— Η βία στις νεαρές ηλικίες έχει αυξηθεί; Πώς εξηγείται αυτή η αύξηση;
Οι νέοι μπορεί να εκφραστούν βίαια στον φυσικό ή ψηφιακό κόσμο και η συγκεκριμένη τάση στη χώρα μας καταγράφει ανοδική πορεία. Οι αιτίες γι’ αυτό μπορούν να αναζητηθούν στις διαδοχικές κοινωνικές και οικονομικές κρίσεις των τελευταίων ετών αλλά και στην περίοδο της πανδημίας, που είχαν αρνητικές επιπτώσεις στην οικογενειακή λειτουργικότητα και κατά περιπτώσεις οδήγησαν στην υπερέκθεση των νεαρών ηλικιών σε ρητορικής μίσους μέσω του διαδικτύου, που απενοχοποιεί τα ερεθίσματα ακραίας βίας.
Το ότι οι νέοι δεν εκπαιδεύονται στην ψυχική ανθεκτικότητα και στην ενσυναίσθηση ούτε στην οικογένεια ούτε στο σχολείο τους στερεί τη νοητή πυξίδα που έχουν ανάγκη. Το αναπτυξιακό υπόβαθρο της εφηβικής ηλικίας χαρακτηρίζει τη συμπεριφορά της ηλικιακής αυτής περιόδου. Συγκεκριμένα, η περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με την κριτική σκέψη, τη λογική και τη λήψη αποφάσεων δεν έχει πλήρως αναπτυχθεί, ενώ το κέντρο της παρόρμησης, του συναισθήματος και της αυθόρμητης συμπεριφοράς είναι σε πλήρη ανάπτυξη.
Λόγω αυτής της ιδιαίτερης συνθήκης αλλά και της διαφορετικής ανταπόκρισης των συστημάτων ανταμοιβής, που κατά τη φάση αυτή απαιτούν έντονες και βραχυπρόθεσμες αμοιβές για να προκύψει ευφορία, οι νέοι μπορεί να εκφράζονται ακραία, να ρισκάρουν ή να δρουν χωρίς να σκέφτονται. Επίσης, λόγω της ανάγκης τους να αυτονομηθούν και να είναι αποδεκτοί από την ομάδα των συνομηλίκων θέλουν να εντυπωσιάσουν ή/και να μιμηθούν συμπεριφορές χωρίς να σκέφτονται τις συνέπειες. Αν και νοητικά είναι απόλυτα επαρκείς, οι πράξεις τους μπορεί να ενέχουν βία και να εκθέτουν τους ίδιους ή άλλους σε κίνδυνο.
Συχνά οι νέοι που εμπλέκονται σε ακραίες μορφές αντιπαράθεσης καλύπτουν κενά της ψυχοκοινωνικής τους εξέλιξης, όπως έλλειμμα επικοινωνίας με σημαντικούς για εκείνους ενήλικες, δυσλειτουργικές οικογενειακές σχέσεις, απουσία εκπαιδευτικού οράματος ή/και τραύματα που προσπαθούν να επουλώσουν έμμεσα.
— Σε ποιους παράγοντες οφείλεται αυτή η συνθήκη;
Η έκφραση μιας συμπεριφοράς είναι πάντα η «κορυφή ενός παγόβουνου», ένα πολυπαραγοντικό αποτέλεσμα. Εξαρτάται από την κληρονομική προδιάθεση, τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας και το περιβάλλον (οικογενειακό, ευρύτερο κοινωνικό και πολιτισμικό), καθώς και από δεδομένα σχετικά με οικονομικές ή άλλες κρίσεις που προκαλούν περιβαλλοντική αστάθεια. Το πόσο και πώς κάθε παράγοντας από τους προαναφερόμενους συμβάλλει στην έκφραση βίας εξατομικεύεται για καθέναν από εμάς, δημιουργώντας ένα μοναδικό μείγμα.
Η επιθετικότητα στον φυσικό κόσμο εκφράζεται με φυσική βία, λεκτική επίθεση, διάδοση ψεμάτων ή φημών, ρητορική μίσους ή απομόνωση/περιθωριοποίηση. Στην ψηφιακή ζωή η βία αφορά τον εκφοβισμό, τη χρήση προσωπικών δεδομένων και φωτογραφιών χωρίς άδεια και την αποπλάνηση με στόχο την εκμετάλλευση με διάφορους τρόπους. Τα αγόρια συνήθως εμπλέκονται σε πιο άμεσες μορφές βίας, όπως η σωματική και η λεκτική, ενώ τα κορίτσια χρησιμοποιούν τον αποκλεισμό από την παρέα, τον στιγματισμό και τη συκοφαντία.
Η ρητορική του μίσους, όταν γίνεται μέσω διαδικτύου, μπορεί να λάβει μεγάλη έκταση και να είναι ιδιαίτερα σκληρή και απεχθής, δεδομένης της «ανωνυμίας» που επιτρέπει ευκολότερα την έκφραση της σκοτεινής πλευράς της ανθρώπινης φύσης.
