ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΘΟΔΩΡΗΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ
Γεννημένος στη Νέα Υόρκη και μεγαλωμένος στη Ρώμη από αφροαμερικανίδα μητέρα και Ιταλό πατέρα, ο Τζόνας Καρπινιάνο σίγουρα γνωρίζει τι εστί προκατάληψη, συνεπώς το ντεμπούτο του Mediterranea, το χρονικό της προσαρμογής Αφρικανών μεταναστών στη σκληρή πραγματικότητα του ιταλικού νότου, περιέχει προσωπικές ευαισθησίες και ματιά εκ των έσω. Ο Καρπινιάνο, που παρουσίασε την ταινία του στην Εβδομάδα Κριτικής στο Φεστιβάλ Καννών, μιλάει για το μείζον ευρωπαϊκό πρόβλημα, και την προσπάθεια του να το αποτυπώσει δραματικά...
-Η ιστορία του «Mediterranea» δεν θα μπορούσε να είναι πιο καίρια, στον απόηχο των πρόσφατων γεγονότων στα μεσογειακά νερά, στα ανοιχτά των ιταλικών ακτών. Ποιες είναι οι σκέψεις σας για το ναυάγιο του πλοίου με τους μετανάστες από τη Λιβύη τον περασμένο Απρίλιο;
Αυτή η ταινία βρισκόταν στο μυαλό μου τουλάχιστον από το 2011 ή το 2012. Το ξέρω ότι στην Αμερική αυτές οι καταστροφές άρχισαν πρόσφατα να παίρνουν ολοένα και μεγαλύτερη δημοσιότητα, αλλά στην Ιταλία ή στην Ευρώπη ακούμε για αυτές τις τραγωδίες εδώ και πολύ καιρό, και είναι πάντα κοντά σε αυτή την εποχή του χρόνου (τον Απρίλιο) γιατί να νερά γίνονται πιο ζεστά, που οι άνθρωποι αρχίζουν να αφήνουν τις χώρες τους, κι ένα μεγάλο γεγονός σαν το πρόσφατο ναυάγιο του πλοίου από τη Λιβύη συμβαίνει και για λίγο καιρό όλοι στρέφουν εκεί την προσοχή τους. Και μετά συμβαίνει ξανά και ξανά από αυτό το σημείο, μέχρι που σταματά το χειμώνα, μαζί με την κάλυψη των media, γιατί υπάρχει πολύ κρύο για να διασχίσει κανείς τη Μεσόγειο. Αυτή η ιστορία εξακολουθεί να συμβαίνει εδώ και πολύ, πολύ καιρό.
-Με ποιο τρόπο σας αγγίζει προσωπικά αυτή η ιστορία;
Θα ήταν επιτηδευμένο εκ μέρους μου να ισχυριστώ ότι έχω βιώσει κάτι έστω και ελάχιστα κοντά σε αυτό που βιώνουν οι μετανάστες – μπορώ μονάχα να είμαι ένας εξωτερικός παρατηρητής εδώ. Παρ’ όλα αυτά, εξαιτίας του δικού μου background, μπόρεσα να προσεγγίσω την ιστορία των Αφρικανών μεταναστών στην Ιταλία μέσω κάποιων προσωπικών συνειρμών. Η μητέρα μου είναι Αφρο-Αμερικανίδα και ο πατέρας μου είναι Ιταλός. Και με ενδιέφεραν πάντα οι φυλετικές σχέσεις, με ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον ρόλο των μαύρων στην ιταλική κοινωνία. Έτσι όταν έγινε η πρώτη φυλετική εξέγερση στο Ροζάρνο το 2010, κατέβηκα αμέσως στην Καλαβρία για να μάθω περισσότερα για τις συνθήκες που οδήγησαν στις αναταραχές.
Ήταν ένα γεγονός ιστορικών διαστάσεων γιατί φανέρωσε για πρώτη φορά το ζήτημα των φυλετικών σχέσεων σε ένα ιταλικό πλαίσιο. Έτσι ξεκίνησα να μιλάω με ανθρώπους και να συλλέγω ιστορίες για τις ζωές τους. Εγκαταστάθηκα εκεί μόνιμα και ξεκίνησα να σκέφτομαι για ένα σενάριο. Η γνωριμία μου με τον Κουντούς Σεϊχόν (ο οποίος θα υποδυόταν τελικά τον Αγίβα) ήταν καθοριστική. Σε αυτόν, βρήκα έναν από τους πιο κοντινούς μου φίλους και ταυτόχρονα μια δίοδο στον κόσμο που ήθελα να περιγράψω – για να μην αναφέρω τον πρωταγωνιστή της ταινίας. Το πρώτο αποτέλεσμα ήταν το «A Chiana» (2012), μια μικρού μήκους ταινία που επικεντρώνεται στα άμεσα γεγονότα και στους χαρακτήρες που οδήγησαν στην εξέγερση. Σε αυτό μπόρεσα να αναπτύξω μερικά βασικά θέματα. Πειραματίστηκα με ένα μοντέλο συλλογικής παραγωγής όπου όλοι είναι αναμειγμένοι, οι ηθοποιοί όσο και το συνεργείο.
