Στη Μακρόνησο λειτουργεί για πρώτη φορά στρατόπεδο το 1947, κατά την περίοδο του Εμφυλίου. Βασικός σκοπός είναι η «αναμόρφωση» των κομμουνιστών ώστε να αποκηρύξουν την πολιτική τους ιδεολογία και να φύγουν από εκεί διαλυμένοι ηθικά και ψυχολογικά, και να μην μπορούν να συνεχίσουν τη «δράση» τους.
Μέχρι σήμερα δεν ξέρουμε πόσοι ακριβώς πέρασαν από αυτή την κόλαση. Η πρώτη επίσημη εκτίμηση γίνεται το 1950 με στοιχεία του Παναγιώτη Κανελλόπουλου και του Γεώργιου Παπανδρέου, που κάνουν λόγο για περίπου 40 χιλιάδες κρατούμενους από τα μέσα του 1947 μέχρι τις αρχές του 1950. Εκτιμήσεις που έχουν γίνει και μαρτυρίες ανθρώπων που βρέθηκαν εκεί κάνουν λόγο έως και για 100 χιλιάδες φυλακισμένους, που εξορίστηκαν καθ' όλη την περίοδο λειτουργίας του στρατοπέδου. Δηλαδή από το 1947 μέχρι το 1957.
Το ψηφιακό μουσείο για τη Μακρόνησο άνοιξε τις «πύλες» του για πρώτη φορά πριν από έξι χρόνια. Οι συλλογές εμπλουτίστηκαν και σήμερα περισσότερες από 1.000 εικόνες μαρτυρούν και τεκμηριώνουν τις συνθήκες επιβίωσης και τον παραλογισμό.
Οι κρατούμενοι που βρίσκονταν σε απομόνωση περνούσαν την ημέρα με εξαντλητικές αγγαρείες, ενώ το απόγευμα και το βράδυ ήταν υποχρεωμένοι να παραμένουν μέσα στη σκηνή χωρίς φως.
Κατά την «περιήγηση» στο ψηφιακό μουσείο μαθαίνει κανείς όλο το ιστορικό τόσο πριν όσο και μετά τη λειτουργία του στρατοπέδου. Μαθαίνει τι ακριβώς συνέβη με ιστορικά τεκμήρια, κείμενα, πλούσιο και σπάνιο φωτογραφικό υλικό, μαρτυρίες, τοπογραφικά και διάφορα άλλα στοιχεία, όπως τα περιοδικά προπαγάνδας που μοίραζαν στους φυλακισμένους.
Γίνεται αναφορά σε έργα που δημιουργήθηκαν στη Μακρόνησο αλλά και για τη Μακρόνησο, καθώς και στην παρακαταθήκη του Νίκου Μάργαρη, στον οποίο οφείλουμε πολλές φωτογραφίες από την περίοδο λειτουργίας (αλλά και μετέπειτα), αφού και ο ίδιος φυλακίστηκε εκεί για περισσότερα από 3 χρόνια και ασχολήθηκε με ερευνητική ματιά με το θέμα και τα χρόνια που ακολούθησαν, συλλέγοντας σημαντικό υλικό και καταγράφοντας σε χειρόγραφα τοπογραφικά τις εγκαταστάσεις.
Υπάρχει επίσης ένας μακρύς κατάλογος με εκατοντάδες ανθρώπους που πέρασαν από τη Μακρόνησο, στους οποίους αντιστοιχούν και σχετικές φωτογραφίες. Εκείνες με τα μεγάλα τους χαμόγελα δίνουν ακόμα πιο δραματικό τόνο στην «περιήγηση»…
Βλέπουμε για παράδειγμα τον Θανάση Βέγγο σε στιγμιότυπα από τη θεατρική παράσταση «Πειρασμός» του Γρηγόριου Ξενόπουλου (συμμετείχε στην παράσταση κρατουμένων καθώς υπηρετούσε με δυσμενή μετάθεση εκεί ως φύλακας, λόγω του αριστερού παρελθόντος του πατέρα του. Περισσότερα στο podcast της Σεμίνας Διγενή στη LiFO).
Σε ένα από τα κείμενα για την απομόνωση στη Μακρόνησο μαθαίνουμε:
«Οι τόποι της απομόνωσης βρίσκονταν έξω από τον κυρίως χώρο των στρατοπέδων και οι κρατούμενοι τους αποκαλούσαν "σύρματα", επειδή συνήθως οι τόποι αυτοί ήταν περιφραγμένοι με συρματοπλέγματα. Στα "σύρματα" διαβιούσαν μικρές ομάδες κρατουμένων σε σκηνές, υπό την άγρυπνη επιτήρηση σκοπών και ανδρών της Αστυνομίας Μονάδας (ΑΜ). Οι κρατούμενοι που βρίσκονταν σε απομόνωση περνούσαν την ημέρα με εξαντλητικές αγγαρείες, ενώ το απόγευμα και το βράδυ ήταν υποχρεωμένοι να παραμένουν μέσα στη σκηνή χωρίς φως.
Για κάθε ομάδα των απομονωμένων υπήρχε μόνο ένας κουβάς με πόσιμο νερό για τις ανάγκες τους, με αποτέλεσμα οι περισσότεροι να είναι για πολλές μέρες άπλυτοι και αξύριστοι. Όσοι βρίσκονταν στην απομόνωση γίνονταν εύκολος στόχος επιθέσεων και βασανιστηρίων. Πολύ συχνά κατά τη διάρκεια της νύχτας δέχονταν αιφνιδιαστικές επιθέσεις από τους στρατιώτες της ΑΜ, οι οποίοι τους γκρέμιζαν τις σκηνές, τους ξυλοκοπούσαν και τους πετούσαν στη θάλασσα με τα ρούχα».
Όλα αυτά τα παρακολουθεί κανείς σήμερα με σφιγμένο στομάχι, χαϊδεύοντας την οθόνη του κινητού ή το ποντίκι με το δάχτυλο. Κανένα από αυτά τα χάδια όμως δεν μπορεί να πάρει έστω λίγο από τον πόνο και τη φρίκη που έζησαν οι εξόριστοι στη Μακρόνησο.
Μέσα στο ψηφιακό μουσείο διαβάζουμε ότι από το καλοκαίρι του 1950 ξεκινάει η σταδιακή αποχώρηση των κρατουμένων. Οι χιλιάδες πολιτικοί εξόριστοι μεταφέρθηκαν από τη Μακρόνησο στον Άγιο Ευστράτιο (οι άνδρες) και το Τρίκερι (οι γυναίκες).
Τα στρατόπεδα όμως συνέχισαν να λειτουργούν μέχρι το 1957, ενώ στη συνέχεια, και μέχρι τον Οκτώβριο του 1960, λειτουργούσαν μόνο οι στρατιωτικές φυλακές.
Τελικά, οι τελευταίοι στρατιώτες που φρουρούσαν τις εγκαταστάσεις έφυγαν μια για πάντα τον Φεβρουάριο του 1961.
Το ψηφιακό μουσείο για τη Μακρόνησο βρίσκεται στη διεύθυνση www.makronissos.org
