Δεν υπάρχει Αθηναίος που να διασχίζει τη λεωφόρο Κηφισού και να μην έχει δει τις πελώριες εγκαταστάσεις της ιστορικής κλωστοϋφαντουργίας «Κλωσταί Πεταλούδας-Μουζάκης» που λειτουργούν μέχρι και σήμερα από το 1944.
Η επιχείρηση-κολοσσός, δημιούργημα του ιδιοφυούς Ελευθέριου Μουζάκη, του πατριάρχη της ελληνικής κλωστοϋφαντουργίας, γεννημένου στη Σμύρνη και μεγαλωμένου στη Ζάκυνθο, είναι προϊόν της περιπετειώδους φύσης, της εργατικότητας, της αντίληψης και της φιλοδοξίας ενός προσώπου που στη δεκαετία του '70 είχε τη φήμη του εργοστασιάρχη με τη «μεγαλύτερη έντιμη φορολογική δήλωση».
Συνδέθηκε όχι μόνο με την κλωστοϋφαντουργία, που αναπτύχθηκε ραγδαία μεταπολεμικά, αλλά και με τη χειροτεχνία. Τα προϊόντα της επιχείρησης έμπαιναν σε κάθε σπίτι, η «ατσάλινη κλωστή Πεταλούδα», οι τυπωμένοι καμβάδες, οι κλωστές DMC. Η ίδρυση της ιστορικής αυτής βιομηχανίας συνδέεται άρρηκτα με την ανασυγκρότηση της μεταπολεμικής Ελλάδας και την άνθηση των ελληνικών εξαγωγών.
Τα προϊόντα της επιχείρησης έμπαιναν σε κάθε σπίτι, η «ατσάλινη κλωστή Πεταλούδα», οι τυπωμένοι καμβάδες, οι κλωστές DMC. Η ίδρυση της ιστορικής αυτής βιομηχανίας συνδέεται άρρηκτα με την ανασυγκρότηση της μεταπολεμικής Ελλάδας και την άνθηση των ελληνικών εξαγωγών.
Περνώντας το κατώφλι του εργοστασίου που κάποτε απασχολούσε μέχρι και δυόμισι χιλιάδες εργαζόμενους, ενώ σήμερα λίγο παραπάνω από εκατό, βλέπω αυτό το κομμάτι της βιομηχανικής ιστορίας να ζωντανεύει από έναν κόσμο εντελώς διαφορετικό, από καλλιτέχνες που δεν δουλεύουν μόνο με νήμα αλλά και με εγκαταστάσεις μεγάλης κλίμακας, οι οποίοι δημιουργούν γλυπτά, φωτογραφίες, βίντεο και ηχοτοπία.
Αρκετοί από αυτούς χρησιμοποιούν υλικά που βρέθηκαν στο εργοστάσιο, όχι όμως απαραίτητα κλωστές. Ξύλα, μεταλλικά εξαρτήματα παίρνουν τη θέση τους σε διάφορα μέρη των κτιρίων. Προσπερνώ τη Λυδία Ανδριώτη που κατασκευάζει την εγκατάστασή της με ευρεθέντα στον χώρο αντικείμενα από μέταλλο σε έναν από τους διαδρόμους των αποθηκών, και κατευθύνομαι στον μεγάλο περίβολο για να συναντήσω τον Κώστα Πράπογλου, που οργανώνει και επιμελείται την έκθεση «Το φαινόμενο της Πεταλούδας», η οποία παρουσιάζει 41 καλλιτέχνες από την Ελλάδα και το εξωτερικό και θα ανοίξει τις πόρτες της στο κοινό από τις 21 Σεπτεμβρίου.
Τον ρωτώ αν πρώτα βρήκε τον χώρο ή τον τίτλο της έκθεσης. Το εννοιολογικό πλαίσιο της έκθεσης, μαθαίνω, προέκυψε αφού επισκέφτηκε τους χώρους του εργοστασίου και ωρίμασε μέσα του το συναίσθημα και η ενέργεια που του δημιούργησε αυτό το βιομηχανικό περιβάλλον από την πρώτη στιγμή.