Νομίζω ότι η μετανάστευση γενικά είναι ένα φαινόμενο που δεν προκαλείται απαραίτητα από την ανάγκη να εγκαταλείψεις το σπίτι σου, όσο από την πεποίθηση ότι υπάρχουν καλύτερες ευκαιρίες κάπου αλλού και ότι υπάρχει μια νέα ζωή για να βιώσεις.
-Πώς αυτό μετατράπηκε σε ένα σχέδιο για ταινία μεγάλου μήκους;
Μείναμε ικανοποιημένοι από το αποτέλεσμα του «A Chiana». Συνάντησε πολύ καλή υποδοχή, αλλά μου ήταν ξεκάθαρο ότι η μικρού μήκους άγγιξε μονάχα την επιφάνεια. Ήξερα ότι αυτή η ιστορία απαιτούσε μια μεγάλου μήκους ταινία και ξεκίνησα να τη γράφω σχεδόν αμέσως. Ήθελα να πω την ιστορία από την αρχή, από το ταξίδι μέσω της αφρικανικής ερήμου μέχρι το σοκ της άφιξης στις ευρωπαϊκές ακτές. Ήξερα ότι ήθελα να εξετάσω πιο διεξοδικά τη διφορούμενη σχέση ανάμεσα στους μετανάστες και την ιταλική κοινότητα. Στο μεταξύ, είχα εγκατασταθεί στη Gioia Tauro (οκτώ χιλιόμετρα από το Ροζάρνο) και εκεί έγινε η έδρα της παραγωγής. Η σχέση μου με την κοινότητα των μεταναστών έγινε πιο βαθιά – καινούργιοι άνθρωποι που γνώρισα έγιναν νέοι χαρακτήρες. Θεώρησα ότι είχα αρκετό υλικό για να το κάνω να λειτουργήσει. Και τότε τα πράγματα άρχισαν να παίρνουν μπροστά. Στο σινεμά δεν ξέρεις ποτέ τι να περιμένεις, αλλά ήμασταν αρκετά τυχεροί ώστε να συγκεντρώσουμε μια ομάδα επενδυτών από όλο τον κόσμο, που πίστεψαν στην ταινία.
-Τι πιστεύετε πως συνέβαλε στο να κλιμακωθεί η μεταναστευτική κρίση στην Ευρώπη;
Προφανώς υπάρχουν άνθρωποι που έρχονται από τη Συρία, άνθρωποι που προσπαθούν να δραπετεύσουν από κάθε λογής φρίκη στη βόρεια Αφρική – αυτές είναι οι περιοχές που απασχολούν τα πρωτοσέλιδα. Είναι επικίνδυνα μέρη για να ζεις. Άνθρωποι τρέπονται σε φυγή γιατί δεν έχουν άλλη επιλογή: είναι ζήτημα ζωής και θανάτου. Ο λόγος που ο πρωταγωνιστής μου είναι από την Μπουρκίνα Φάσο είναι επειδή δεν ήθελα μια ιστορία όπου οι άνθρωποι προσπαθούν να ξεφύγουν από έναν άμεσο κίνδυνο. Νομίζω ότι η μετανάστευση γενικά είναι ένα φαινόμενο που δεν προκαλείται απαραίτητα από την ανάγκη να εγκαταλείψεις το σπίτι σου, όσο από την πεποίθηση ότι υπάρχουν καλύτερες ευκαιρίες κάπου αλλού και ότι υπάρχει μια νέα ζωή για να βιώσεις. Αν ο πρωταγωνιστής μου είχε έρθει από τη Συρία, θα ήταν ελαφρώς πιο προφανές το γιατί άφηναν την πατρίδα τους. Ο παραλληλισμός που με ενδιέφερε να δημιουργήσω στην ταινία μου πάει πίσω στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν οι Ιταλοί άφηναν τη Σικελία και την Καλαβρία κατά ορδές αναζητώντας καλύτερες ευκαιρίες στην Αμερική, η οποία ήταν το μέρος που κατέστησε εφικτό για τους μετανάστες το να εξασφαλίσουν τα προς το ζην για τις οικογένειές τους όσο και το να ζήσουν μια ζωή που ήταν πιο «σύγχρονη».
Προφανώς υπάρχει μια τεράστια διαφορά ανάμεσα στη μετανάστευση από τη νότια Ιταλία στην Αμερική και στη σύγχρονη μετανάστευση από την Αφρική προς την Ιταλία, αν όχι για κανέναν άλλο λόγο για το γεγονός ότι η πρώτη ήταν σε μεγάλο βαθμό ελεγχόμενη και οργανωμένη. Αλλά τα περισσότερα ρεύματα μετανάστευσης μοιράζονται κάποια θεμελιώδη χαρακτηριστικά. Πρώτα υπάρχει η οικονομική προσφορά και ζήτηση. Η νότια Ιταλία ήταν ο γεωργικός τρίτος κόσμος της εποχής και η Νέα Υόρκη και το Σικάγο ήταν ήδη παγκόσμιες πόλεις. Αλλά υπήρχε επίσης ένα ισχυρό στοιχείο υποκειμενικής επιθυμίας που κυκλοφορούσε και καλλιεργούνταν από τις υπάρχουσες επικοινωνιακές δομές. Επιστολές γραμμένες από τους μετανάστες προς τις οικογένειές τους και άρθρα δημοσιευμένα στον μεταναστευτικό τύπο ήταν τα μέσα που καλλιεργούσαν το όνειρο μιας καλύτερης ζωής. Σήμερα το τοπίο των media είναι τόσο διαφορετικό κι ωστόσο είναι μέσα από τα social media (και το Facebook πιο συγκεκριμένα) που σχηματίζονται αυτές οι νέες υποκειμενικότητες. Μερικές φορές η κατάσταση είναι εξωραϊσμένη και διαστρεβλωμένη, αλλά είναι εν μέρει εκεί όπου διαμορφώνονται επιθυμίες και λαμβάνονται αποφάσεις.
