλη, ας δούμε τους σημιτικούς νομαδικούς ποιμενικούς πληθυσμούς στην περιοχή της Μέσης Ανατολής την Εποχή του Χαλκού, οπότε υποτίθεται ότι τοποθετούνται οι καταγραφές της Παλαιάς Διαθήκης. Τα ζώα με τα οποία έρχονταν σε επαφή είναι τα σκυλιά-φύλακες, γιατί είναι ποιμένες ως επί το πλείστον, νομάδες-ποιμένες. Εκεί πράγματι υπάρχει πεϊκό οστό. Από την άλλη, όμως, έχουν ως κύρια ποιμενικά ζώα τα αρτιοδάκτυλα, δηλαδή κατσίκια και πρόβατα, στα οποία δεν υπάρχει πεϊκό οστό. Απ’ τη στιγμή όμως που δεν υπάρχει σε αυτά τα ζώα, τα οποία τρώνε, ανατέμνουν, ξεκοκαλίζουν, γιατί να ερμηνεύσουν την απουσία του ως το πλευρό του Αδάμ;
Εν ολίγοις, βρίσκω αβάσιμη αυτήν τη δημοσίευση. Έχοντας διαβάσει, μάλιστα, και τη δημοσίευση των Gilbert & Zevit του 2001, μου φαίνεται ιδιαίτερα υπερβολική. Βέβαια, δεν είμαι αρμόδιος να το κρίνω αυτό. Εδώ χρειάζεται κάποιος που να γνωρίζει καλά τη βιβλική ιστορία.
