Μέσα στις παράπλευρες απώλειες της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης βρίσκονται και τα κινηματογραφικά «μυστικά». Ανατροπές σαν αυτή της «Έκτης Αίσθησης» γίνονται πια γνωστές μέσα σε λίγες ώρες, είναι δύσκολο να κρατηθούν κρυφές, σαν μια σιωπηρή μυστική συμφωνία μεταξύ των κοινωνούντων, όπως εκείνη που οδήγησε την ταινία του Σιάμαλαν στη διατήρηση της κινηματογραφικής (και της εισπρακτικής) επικαιρότητας για μήνες.
Θέλοντας και μη, τα memes θα φροντίσουν να έχουν μάθει οι περισσότεροι το μυστικό μέσα στην πρώτη εβδομάδα. Ίσως να είναι κι αυτός ένας λόγος που καμία από τις σεναριακές ανατροπές του εικοστού πρώτου αιώνα δεν είχε τον πολιτιστικό αντίκτυπο, τη μαζικότητα και την ενσωμάτωση στην πoπ κουλτούρα σαν αυτή της προαναφερθείσας «Έκτης Αίσθησης», η επιτυχία της οποίας προκάλεσε μια έκρηξη ταινιών, μεταφυσικών θρίλερ και μη που στηρίζονταν στη σεναριακή ανατροπή τους.
Και τι συνιστά καλή ανατροπή, θα ρωτήσετε. Όπως έχουμε γράψει και στο παρελθόν, μια καλή ανατροπή είναι πρωτίστως αναπάντεχη, σε πιάνει στον ύπνο, συχνά σε οδηγεί σε επαναληπτική προβολή για να εντοπίσεις μικρά και μεγάλα hints που οδηγούσαν προς αυτή, μα εσύ αγνόησες. Συχνά θα κλιμακώσει ή θα κορυφώσει το δράμα, κάποιες φορές θα στρέψει το θέαμα προς μια νέα κατεύθυνση που δεν είχες φανταστεί, ποτέ όμως σε βαθμό που να καταλύει πλήρως την εσωτερική λογική της ταινίας ή να παραβαίνει ριζικά τους κανόνες λειτουργίας του φιλμικού σύμπαντος που οι δημιουργοί έχουν καθιερώσει ως εκείνη τη στιγμή – αλλιώς είναι αυθαίρετη.
Επίσης, τα καλύτερα twists, όπως λένε τις ανατροπές οι Αγγλοσάξονες, αναδεικνύουν, επικυρώνουν ή εμπλουτίζουν το θέμα της ταινίας.
Με οδηγό αυτόν τον ορισμό, παραθέτουμε δέκα κινηματογραφικές ανατροπές που για εμάς συνθέτουν το Top-10 του εικοστού πρώτου αιώνα.
(*Εννοείται πως τα κείμενα για τις ταινίες περιέχουν χοντρά spoilers.)
Oι Άλλοι (The Others, 2000)
Toποθετημένη στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η ιστορία φαντασμάτων του Αλεχάντρο Αμενάμπαρ, πέρα από άξιος συνεχιστής της σχολής που γέννησε το «Innocents» του Τζακ Κλέιτον, καταλήγει ένα γνήσιο υπαρξιστικό έργο χάρη (και) στη νευραλγική ανατροπή της. Στο φινάλε, λοιπόν, μαθαίνουμε, μαζί με τον χαρακτήρα της Κίντμαν, ότι αυτοί είναι τα φαντάσματα και οι Άλλοι, που τόσο φοβόντουσαν (και φοβόμασταν) όλη αυτή την ώρα, είναι οι ζωντανοί. Σε μια δεύτερη ανατροπή, που είναι τέτοια μόνο αν αγνοείς τα ένστικτα της ανθρώπινης φύσης, Κίντμαν και τέκνα, αντί για αυτοκριτική και συγχώρεση, στρέφονται ενάντια στους… Άλλους, βεβαιώνοντας πως συνήθως «η κόλαση είναι οι άλλοι», επειδή μας βολεύει να είναι.