-Τι υπόσχεση κρατά η Ευρώπη γι’ αυτούς τους μετανάστες που δεν προσφέρει η Αφρική;
Η οικονομία είναι προφανώς ο σημαντικότερος πόλος έλξης – όσα έβγαλε ο πρωταγωνιστής μου στην Ιταλία μέσα σε δύο μέρες ήταν αρκετά για να συντηρήσουν την οικογένειά του πίσω στην Αφρική για μήνες. Αλλά δεν ήθελα απλά να κάνω μια ταινία για τις οικογενειακές ευθύνες. Υπάρχουν πολιτισμικοί παράγοντες που είναι εξίσου σημαντικοί. Ακούμε συνέχεια για τους πολιτισμικά συντηρητικούς μετανάστες που φέρνουν μαζί τους τη θρησκεία τους και τις παλιές τους συνήθειες. Αλλά υπάρχουν επίσης πολλοί που θέλουν να ξεφύγουν από αυτά. Ένας από τους σημαντικούς πόλους έλξης της Ευρώπης για τους νεαρούς μετανάστες είναι η πιθανότητα να βιώσουν μια διαφορετική ζωή. Ο Αγίβα θέλει και τα δύο – να συντηρήσει την οικογένειά του πίσω στην πατρίδα αλλά επίσης να απελευθερωθεί και να διασκεδάσει όσο μπορεί.
-Πώς βρήκατε τον ηθοποιό που ερμηνεύει τον Αγίβα;
Ο ηθοποιός που τον υποδύεται είναι ο συγκάτοικός μου, ο καλύτερός μου φίλος και ένας από τους πιο θαρραλέους και χαρισματικούς ανθρώπους που έχω γνωρίσει ποτέ. Όταν πήγα στη νότια Ιταλία για να βρω το καστ της μικρού μήκους ταινίας μου, η επέτειος του ενός χρόνου από την εξέγερση των μεταναστών γιορταζόταν με μια παρέλαση στην πόλη του Ροζάρνο. Υπήρχε μια μάζωξη περίπου 600 Αφρικανών μεταναστών κι εγώ έψαχνα μέσα σε αυτό το πλήθος για να βρω τους ηθοποιούς της ταινίας. Είδα τον Κουντούς αμέσως, με το δερμάτινο μπουφάν του και το μεγάφωνο στο χέρι, να μιλά γαλλικά, αγγλικά, ιταλικά και γκανέζικα, απλά διευθύνοντας αυτή την παρέλαση. Ένας άνθρωπος να ξεχωρίζει με αυτόν τον τρόπο μέσα σε μια ομάδα 600 ήταν κάτι αξιοσημείωτο – η παρουσία του ήταν επιβλητική.
-Και πώς σχηματίστηκε ο χαρακτήρας του Αγίβα – προέκυψε αποκλειστικά από τις προσωπικές εμπειρίες του Κουντούς ως μετανάστη στην Ιταλία;
Το θέμα δεν ήταν η διαμόρφωση ενός χαρακτήρα. Με το που αποφάσισα ότι η ταινία θα ήταν γι’ αυτόν, προέκυψε το ζήτημα της προσαρμογής του χαρακτήρα σε διαφορετικές καταστάσεις και, αντιστρόφως, της δημιουργίας σκηνών που θα ταίριαζαν στον χαρακτήρα του Κουντούς. Δεν καθίσαμε συγκεκριμένα να γράψουμε μαζί τον χαρακτήρα του Αγίβα, αυτό δεν ήταν κάτι που θα ενδιέφερε τον Κουντούς – ο χαρακτήρας δεν είναι μια άμεση αντανάκλαση του ποιος είναι. Ζώντας εκεί για πέντε χρόνια, το σενάριο εξελισσόταν διαρκώς και αρκετά πράγματα είναι βασισμένα σε γεγονότα που όντως συνέβησαν σε μας, ως φίλους, όπως η σκηνή του καυγά έξω από το κλαμπ στους δρόμους του Ροζάρνο, όπου ο Ιταλός χαστουκίζει την Άναμπελ. Αυτός ο καυγάς όντως συνέβη σε μας, οπότε τον χρησιμοποίησα ως παράδειγμα για να δείξω πώς οι εντάσεις κλιμακώνονται στην πόλη.
σχόλια