«Αυτή η πρώτη επαφή με έκανε να σκεφτώ την έννοια της αλληλοσυνδεσιμότητας, η οποία σε πραγματικό χρόνο υλοποιείται με το ίδιο το νήμα, προϊόν του εργοστασίου. Αμέσως άρχισα να παίζω στο μυαλό μου με την "Πεταλούδα" ως εργοστάσιο και με το φαινόμενο της πεταλούδας ως φιλοσοφικό και επιστημονικό θεώρημα, που τελικά δάνεισε και το όνομά του στον τίτλο της έκθεσης. Έχοντας αυτό ως βασικό άξονα, άρχισα να πορεύομαι προς άλλες κατευθύνσεις, πάντα όμως με επίκεντρο είτε το βιομηχανικό παρελθόν είτε την ανθρώπινη ύπαρξη» λέει.
Ενώ ξεναγούμαι στους διάφορους χώρους στους οποίους θα παρουσιαστούν τα έργα των καλλιτεχνών, σταματάω για να δω τη Sandra Osborne μέσα στα βαφεία να επεμβαίνει με εφήμερα γλυπτά από πηλό και να έρχεται σε διάλογο με τη στιβαρότητα ενός μηχανήματος επεξεργασίας νήματος.
Οι εργάτες μάς χαιρετούν φιλικά ενώ κατευθυνόμαστε σε χώρους με ονόματα όπως «μερσεριζέ», «γλασέ», «ανέμες» και στη συνέχεια στον ατμιστή και το βαφείο. Σταματάω για να κοιτάξω σχεδόν κλεφτά τις πολύτιμες χρυσοκλωστές που ετοιμάζονται για εξαγωγή.
Ο Κώστας Πράπογλου έχει κάνει σπουδές αρχαιολογίας και αρχιτεκτονικής πριν γίνει ιστορικός τέχνης και επιμελητής, και αυτές ασφαλώς αποτελούν τη βάση για πολλά πράγματα. Η αρχαιολογία και η αρχιτεκτονική είναι δύο σημαντικά φίλτρα και παρονομαστές για το πώς θα εντοπίσει και θα αισθανθεί έναν χώρο. Οι εκθέσεις που έκανε τα τελευταία χρόνια κινούνται πάνω στην Ιερά Οδό.
Μια έκθεση στο νυχτερινό κέντρο «Ιερά Οδός» το 2019 και τα δύο κεφάλαια του «reality check» στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής στο Δαφνί το 2021 και 2022. Σίγουρα αυτό έχει να κάνει με το ενδιαφέρον που έχει όχι μόνο για τα Ελευσίνια Μυστήρια αλλά και για οτιδήποτε άλλο στην αρχαιότητα σχετιζόταν με αυτά. Ο εντοπισμός ενός χώρου είναι ένα είδος ανακάλυψης, μια ανασκαφή για τον ίδιο, που υποστηρίζει ότι «το χτίσιμο ενός εννοιολογικού πλαισίου στηρίζεται πάνω σε μια δομή, είναι μια κατασκευή που απαιτεί γερά θεμέλια για να γίνει σταθερή. Αυτό σημαίνει κατανόηση του χώρου στον οποίο βρίσκομαι όχι μόνο ως αρχιτεκτονήματος αλλά και ως ταυτότητας, ως αποτυπώματος μνήμης. Έπειτα έρχονται οι καλλιτέχνες, οι οποίοι ξεκινούν τη συνομιλία μαζί μου και με το κτίριο».
Ασχολείται ενεργά με τη σύγχρονη τέχνη από το 2000. Ζώντας στο Λονδίνο επί 19 χρόνια, ανέπτυξε σχέσεις και συνεργασίες με μεγάλο αριθμό καλλιτεχνών από το εξωτερικό αλλά και από την Ελλάδα. Στην έκθεση παίρνουν μέρος καλλιτέχνες από τρεις γενιές και τον ρωτώ πώς τους επιλέγει.