Συχνά οι νέοι που εμπλέκονται σε ακραίες μορφές αντιπαράθεσης καλύπτουν κενά της ψυχοκοινωνικής τους εξέλιξης, όπως έλλειμμα επικοινωνίας με σημαντικούς για εκείνους ενήλικες, δυσλειτουργικές οικογενειακές σχέσεις, απουσία εκπαιδευτικού οράματος ή/και τραύματα που προσπαθούν να επουλώσουν έμμεσα. Άτομα που έχουν δεχτεί προκατάληψη εκφράζονται ανάλογα και συντηρούν έναν φαύλο κύκλο. Οι λύσεις βρίσκονται στα θετικά πρότυπα και την εμπλοκή των νέων σε θετικές δράσεις.
— Αυτές τις μέρες παίζεται στους κινηματογράφους η ταινία Closer που θίγει με εξαιρετικό τρόπο το θέμα του σχολικού εκφοβισμού. Υπάρχουν τρόποι για να αντιμετωπίσουμε αυτό το φαινόμενο νεανικής παραβατικότητας;
Οι νέοι είναι «άγραφο χαρτί» και οι συμπεριφορές τους εκφράζουν την κοινωνία, εφόσον είναι μέλη της, ζουν και αναπτύσσονται σε αυτήν. Λόγω των αναπτυξιακών χαρακτηριστικών και των περιβαλλοντικών παραγόντων της σύγχρονης πραγματικότητας, οι εκφράσεις βίας έχουν ιδιαίτερη ένταση και επηρεάζουν την παιδεία και την κουλτούρα τους.
Στην άλλη όψη του ίδιου νομίσματος, οι νέοι έχουν τη δύναμη να αντιστέκονται στην αδικία, να επαναστατούν, να υπερασπίζονται εμπράκτως τα βασικά ανθρώπινα δικαιώματα και να μάχονται για το κοινό καλό ενάντια στη διαφθορά και τα στερεότυπα. Χρειάζονται έμπνευση και μοντέλα ζωής για να ενισχυθούν θετικά και να αποκτήσουν ψυχική ανθεκτικότητα και ενσυναίσθηση.
Πρέπει η οικογένεια, το σχολείο και η πολιτεία να ενδυναμώσουν θετικές συμπεριφορές και να συμβάλουν στην ανάδυση αξιών, δημιουργώντας ενεργούς πολίτες που γνωρίζουν τα δικά τους δικαιώματα αλλά και των συνανθρώπων τους, και τα υπερασπίζονται.
— Πόσο επηρεάζει το διαδίκτυο και το online gaming την ανάπτυξη των εφήβων;
Είναι γεγονός ότι τα παιδιά και οι έφηβοι δέχονται ποικιλία ερεθισμάτων μέσω της ειδησεογραφίας, των κοινωνικών δικτύων και του gaming, τα οποία συχνά δεν είναι κατάλληλα για την ηλικία τους και λόγω επαναληψιμότητας, απενοχοποιούνται. Βίαιες συμπεριφορές, λεκτικές επιθέσεις, σεξουαλικές παρεκτροπές και σοκαριστικά γεγονότα αρχικά προκαλούν μεγάλη έκπληξη και τραύμα. Ωστόσο, σταδιακά μπορεί να προκύψει εξοικείωση με τη βία που θα καταλήξει στην έκφραση των παιδιών που εκτίθενται σε αυτήν με ανάλογο τρόπο, ιδιαίτερα εάν υπάρχει σημαντικό γονεϊκό έλλειμμα.
— Είναι αλήθεια ότι ορισμένοι έφηβοι προσπαθούν να προκαλέσουν στον εαυτό τους σωματικό πόνο προκειμένου να αποφύγουν την ψυχική οδύνη;
Η συμμετοχή τους σε επικίνδυνα challenges online (π.χ. το παιχνίδι του πνιγμού) αποτελεί μια διέξοδο που ενισχύεται από το μιμητισμό της ηλικίας και δημιουργεί την ψευδαίσθηση ενός επιτεύγματος, μιας πράξης που δηλώνει έντονα την παρουσία τους και έναν τρόπο να ξεχωρίσουν. Δεν αντιλαμβάνονται τους κινδύνους και τις συνέπειες στους ίδιους ή στους συνανθρώπους τους και πειραματίζονται ακραία – συχνά δε τα αποτελέσματα μπορεί να είναι δυσάρεστα ή και πολύ επιβλαβή.
Ο αυτοτραυματισμός αφορά συχνότερα τα κορίτσια της μέσης εφηβείας, δηλαδή 14-17 ετών. Παρατηρούμε βέβαια ότι τα ηλικιακά όρια όλο και μικραίνουν, όσον αφορά συμπεριφορές υψηλού κινδύνου όπως αυτή. Σε αντίθεση με τα αγόρια, τα κορίτσια παρουσιάζουν τάσεις «εσωτερίκευσης» του πόνου τους.