Άφθαρτος (Unbreakable, 2000)
Η πρώτη ανατροπή του «Unbreakable» έρχεται εντελώς αρμονικά στην αρχή της τρίτης πράξης, όταν συνειδητοποιείς ότι η ταινία που παρακολουθείς είναι ένα έκτακτο super hero origin το οποίο, εν έτει 2000, τοποθέτησε τον υπερήρωα στον πραγματικό κόσμο, αντιμέτωπο με ρεαλιστικούς εχθρούς και καθημερινές αγωνίες, όπως το να εκπληρώσει τις προσδοκίες της συζύγου του, που περιμένει από αυτόν παρουσία και συντροφικότητα, αλλά και του ανήλικου γιου του, που βλέπει στο πρόσωπο του πατέρα του έναν από τους ήρωες των κόμικς που αγαπά, αναμένοντας από αυτόν να ανταποκριθεί αναλόγως. Και επειδή κάθε υπερήρωας χρειάζεται τη νέμεσή του, στα τελευταία πέντε λεπτά ο Σιάμαλαν σου τραβά το χαλί κάτω από τα πόδια, αποκαλύπτοντας ότι ο εύθραυστος Ελάιζα του Σάμιουελ Τζάκσον είναι ακριβώς αυτό. Κι επειδή το «Unbreakable» είναι μια ρεαλιστική υπερηρωική ταινία, μας υπενθυμίζει ότι στον πραγματικό κόσμο το Κακό είναι πάντα ένα βήμα μπροστά και συλλαμβάνεται αν και όταν το αποφασίσει εκείνο.
Oldboy (2003)
Βασικός τίτλος της άνθησης του νοτιοκορεατικού σινεμά, με το βαλσάκι του ειδικά και το αξέχαστο σάουντρακ γενικά να έχουν ντύσει μουσικά πολλές από τις άγρυπνες νύχτες μας. Το αρκετά δυτικότροπο και γι’ αυτό τόσο αρεστό στον δυτικό κόσμο διαμαντάκι του Παρκ Τσαν-Γουκ ξεκινά ως ιστορία εκδίκησης. Το twist που έρχεται στην τρίτη πράξη, όπου ο «συγγραφέας της δυστυχίας» του Ντε-Σου και ενορχηστρωτής όλου αυτού του νοσηρού σχεδίου του αποκαλύπτει ότι η Μίντο είναι η κόρη του, είναι απαραίτητο ώστε η ιστορία εκδίκησης να γίνει τραγωδία. Και το «Oldboy», με τον μαινόμενο Τσόι Μιν Σικ να σπαράζει, σαν να βρίσκεται στο μέσον της σκηνής της Επιδαύρου, διαθέτει όλα τα δομικά στοιχεία μιας «μίμησης πράξεως σπουδαίας και τελείας».
Σε Βλέπω (Saw, 2004)
Τα φριχτά και ουχί φρικιαστικά sequels του «Saw» γέννησαν μεν ένα franchise, αλλά χάλασαν για τα καλά τόσο την υστεροφημία όσο και την έκπληξη του φινάλε της ταινίας. Το ντεμπούτο του Τζέιμς Γουάν («Insidious», «The Conjuring») δεν είναι torture porn, όπως οι ταινίες που γέννησε, αλλά whodunit. Ένα whodunit που, παρά oρισμένες αισθητικές επιλογές που δεν έχουν γεράσει καλά, παραμένει αποτελεσματικότατο όσον αφορά τη βασική λειτουργία ενός whodunit: όσο κι αν σπας το κεφάλι σου, αποκλείεται να βρεις ποιος είναι ο δολοφόνος. Κι όμως, η λύση βρισκόταν όλη την ώρα ξαπλωμένη μπροστά σου.