«Όταν ξεκινά η διαδικασία μιας νέας έκθεσης και αφού έχω αποφασίσει σχετικά με τις ιδέες και τις έννοιες με τις οποίες θα ασχοληθώ, σκέφτομαι τους καλλιτέχνες των οποίων η δουλειά έχει άμεση σχέση με τη θεματική μου. Το πρώτο βήμα είναι να επικοινωνήσω μαζί τους για να διερευνήσω τη διάθεσή τους να λάβουν μέρος. Έπειτα πραγματοποιείται η επίσκεψη στον χώρο είτε με φυσική παρουσία είτε διαδικτυακά (εάν βρίσκονται στο εξωτερικό) και το ταξίδι της δημιουργίας ξεκινά με σειρά διαλόγων μέχρι να αποφασιστεί τι θα παρουσιάσει ο καθένας και η καθεμία».
Μου εξομολογείται πως αυτή ήταν η πρώτη φορά που, όταν οι καλλιτέχνες επισκέφθηκαν τους χώρους, καθηλώθηκαν, ότι αυτό δεν συνέβη ούτε στο Ψυχιατρείο, στις προηγούμενες εκθέσεις. Η αναμέτρηση με έναν χώρο με τόσο έντονη μνήμη δεν είναι εύκολη, ωστόσο βλέποντας την Άντα Πετρανάκη στο κτίριο του ατμιστή να «παλεύει» με μια σειρά νεκρών ευρεθέντων δέντρων, των οποίων τα κλαδιά, οι ρίζες και το χώμα μάς μεταφέρουν σε μια άλλη πραγματικότητα, αντιλαμβάνομαι ότι οι καλλιτέχνες σε όλη τη διάρκεια της προετοιμασίας κυριολεκτικά ζουν τον χώρο. Κάθε έκθεση παίρνει οκτώ μήνες με έναν χρόνο για να υλοποιηθεί.
Παίρνουμε τον δρόμο για τα πελώρια ανεξερεύνητα υπόγεια του εργοστασίου. Συναντώ τον Θόδωρο Νούτσο που κρεμάει από την οροφή ενός υπόγειου διαδρόμου μια σειρά γλυπτών από ρούχα, πανιά, ξύλα και χρώματα, ενώ σε έναν άλλο χώρο η Κλίτσα Αντωνίου δουλεύει πάνω σε μια τετρακάναλη προβολή σε τοίχους και εμπορεύματα του εργοστασίου.
Εδώ συναντώ τους πιο πολλούς καλλιτέχνες, τον Δημήτρη Σκουρογιάννη να κρεμά έναν σομιέ και να δημιουργεί ένα περιβάλλον με παλιά ψαλίδια και την Ισμήνη Σαμανίδη χαμένη κυριολεκτικά μέσα σε πλέγματα από χιλιόμετρα νήματος, ανάμεσα στα εκατοντάδες ράφια των υπόγειων αποθηκών. Λίγο πιο μακριά στέκομαι για να παρατηρήσω τη Σοφία Ζαράρη που στήνει την εγκατάστασή της από δεκάδες βιομηχανικά αντικείμενα, νήματα, υφάσματα και ορυκτά σε μια εσοχή στον χώρο των υπογείων.
Οι καλλιτέχνες δημιουργούν με διάφορα μέσα. Για τον Κώστα Πράπογλου το μέσο έχει σημασία, αλλά, όπως επισημαίνει, για εκείνον «έχει μεγαλύτερο βάρος ο τρόπος με τον οποίο ένας εικαστικός επιλέγει να εκφραστεί, να αναμετρηθεί και να συνδιαλεχθεί με την επιμελητική εννοιολογική γραμμή αλλά και με το εκάστοτε κτίριο. Η προσέγγιση αυτή έχει μια αξεπέραστη γοητεία και μια μαγεία που δεν συγκρίνεται με τίποτα σε αυτή την πρώιμη δημιουργική φάση της έκθεσης».
