— Τι αποτύπωμα πιστεύετε ότι θα αφήσει στις νέες ηλικίες η πανδημία;
Είναι μάλλον νωρίς για να εκτιμήσουμε και να προβλέψουμε τις μακροχρόνιες επιπτώσεις της πανδημίας. Ασφαλώς, τα παιδιά και οι έφηβοι περνούν μια δύσκολη φάση που θα μπορούσε να έχει επίδραση στην ψυχολογική αλλά και σωματική τους κατάσταση, τουλάχιστον κατά την τρέχουσα χρονική περίοδο.
Αυτό που φαίνεται πως επηρεάζει περισσότερο τους ανηλίκους είναι όχι τόσο η νόσος καθαυτή, όσο οι συνέπειές της στην καθημερινότητά τους: το κλείσιμο των σχολείων, ο περιορισμός της κινητικότητας, η απουσία απογευματινών δραστηριοτήτων και ο εγκλεισμός στο σπίτι. Όσο παρατείνεται η καραντίνα, τα προβλήματα μεγαλώνουν, η ατμόσφαιρα γίνεται ασφυκτική και είναι αναπόφευκτες οι συγκρούσεις και οι καθημερινές τριβές με τους γονείς.
Να τονίσουμε πως οι επιπτώσεις της πανδημίας έχουν μια σημαντική ψυχοκοινωνική διάσταση. Οι ψυχολογικές επιπτώσεις είναι ιδιαίτερα έντονες σε ανθρώπους και οικογένειες που αντιμετωπίζουν ήδη οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα. Μια οικογένεια που ζει σε ένα πολύ μικρό σπίτι και στη φάση της καραντίνας τα μέλη της είναι υποχρεωμένα να βρίσκονται όλη την ημέρα σε έναν περιορισμένο χώρο, χωρίς διεξόδους εκτόνωσης της ψυχολογικής πίεσης που προκαλεί ο εγκλεισμός, σαφώς είναι σε χειρότερη θέση από μια εύπορη οικογένεια με άπλετο χώρο, που παρέχει στα μέλη της τη δυνατότητα ιδιωτικότητας, δηλαδή να μην ενοχλούνται από άλλους, να απομονώνονται και να επικοινωνούν με φίλους, που είναι ένα ουσιαστικό δικαίωμα, ιδιαίτερα για τους εφήβους.
Ως χώρα, είμαστε σε προνομιακή θέση λόγω των κλιματικών συνθηκών. Θα ξαναβγούν κάποια στιγμή όλοι έξω, θα ξεκολλήσουν από τις οθόνες. Όμως, ας μην ξεχνάμε ότι δεν έφερε η πανδημία τις οθόνες, απλώς αύξησε τη χρήση τους.
— Τι παρατηρείτε να συμβαίνει με τα παιδιά που αντιμετωπίζουν δυσκολίες;
Από τις επιπτώσεις του εγκλεισμού προσβάλλονται ιδιαίτερα τα παιδιά που είχαν δυσκολίες ή προβλήματα πριν από την πανδημία. Αναμένεται να αυξηθούν κατά τη φάση του εγκλεισμού τα αγχώδη και καταθλιπτικά συμπτώματα στα παιδιά που είχαν προηγούμενη ψυχοπαθολογία. Για παιδιά με σοβαρά προβλήματα, όπως ο αυτισμός, η κατάσταση στο σπίτι ήταν ιδιαιτέρως δύσκολη. Παρόλο που τα ειδικά σχολεία λειτούργησαν κανονικά, δεν εφαρμόστηκαν τα απογευματινά προγράμματα εκπαίδευσης και απασχόλησης που έχουν όλα τα παιδιά με αυτισμό, με συνέπεια μια μεγάλη αλλαγή στη ρουτίνα τους. Η ρουτίνα, δηλαδή η προβλεψιμότητα στην καθημερινότητα, ρυθμίζει και αποφορτίζει από το άγχος κυρίως για το άγνωστο και απρόβλεπτο, που είναι έντονο στα άτομα με αυτισμό και προκαλεί κρίσεις ανησυχίας και επιθετικότητας.
Στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας ανηλίκων κατά την πρώτη καραντίνα δεν υπήρξαν αιτήματα για ψυχολογική και ψυχιατρική βοήθεια. Αυτό σημαίνει ότι μάλλον ο φόβος και το «πάγωμα» κυριάρχησαν, τα συνήθη προβλήματα, ιδιαίτερα όσα σχετίζονται με το σχολείο, τις επιδόσεις, τη συμπεριφορά, το άγχος και τις αλληλεπιδράσεις, για τα οποία οι γονείς ζητάνε βοήθεια, δεν ήταν άμεσης προτεραιότητας. Ακόμη και για τα πιο σοβαρά προβλήματα, όπως τα παιδιά με αυτισμό, δεν υπήρχαν αρκετά αιτήματα για παρέμβαση, γεγονός που σημαίνει ότι η οικογένεια αντιμετώπισε με τις δικές της δυνάμεις τις δυσκολίες.
— Έχει αυξηθεί η ενδοοικογενειακή βία κατά τη διάρκεια του τελευταίου έτους;
Η βιβλιογραφία αναφέρει ότι πράγματι αυξάνεται η ενδο-οικογενειακή βία σε περιόδους κρίσεων. Σύμφωνα με έρευνα, κατά τη διάρκεια της τρέχουσας πανδημίας η ενδοοικογενειακή βία σε συγκεκριμένες χώρες αυξήθηκε κατά 20-30%. Ο αναγκαστικός περιορισμός στο σπίτι, η παρατεταμένη συνύπαρξη με τον άνθρωπο που κακοποιεί, η ανεργία/μείωση του εισοδήματος και άλλες ψυχοπιεστικές καταστάσεις ευνοούν την εκδήλωση βίαιων συμπεριφορών εναντίον των πιο αδύναμων, που συνήθως είναι οι γυναίκες και τα παιδιά. Το φαινόμενο της βίας και της κάθε μορφής κακοποίησης, σωματικής, λεκτικής, συναισθηματικής και σεξουαλικής, που συμβαίνει μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον είναι ένα πολύ σοβαρό πρόβλημα, που σε ένα μικρό μόνο ποσοστό γνωστοποιείται και αντιμετωπίζεται. Η ντροπή και ο φόβος αποτρέπουν τα θύματα να αποκαλύψουν όσα βιώνουν μέσα στον χώρο που κανονικά θα έπρεπε να προσφέρει ασφάλεια και ευημερία.
— Η νέα γενιά στις μέρες μας ζει σε παρένθεση. Τι σηματοδοτεί αυτό για τα χρόνια της αθωότητας που χάνουν;
Στην πρώτη καραντίνα, γονείς και παιδιά δέχτηκαν μάλλον εύκολα, ίσως και με κάποια ανακούφιση, τον περιορισμό στο σπίτι και το κλείσιμο των σχολείων. Δόθηκε η δυνατότητα, ως μια ευκαιρία να βρεθεί η οικογένεια, να έρθουν κοντά τα μέλη της, να μειώσουν τους έντονους ρυθμούς που τα τελευταία χρόνια χαρακτήριζαν τη ζωή τους. Αυτό ήταν ίσως ευεργετικό για τα μικρότερα παιδιά. Είχαν ελεύθερο χρόνο για να επικοινωνήσουν και να παίξουν με τους γονείς τους.
Για τους εφήβους ήταν πιο δύσκολο, καθώς αναγκάστηκαν να στερηθούν τους φίλους τους, τις εξόδους τους και γενικά την ανεξαρτησία τους. Η συνεχής συνύπαρξη με τους γονείς, δε, σε σημαντικό ποσοστό επέφερε κλιμάκωση των συγκρούσεων. Η επικοινωνία με τους φίλους τους γινόταν κατά κύριο λόγο μέσα από τα κοινωνικά δίκτυα, που είναι σαφώς διαφορετικής ποιότητας από τη διά ζώσης αλληλεπίδραση. Ειδικά σε μια χώρα, όπως η δική μας, που οι άνθρωποι, ενήλικες και ανήλικοι, ξοδεύουν πολύ χρόνο έξω από το σπίτι, διότι συνήθως ο καιρός το επιτρέπει, ο εγκλεισμός ήταν μια μεγάλη αλλαγή, μια πρωτόγνωρη κατάσταση.
