Η κλιματική αλλαγή αποτελεί πρόκληση με σημαντικές επιπτώσεις στην παραγωγή, την κατανάλωση, τις επενδύσεις και την απασχόληση, οι οποίες ωστόσο μπορούν να αντιμετωπιστούν με τη λήψη κατάλληλων μέτρων πρόληψης ή/και αντιμετώπισης των συνεπειών της κρίσης.
Σύμφωνα με σχετικές μελέτες του ΙΟΒΕ, που εξετάζουν πώς επηρεάζονται οι βασικοί κλάδοι της οικονομίας (από τον τουρισμό και την αγροτική παραγωγή μέχρι τη βιομηχανία, τα νοικοκυριά και το χρηματοπιστωτικό σύστημα), το κόστος μπορεί να φτάσει σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα: στο δυσμενέστερο σενάριο, η χώρα θα μπορούσε να χάσει έως και 327.000 θέσεις εργασίας, ενώ τα νοικοκυριά να δουν το εισόδημά τους να συρρικνώνεται κατά 16 δισ. ευρώ. Οι μελέτες τεκμηριώνουν ότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί πρόκληση με σημαντικές επιπτώσεις στην παραγωγή, την κατανάλωση, τις επενδύσεις και την απασχόληση. Επιπλέον, η μείωση της αγοραστικής δύναμης, η αύξηση των ανελαστικών δαπανών –όπως ενέργεια και μεταφορές– και η διεύρυνση της ενεργειακής φτώχειας αυξάνουν τις πιέσεις, ιδιαίτερα για τα πιο ευάλωτα τμήματα του πληθυσμού.
Ειδικότερα, ανά τομέα οι συνέπειες της κλιματικής αλλαγής κωδικοποιούνται ως εξής:
Τουρισμός
Ο τουρισμός, που συνεισφέρει περίπου το 18% του ΑΕΠ και στηρίζει πάνω από 800.000 θέσεις εργασίας, βρίσκεται στο επίκεντρο της κλιματικής πρόκλησης. Η θερινή περίοδος, που είναι το κεντρικό στοιχείο του ελληνικού τουριστικού μοντέλου, απειλείται άμεσα και κινδυνεύει να μικρύνει σημαντικά λόγω των ακραίων θερμοκρασιών, η συχνότητα των οποίων προβλέπεται να αυξηθεί.
Η μελέτη εκτιμά ότι, χωρίς μέτρα προσαρμογής, οι απώλειες θα μπορούσαν να φτάσουν τα 2,2 δισ. ευρώ ετησίως, με παράλληλη μείωση της απασχόλησης κατά 38.000 θέσεις πλήρους απασχόλησης. Η θερμική δυσφορία, οι κίνδυνοι πυρκαγιών και η επιβάρυνση των τοπικών οικοσυστημάτων πλήττουν την ελκυστικότητα εμβληματικών τουριστικών προορισμών, ενώ παράλληλα ο υπερπληθυσμός κατά τη θερινή περίοδο αυξάνει τις πιέσεις σε υποδομές και φυσικούς πόρους.
Ωστόσο, το ΙΟΒΕ επισημαίνει ότι οι επιπτώσεις δεν είναι μονόδρομος. Μέσω στρατηγικής επιμήκυνσης της τουριστικής περιόδου, επένδυσης στον βιώσιμο τουρισμό και ανάπτυξης μορφών όπως ο πολιτιστικός, ο φυσιολατρικός ή ο αθλητικός τουρισμός, όχι μόνο μπορούν να αποτραπούν οι απώλειες, αλλά και να επιτευχθεί οριακή ενίσχυση του ΑΕΠ κατά περίπου 228 εκατ. ευρώ και δημιουργία περισσότερων από 6.600 νέων θέσεων εργασίας.
Η ελληνική αγροτική παραγωγή, με σημαντική συνεισφορά στην περιφερειακή ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή, βρίσκεται αντιμέτωπη με πρωτοφανείς κλιματικές πιέσεις.
Πρωτογενής τομέας
Η ελληνική αγροτική παραγωγή, με σημαντική συνεισφορά στην περιφερειακή ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή, βρίσκεται αντιμέτωπη με πρωτοφανείς κλιματικές πιέσεις. Η αξία που παράγει ο κλάδος ανέρχεται σε περίπου 7,4 δισ. ευρώ, ωστόσο η εξάρτηση από τις κλιματικές συνθήκες τον καθιστά εξαιρετικά ευάλωτο.
Η κακοκαιρία Daniel αποτέλεσε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως ο Daniel, μπορούν να προκαλέσουν απώλειες άνω των 1,4 δισ. ευρώ στην τριετία και να θέσουν σε κίνδυνο 58.000 θέσεις εργασίας. Επιπλέον, ένα ποσοστό που φτάνει το 10% των αγροτικών εκμεταλλεύσεων πιθανόν να μην μπορέσει να επιστρέψει στην παραγωγική δραστηριότητα.
Οι συνέπειες αυτής της αποδιάρθρωσης δεν περιορίζονται στους αγρότες. Η μειωμένη παραγωγή σε περιοχές στρατηγικής σημασίας –με τη Θεσσαλία να αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα– απειλεί τη διατροφική επάρκεια της χώρας, αυξάνει την εξάρτηση από εισαγωγές και ενισχύει τις πληθωριστικές πιέσεις στα βασικά τρόφιμα και τα λοιπά προϊόντα που παράγει ο πρωτογενής τομέας.