Οι μεγάλες εκθέσεις σε αναπάντεχους χώρους
Τα τελευταία χρόνια συχνά μεγάλες εκθέσεις γίνονται σε απρόβλεπτους χώρους, έξω από τα μουσεία, και συγκεντρώνουν χιλιάδες επισκέπτες, φιλότεχνους, φιλοπερίεργους, με πολλούς από αυτούς να έρχονται για πρώτη φορά σε επαφή με τη σύγχρονη τέχνη και τους σύγχρονους δημιουργούς. Τις δυο προηγούμενες εκθέσεις του Κώστα Πράπογλου στο Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής στο Δαφνί το 2021 και 2022 τις επισκέφθηκαν 60.000 άνθρωποι μέσα σε πέντε εβδομάδες, ενώ οι εκθέσεις λειτουργούσαν τέσσερις ημέρες την εβδομάδα.
Για τον ίδιο το σημαντικό και αισιόδοξο μήνυμα αυτών των εκθέσεων είναι το γεγονός ότι έρχεται να τις δει κόσμος που δεν έχει καμία σχέση με την τέχνη. Τους ιντριγκάρει ένας χώρος κλειστός μέχρι πρότινος στο κοινό που ανοίγει ίσως για πρώτη φορά και το γεγονός της φιλοξενίας μιας έκθεσης σύγχρονης τέχνης. «Έχουν περιέργεια να δουν τι είναι αυτό "το πράγμα". Ακόμα και έτσι κάνουμε ένα πρώτο βήμα», λέει. «Από το φιλότεχνο κοινό, οι περισσότεροι θα έρθουν, εμένα με ενδιαφέρει να κεντρίσω το ενδιαφέρον ανθρώπων που δεν είναι οι συνήθεις γνωστοί-άγνωστοι των εκθέσεων. Αυτές οι εκθέσεις είναι ένα καταπληκτικό εργαλείο για να φέρουν κόσμο πιο κοντά στην τέχνη με πιο ευφάνταστο και δημιουργικό τρόπο».
Τον ρωτώ αν οι άνθρωποι σήμερα βαριούνται την έννοια του μουσείου και μου λέει μια ιστορία από τα χρόνια που δούλευε στο Μουσείο Μαντάμ Τισό στο Λονδίνο. «Από το 2000 μέχρι το 2008 ήμουν εκεί υπεύθυνος εκθέσεων. Τότε είχε ξεκινήσει μια στρατηγική εξωστρέφειας του μουσείου και ένα από τα σημαντικότερα σημεία αυτής της στρατηγικής ήταν να αποχωριστούμε την έννοια του μουσείου, δεν το αποκαλούσαμε μουσείο αλλά attraction. Χώρο επισκεψιμότητας δηλαδή. Αυτό δείχνει ακριβώς και την τάση που συζητάμε σήμερα, η οποία αφορά την οικειότητα που θέλουμε να δημιουργηθεί και την εξοικείωση των επισκεπτών με χώρους τέχνης και με τα έργα των δημιουργών. Είναι μια αρχή που δείχνει ότι ενδιαφέρει μια μεγάλη μερίδα κόσμου και μια κίνηση κοινωνικοποίησης της τέχνης».
«Το φαινόμενο της Πεταλούδας»
Επιμέλεια: Κώστας Πράπογλου, αρχαιολόγος, αρχιτέκτονας, κριτικός σύγχρονης τέχνης
Διοργάνωση: artefact athens
Εργοστάσιο Μουζάκης - Πεταλούδα
Λεωφόρος Κηφισού 41, 122 42, Αθήνα
Από τις 21/09 έως τις 22/10.2023
Ωράριο λειτουργίας: Πέμπτη-Κυριακή 15:30-20:30