The Prestige (2006)
Ο Σιάμαλαν έχει το όνομα, αλλά ο Νόλαν έχει τη χάρη. Σχεδόν όλες οι ταινίες του τελευταίου έχουν twists, αλλά ίσως να γλίτωσε τη ρετσινιά επειδή η φόρμα και η αφήγηση είναι συνήθως πιο σημαντικές από το twist, εκεί που ο πρώτος στήνει με μυστικοπάθεια τις ταινίες του, κρατώντας μας σε αναμονή ως τη μεγάλη αποκάλυψη. Το «Prestige» διαθέτει μια σειρά από ανατροπές, με την ιδιαιτερότητα, κάθε φορά που έρχεται μία από αυτές, να σταματά η αφήγηση και να ξεκινά μια άλλη. Η κορύφωση έρχεται με τη μεγάλη ανατροπή, όπου μαθαίνουμε το τραγικό μυστικό που κρύβουν οι δύο αντίπαλοι, την αλήθεια πίσω από το εντυπωσιακό ταχυδακτυλουργικό τους κόλπο. Χάρη σ’ αυτήν ολοκληρώνει και ο Νόλαν την κατάθεσή του πάνω στη δημιουργία και το θέαμα. Ο σκηνοθέτης-showman πετυχαίνει το ανεπανάληπτο, εντυπωσιακό θέαμα, σκοτώνοντας κάθε βράδυ την ψυχή του –οι κλώνοι που σκοτώνει κάθε βράδυ ο Χιου Τζάκμαν– και ο σκηνοθέτης-δημιουργός πετυχαίνει εκείνο το πιο αναλογικό, προσωπικό δημιουργικό Έβερεστ, «θυσιάζοντας» την προσωπική του ζωή και τους ανθρώπους που αγαπά.
Η Ομίχλη (The Mist, 2007)
Η τρίτη μεταφορά Στίβεν Κινγκ διά χειρός Φρανκ Ντάραμποντ δεν έχει τίποτα καπρικό (εκ του Φρανκ Κάπρα), όπως η «Τελευταία Έξοδος» και το «Πράσινο Μίλι». Ομάδα ανθρώπων κλείνεται σε σούπερ μάρκετ για να γλιτώσει από τα τέρατα που καιροφυλακτούν στην ομίχλη και επειδή σε συνθήκες χάους και αναταραχής επικρατούν ο καιροσκοπισμός και ο αντιδραστισμός, σύντομα εντός του καταστήματος εμφανίζονται άλλα «τέρατα» και το κοινωνικό συμβόλαιο πάει περίπατο. Το σοκαριστικό twist της ταινίας, με το οποίο έρχεται η σκληρή νέμεση για την ύβρη που διέπραξε ο ήρωας, επιλέγοντας να ενεργήσει επιβιωτικά και όχι ανθρωπιστικά, είναι διαφορετικό από του βιβλίου και δίνει στην προειδοποιητική φαντασία του Στίβεν Κινγκ διαστάσεις τραγωδίας. Τόσο καλή ήταν η έμπνευση του Ντάραμποντ, ώστε και ο ίδιος ο Κινγκ παραδέχτηκε πως το φινάλε της ταινίας είναι καλύτερο από του βιβλίο. Προτιμήστε να τη δείτε στην ασπρόμαυρη εκδοχή της.
Εξιλέωση (Atonement, 2007)
Παρακολουθώντας την πραγματικά υπέροχη μεταφορά του βιβλίου του Ίαν Μακ Γιούαν από τον Τζο Ράιτ, όταν δεν τρίβεις τα μάτια σου από την δεξιοτεχνία, σκέφτεσαι ότι αυτό που βλέπεις μοιάζει περισσότερο με καταραμένο ρομάντζο. Πού είναι, άραγε, η εξιλέωση σε όλο αυτό; Εξιλέωση μας υποσχεθήκατε, κύριοι! Οι δημιουργοί θα εκπληρώσουν την υπόσχεσή τους με μια αναπάντεχη ανατροπή. Ό,τι παρακολουθούσαμε από ένα σημείο κι έπειτα δεν ήταν τίποτε άλλο από ένα βιβλίο που έγραψε η Mπράιονι σε προχωρημένη ηλικία, ώστε να δώσει στο ερωτευμένο ζεύγος εκείνο που (νομίζει πως) τους στέρησε. Το υγρό βλέμμα της Βανέσα Ρεντγκρέιβ ανεβάζει κι άλλο τη συγκινησιακή φόρτιση, ο αντιπολεμικός χαρακτήρας της ταινίας επικυρώνεται και η μυθοπλασία αναδεικνύεται ως το μέγιστο όπλο που επινόησε το ανθρώπινο πνεύμα για να καταπολεμήσει τις ενοχές, την απουσία των δεύτερων ευκαιριών, τον ίδιο τον θάνατο. Και ναι, για να φέρει την πολυπόθητη εξιλέωση που η πραγματική ζωή μάς στέρησε.
