Υπάρχουν γονείς που δεν σταματούν ποτέ να είναι γονείς. Ακόμη κι όταν τα παιδιά τους μεγαλώσουν, φύγουν, χαθούν, αρρωστήσουν ή δεν μπορέσουν να μείνουν. Τότε, σε πολλές οικογένειες της Δυτικής Βιρτζίνια, η πόρτα ξανανοίγει. Μόνο που αυτή τη φορά δεν επιστρέφει το παιδί που έφυγε. Επιστρέφει ένα μικρότερο παιδί, ένα εγγόνι που χρειάζεται σπίτι.
Αυτό είναι το κέντρο του Mawmaw, του νέου φωτογραφικού βιβλίου του Anthony Wilson, που κυκλοφορεί από τις Pomegranate Press και Guest Editions. Ο τίτλος παραπέμπει στη λέξη που χρησιμοποιείται σε περιοχές του αμερικανικού Νότου και της Απαλαχίας για τη γιαγιά. Στις εικόνες του Wilson, όμως, η γιαγιά δεν είναι απλώς φιγούρα φροντίδας ή νοσταλγίας. Είναι ξανά μητέρα, ξανά προστάτιδα, ξανά σώμα που σηκώνει οικογένεια.
Το βιβλίο εστιάζει στις λεγόμενες grandfamilies, οικογένειες όπου τα παιδιά μεγαλώνουν υπό τη φροντίδα των παππούδων ή των γιαγιάδων τους, επειδή οι γονείς τους απουσιάζουν ή δεν μπορούν να τα φροντίσουν. Οι λόγοι μπορεί να είναι πολλοί: εξάρτηση, θάνατος, φτώχεια, ψυχική ασθένεια, οικογενειακή διάλυση. Ο Wilson δεν φωτογραφίζει αυτά τα σπίτια σαν κοινωνικό πρόβλημα προς κατανάλωση. Τα φωτογραφίζει σαν ζωές που συνεχίζονται, με κόπο, χιούμορ, σιωπή, αγάπη και εξάντληση.
Η αφετηρία του πρότζεκτ ήταν σχεδόν τυχαία. Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, ο φωτογράφος, που ζει στη Βόρεια Καρολίνα, έμεινε προσωρινά σε ένα δεντρόσπιτο φίλου στη Δυτική Βιρτζίνια. Οδηγώντας μόνος σε άδειους επαρχιακούς δρόμους και ακούγοντας τοπικά podcasts για να καταλάβει καλύτερα την περιοχή, άκουσε για τις grandfamilies. Ένιωσε ότι είχε πέσει πάνω σε μια από τις πιο κρυφές αλήθειες της πολιτείας, αλλά χωρίς εικόνες που να την αφηγούνται.
Λίγο αργότερα, ήρθε σε επαφή με το πρόγραμμα Healthy Grandfamilies και ζήτησε να παρακολουθήσει μια συνάντηση. Από εκεί ξεκίνησε μια σχέση που κράτησε χρόνια. Ο Wilson γνώρισε οικογένειες, επέστρεψε ξανά και ξανά, ταξίδεψε σε διαφορετικές κομητείες, έμεινε αρκετά ώστε να μη φωτογραφίζει μόνο την επιφάνεια.
Το Mawmaw γυρίστηκε σε διάστημα πέντε ετών και ακολουθεί έξι οικογένειες. Ο Wilson φωτογράφισε με Mamiya RZ67, την αγαπημένη του κάμερα, και οι εικόνες έχουν αυτή την πυκνή, σχεδόν σωματική ποιότητα του φιλμ: το φως μοιάζει να κάθεται πάνω στα πρόσωπα, τα δωμάτια έχουν βάρος, τα χρώματα κουβαλούν χρόνο.
Υπάρχουν παιδιά με κατσίκες, παιδιά σε αυλές, παιδιά σε σκοτεινά δωμάτια, παιδιά με όπλα, παιδιά που τρέχουν ή κοιτάζουν σαν να γνωρίζουν ήδη κάτι για τον κόσμο. Υπάρχουν γιαγιάδες σε αναπηρικά αμαξίδια, παππούδες που δίνουν φιλιά, τάφοι με τις λέξεις Mother και Father, σπίτια όπου το παιχνίδι και η απώλεια συνυπάρχουν χωρίς να εξηγούνται.
Ο ίδιος ο φωτογράφος λέει ότι δεν ήθελε να κρατήσει απόσταση σαν παρατηρητής που περνάει, παίρνει εικόνες και φεύγει. Έγινε, όπως περιγράφει, φίλος και σε ορισμένες περιπτώσεις σχεδόν μέλος της οικογένειας. Γι’ αυτό και η ηθική του πρότζεκτ έχει σημασία. Όταν φωτογράφιζε δύσκολες στιγμές, συζητούσε με τις οικογένειες. Οι γιαγιάδες κρατούσαν ημερολόγια και έγραφαν γράμματα, δίνοντας στο βιβλίο όχι μόνο εικόνα αλλά και εσωτερική φωνή.
Αυτό είναι ίσως το πιο δυνατό στοιχείο του Mawmaw. Δεν κοιτάζει την Απαλαχία σαν εξωτικό τόπο φτώχειας ή σαν σκηνικό αμερικανικής εγκατάλειψης. Κοιτάζει την οικογένεια τη στιγμή που ξαναφτιάχνεται από ανάγκη. Κοιτάζει τη φροντίδα όχι σαν γλυκιά λέξη, αλλά σαν καθημερινή εργασία. Σαν κάτι που κουράζει, που πληγώνει, που δεν έχει πάντα λύση, αλλά συνεχίζεται.
Σε κάποιες εικόνες δεν συμβαίνει σχεδόν τίποτα. Ένα άδειο υπόστεγο με φως που μπαίνει από τις σανίδες. Ένα μισοφέγγαρο πάνω από ένα θολό σώμα. Ένα παιδί μόνο του σε ομίχλη. Μια αντανάκλαση στο νερό. Αυτές οι φωτογραφίες λειτουργούν σαν ενδιάμεσες αναπνοές. Δεν εξηγούν τις οικογένειες. Δείχνουν τον χώρο όπου κατοικεί η μνήμη τους.
Το Mawmaw είναι ένα βιβλίο για τη συγγένεια πέρα από τη ρομαντική της εικόνα. Για τη φροντίδα που επιστρέφει εκεί όπου νόμιζες πως είχε ολοκληρωθεί. Για τους ανθρώπους που γίνονται ξανά γονείς όχι επειδή το σχεδίασαν, αλλά επειδή κάποιος έπρεπε να μείνει.
Και στις φωτογραφίες του Anthony Wilson, αυτή η παραμονή δεν μοιάζει ούτε ηρωική ούτε τραγική. Μοιάζει ανθρώπινη. Δηλαδή δύσκολη, ατελής και γεμάτη αγάπη.
Με στοιχεία από It’s Nice That, Pomegranate Press,