Σήμερα βρισκόμαστε σε μια διαφορετική φάση. Έχει περάσει ένας χρόνος, τα σχολεία είναι κλειστά τον περισσότερο χρόνο, έχει επιβληθεί και πάλι καραντίνα, ο κόσμος φαίνεται κουρασμένος, οι οικονομικές επιπτώσεις είναι σοβαρές για πολλούς, ο θυμός, περισσότερο ίσως και από τον φόβο, εκφράζεται πλέον από διάφορες κοινωνικές ομάδες.
— Ο παρατεταμένος εγκλεισμός και το κλείσιμο των σχολείων πόσο μπορεί να επηρεάσει την κοινωνικότητα των παιδιών, τις δεξιότητές τους;
Οι οθόνες έχουν μπει με έναν σαρωτικό τρόπο στη ζωή όλων, ιδιαίτερα των νέων. Η έκφραση «το κινητό είναι η προέκταση του χεριού» είναι πλέον κοινότοπη και αυτονόητη. Οι έφηβοι επικοινωνούν με πολύ έντονους ρυθμούς μέσα από τα δίκτυα. Οι ειδικοί της ψυχικής υγείας μπορεί να έχουμε τις ενστάσεις μας, να θεωρούμε ότι αυτή δεν είναι μια ουσιαστική επικοινωνία, αλλά πλέον πρόκειται για μια διαμορφωμένη και περαιτέρω εξελισσόμενη πραγματικότητα. Ο συνδυασμός τεχνολογία - επικοινωνία - κώδικες αποτελεί για τους εφήβους και τους νέους ένα συναρπαστικό πεδίο συνάντησης και αλληλεπίδρασης.
Η πανδημία μάς ανάγκασε να εφαρμόσουμε ακόμα περισσότερη τεχνολογία στη ζωή μας και την εργασία μας. Από ό,τι λένε, αυτή η πρακτική θα συνεχίσει να εφαρμόζεται και μετά το τέλος της πανδημίας. Συνεπώς, η ζωή έχει αλλάξει για όλους. Πάντως, ως χώρα, είμαστε σε προνομιακή θέση λόγω των κλιματικών συνθηκών. Θα ξαναβγούν κάποια στιγμή όλοι έξω, θα ξεκολλήσουν από τις οθόνες. Όμως, ας μην ξεχνάμε ότι δεν έφερε η πανδημία τις οθόνες, απλώς αύξησε τη χρήση τους.
Το ερώτημα που θέτουμε όλοι για το πώς θα βγούνε τα παιδιά και οι έφηβοι από την πανδημία είναι εξίσου σημαντικό με το πώς θα βγούνε οι ενήλικες από αυτή την κατάσταση. Αυτοί θα έχουν τις μεγαλύτερες απώλειες, γιατί γι’ αυτούς ο χρόνος μετράει περισσότερο, ιδιαίτερα για τους υπερήλικες, που χάνουν πολύτιμο χρόνο από τη ζωή τους. Για τους εφήβους δεν έχει σταματήσει η ζωή λόγω της πανδημίας. Συνεχίζεται με έναν άλλο τρόπο, διαφορετική. Συνεχίζουν να μαθαίνουν πράγματα με την τηλεκπαίδευση, επικοινωνούν με τους φίλους τους διαδικτυακά, σε μεγάλο βαθμό βγαίνουν έξω, παρά τις απαγορεύσεις, ενώ ο φόβος για τη νόσο δεν φαίνεται να είναι γι’ αυτούς το κυρίαρχο συναίσθημα.
— Πιστεύετε ότι η συνεχής επαφή με τις οθόνες μπορεί να δημιουργήσει αρνητικά αποτελέσματα στο θέμα της εκπαίδευσης;
Όσον αφορά την εκπαίδευση, τα παιδιά και οι έφηβοι κάποια στιγμή θα επιστρέψουν στο σχολείο τους, στον φυσικό τους χώρο, θα συνεχίσουν από το σημείο που διέκοψαν. Για τα περισσότερα παιδιά η κοινωνικότητα δεν θα επηρεαστεί, όμως για τα παιδιά που είχαν δυσκολίες στον συγκεκριμένο τομέα η παρατεταμένη απομόνωση θα διογκώσει τα προβλήματα, που θα χρειαστεί χρόνος και βοήθεια από την οικογένεια και τους ειδικούς της ψυχικής υγείας για να ξεπεραστούν.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