Παρά ταύτα, στο πεδίο της προσαρμογής προς ένα πιο ανθεκτικό παραγωγικό μοντέλο εμφανίζονται σημαντικές ευκαιρίες. Ο εκσυγχρονισμός των καλλιεργητικών πρακτικών, η υιοθέτηση τεχνολογιών έξυπνης γεωργίας, η καλύτερη διαχείριση υδάτινων πόρων και η αξιοποίηση των νέων δυνατοτήτων της δέσμευσης του άνθρακα που παράγεται στη γεωργική δραστηριότητα μπορούν να μετατρέψουν την κλιματική πρόκληση σε μοχλό ανταγωνιστικότητας.
Βιομηχανία
Ο μεταποιητικός τομέας, που συνεισφέρει περίπου το 15% της ΑΠΑ (ή 30,2 δισ. ευρώ), ποσοστό που έχει ενισχυθεί σταδιακά την τελευταία δεκαετία (από 14% το 2015), αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για την τεχνολογική πρόοδο και την εξωστρέφεια της οικονομίας. Οι επιπτώσεις στον κλάδο, όπου απασχολούνται σχεδόν μισό εκατομμύριο εργαζόμενοι, περιλαμβάνουν το αυξανόμενο ενεργειακό κόστος, τις πιέσεις στις αλυσίδες εφοδιασμού και τις αυστηρές περιβαλλοντικές απαιτήσεις που απορρέουν από την ευρωπαϊκή πολιτική, η προσαρμογή προς τις οποίες προϋποθέτει, σε ορισμένες περιπτώσεις, επενδύσεις μεγάλης κλίμακας (π.χ. για τη δέσμευση και αποθήκευση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα).
Ωστόσο, σύμφωνα με την έρευνα του ΙΟΒΕ, η πράσινη μετάβαση μπορεί να ενισχύσει την αναπτυξιακή δυναμική. Αν επιταχυνθεί η υιοθέτηση τεχνολογιών χαμηλού ανθρακικού αποτυπώματος, η οικονομία μπορεί να ενισχυθεί έως και κατά 2,4 δισ. ευρώ ετησίως, δημιουργώντας περισσότερες από 25.000 νέες θέσεις εργασίας.
Η προοπτική αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για περιοχές όπως η Δυτική Μακεδονία και η Μεγαλόπολη, όπου η μεταλιγνιτική περίοδος απαιτεί ένα νέο παραγωγικό μοντέλο για να διασφαλιστεί η δίκαιη και βιώσιμη μετάβαση.
Χρηματοπιστωτικός τομέας:
Περίπου το 91% των δανείων των ελληνικών τραπεζών αφορά επιχειρήσεις που σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με την κλιματική αλλαγή. Επομένως το τραπεζικό σύστημα βρίσκεται στην αιχμή της κλιματικής αβεβαιότητας. Επιπλέον, το 7% των χορηγήσεων αφορά επενδύσεις σε περιοχές που εκτίθενται σε υψηλό φυσικό κίνδυνο – ποσοστό που καταδεικνύει την ανάγκη βελτίωσης της αξιολόγησης κινδύνου και ενίσχυσης των μηχανισμών προσαρμογής. Η περιορισμένη διαθεσιμότητα δεδομένων, η έλλειψη προσαρμοσμένων εργαλείων αξιολόγησης και η υποεκτίμηση του φυσικού κινδύνου σε τραπεζικούς και ασφαλιστικούς δείκτες περιορίζουν την αποτελεσματική ενσωμάτωση του κλιματικού κινδύνου στις αποφάσεις χρηματοδότησης.
Ιδιαίτερα προβληματικό εμφανίζεται το «ασφαλιστικό κενό»: μόλις το 3% των ζημιών από φυσικές καταστροφές καλύπτεται από ιδιωτική ασφάλιση, έναντι 21% στον ΕΟΧ. Αυτό αφήνει επιχειρήσεις και νοικοκυριά εκτεθειμένα, ενώ αυξάνει τον δημοσιονομικό κίνδυνο.
Το ΙΟΒΕ προτείνει μια συνεκτική δέσμη παρεμβάσεων με στόχο την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και την αξιοποίηση των ευκαιριών της πράσινης μετάβασης. Μεταξύ αυτών:
- Στήριξη των νοικοκυριών μέσω επενδύσεων στην ενεργειακή αποδοτικότητα, στην υγεία και στις πράσινες αστικές μεταφορές.
- Μετασχηματισμός του τουριστικού μοντέλου, με έμφαση στη διεύρυνση της περιόδου και την ανάπτυξη νέων μορφών τουρισμού.
- Θωράκιση του πρωτογενούς τομέα με σύγχρονες και βιώσιμες καλλιεργητικές πρακτικές, καλύτερη διαχείριση των πόρων και αξιοποίηση τεχνολογιών.
- Ενίσχυση της βιομηχανίας μέσω επενδύσεων σε υποδομές, τεχνολογία και δεξιότητες, προκειμένου να επιτευχθεί ταχύτερα η πράσινη μετάβαση.
- Ενσωμάτωση του κλιματικού κινδύνου στο χρηματοπιστωτικό σύστημα με πιο αξιόπιστα δεδομένα, προηγμένα εργαλεία αξιολόγησης και ενίσχυση της ασφαλιστικής κάλυψης.