To μυστικό στα μάτια τους (Τhe Secret in their eyes, 2009)
Ένα από τα αναπάντητα ερωτηματικά του Μπενχαμίν, του πρώην υπάλληλου Εισαγγελίας που επιστρέφει σε μια παλιά υπόθεση δολοφονίας, είναι τι απέγινε ο θύτης, στον οποίο δόθηκε άφεση από το καθεστώς. Στο τέλος της ταινίας μαθαίνουμε ότι ο σύζυγος της δολοφονηθείσας τον κρατά ζωντανό και φυλακισμένο σε ένα αυτοσχέδιο κελί στο σπίτι του. Θα ήταν μόνο μια έξυπνη ανατροπή αστυνομικού τύπου, αν πραγματικό θέμα της ταινίας δεν ήταν η μνήμη, η προσωπική και η ιστορική, και η ανάγκη της διατήρησής της, με τον θύτη να συμβολίζει τα εγκλήματα του καθεστώτος. Η μνήμη και τα διδάγματα της είναι που ωθούν τον ήρωα να επιχειρήσει να ξαναγράψει την ερωτική του ιστορία – πέραν όλων των άλλων, η ταινία του Καμπανέλα είναι ένα από τα ωραιότερα love stories του εικοστού πρώτου αιώνα.
Η Ζωή του Πι (Life of Pi, 2012)
«Θα σου πω μια ιστορία που θα σε κάνει να πιστέψεις ότι υπάρχει Θεός». Αυτή είναι η υπόσχεση που δίνει ο ενήλικος Πι στον δημοσιογράφο που τον επισκέπτεται για να ακούσει την ιστορία του. Όλη η ουσία του υπερθεάματος που στήνει ο Ανγκ Λι –ίσως η μοναδική ταινία μαζί με το «Gravity» του Αλφόνσο Κουαρόν που πραγματικά χάσατε αν δεν είδατε στο σινεμά σε 3-D– στηρίζεται στην ανατροπή της. Στο φινάλε ο Πι, αφού έχει ολοκληρώσει την απίστευτη ιστορία του για τον τρόπο που επιβίωσε από το ναυάγιο ενός πλοίου με κατεύθυνση την Αμερική, διασχίζοντας τον ωκεανό μέσα σε μια βάρκα, συντροφιά με μια τίγρη, μια ύαινα κι έναν χιμπατζή, δίνει στον δημοσιογράφο μια εναλλακτική, κατάμαυρη, κανιβαλική, πλην πιο «αληθινή» εκδοχή. Άρα, ό,τι παρακολουθήσαμε ως εκείνη την ώρα ήταν ένα παραμύθι. Ή μήπως όχι; Δεν προτιμάτε να πιστέψετε (σ)την πρώτη ιστορία; Ο ιδιοφυής αυτός σεναριακός ελιγμός αναδεικνύει την ανακουφιστική, παρηγορητική πλευρά της θρησκείας σε μια ταινία επιμελημένα πολυθρησκευτική.
Παράσιτα (Parasite, 2019)
H ταινία του Μπονγκ Τζουν-Χο σάρωσε σχεδόν ό,τι βραβείο υπήρχε εκείνη τη χρονιά και αποτέλεσε την ευτυχή πλην σπάνια περίπτωση που οι προτιμήσεις φεστιβάλ, κοινού, κριτικής και οσκαρικής ακαδημίας συνέπεσαν. Η πρώτη ώρα της ταινίας είναι ένας πραγματικός θρίαμβος μαύρου χιούμορ και δηκτικού πολιτικού σχολίου, το οποίο χρειάζεται την ανατροπή που έρχεται στη μέση για να ολοκληρωθεί. Αν λοιπόν η ανώτερη τάξη σφυρίζει αδιάφορα και η εργατική τάξη παρασιτεί, η μεσαία τάξη πού βρίσκεται; Πάνω που η απορία μας είχε αρχίσει να γίνεται πιο έντονη, ο δαιμόνιος Νοτιοκορεάτης μας δίνει την απάντηση στην πιο wtf στιγμή της ταινίας: η μεσαία τάξη βρίσκεται στο ανήλιαγο υπόγειο, κρυμμένη από τους δανειστές, αγωνιώντας μην τυχόν χάσει αυτά που λογαριάζει για προνόμιά της. Πραγματικά, στο σημείο εκείνο θες να σηκωθείς όρθιος και να χειροκροτήσεις.