Η έκφραση αυτή αποτελεί έναν τρόπο που επιλέγουν να διαχειριστούν τραύματα και δυσκολίες, που σαφώς δεν είναι υγιής. Με το «χαράκωμα» επιλέγουν τον σωματικό πόνο ως «αντιπερισπασμό» στον ψυχικό. Τις περισσότερες φορές κρύβουν την περιοχή της βλάβης (π.χ. καρποί) από τους ενήλικες του περιβάλλοντός τους (γονείς, καθηγητές), φορώντας μακριά μανίκια, βραχιόλια.
Η επίδραση της mainstream ποπ κουλτούρας με την οποία μεγαλώνει αυτή η γενιά (η λεγόμενη «Ζ») δεν είναι αμελητέα. Σίγουρα η υπερέκθεση και η επαναληψιμότητα προκαλούν «απενοχοποίηση» ακατάλληλων ερεθισμάτων και ισχυρότερο μιμητισμό. Ωστόσο, δεν είναι δυνατό να βάλουμε τα παιδιά σε γυάλα. Αν απαγορεύσεις συλλήβδην, το μόνο που θα προκαλέσεις είναι αντίδραση και αρνητισμό. Χρειάζεται συζήτηση, επιχειρηματολογία, θετικό κλίμα και διάθεση, κυρίως όμως καλλιέργεια μιας σχέσης εμπιστοσύνης.
Για να επικοινωνήσουν τα παιδιά χρειάζεται να φροντίζουμε της σχέσης μας με αυτά, καθημερινά. Οι γονείς συχνά υιοθετούμε μια θέση «αυθεντίας» και προσπαθούμε να επιβάλλουμε, το σημαντικό όμως είναι να αφουγκραζόμαστε τις ανάγκες αυτής της ηλικίας, να κατανοούμε και να μπαίνουμε στη θέση τους. Να ακούμε όσα μοιράζονται μαζί μας και να ανταποκρινόμαστε ανάλογα. Μόνο μέσα από τέτοια ατμόσφαιρα μπορούν να συζητηθούν κανόνες και όρια και να ισχύσουν σε πρακτικό επίπεδο.
Το βασικό κενό βρίσκεται μάλλον στην καθημερινότητα της οικογένειας. Τα τελευταία χρόνια της κρίσης παρατηρούμε αυξητική τάση της οικογενειακής δυσλειτουργίας. Τα παιδιά μπορεί να αποφεύγουν την επικοινωνία με τους υπεραπασχολημένους και πιεσμένους γονείς. Μπορεί να γυρίζουν από το σχολείο σε ένα άδειο σπίτι και να πιάνουν αμέσως το κινητό.
Αυτό που σίγουρα λείπει είναι η αβίαστη και ήρεμη συζήτηση, η έκφραση ενδιαφέροντος και η αισιοδοξία, η προοπτική. Επίσης, το να εστιάζεις, έστω και για κάποιο συγκεκριμένο χρόνο, σε αυτό που σου εμπιστεύεται ένας νέος άνθρωπος, δηλαδή να έχει την απόλυτη προσοχή σου.
— Τι πρέπει να κάνουν οι γονείς για να έχουν υγιή σχέση με τα παιδιά τους;
«Μόνο επανεκπαιδεύοντας τον εαυτό μας μπορούμε να διαπαιδαγωγήσουμε», αναφέρει η κορυφαία ψυχαναλύτρια Martha Harris (1919-1987), τονίζοντας την ανάγκη να επαναξιολογούμε στάσεις και να μην επαναπαυόμαστε, ώστε να γινόμαστε η καλύτερη εκδοχή μας για τους νέους. Το μοντέλο που τους παρέχουμε, ο σεβασμός στην ανθρώπινη αξία και η προσφορά σε όσους έχουν ανάγκη αποτελούν φωτεινό πόλο.
Κυρίως χρειάζεται να είμαστε παρόντες, να είμαστε καλοί ακροατές και ενεργοί στη ζωή τους, να αλληλεπιδρούμε, να επικοινωνούμε και να αποτελέσουμε το εφαλτήριό τους για έναν καλύτερο κόσμο.
— Πιστεύετε ότι επουλώνονται ποτέ οι πληγές των παιδιών-θυμάτων;
Για κάποιο χρονικό διάστημα, ανάλογα με το μέγεθος και το βάθος της πληγής, μπορεί να είναι δύσκολη η εμπιστοσύνη στους άλλους και το όποιο κοινωνικό άνοιγμα. Είναι σημαντικό να βρισκόμαστε κοντά στον «πυρήνα» μας, να υποστηρίζουμε αυτό που πραγματικά είμαστε, ανεξάρτητα από το τι συμβαίνει στο περιβάλλον μας. Οποιαδήποτε παρενόχληση είναι μια επίπονη και τραυματική εμπειρία με σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχοσυναισθηματική ή και σωματική υγεία του ατόμου που τη βιώνει.
Η ανθρώπινη ανθεκτικότητα όμως μας επιτρέπει να ανακάμπτουμε και να γινόμαστε πιο δυνατοί. Εάν εντοπίσουμε και φροντίσουμε τις πληγές μας με υπομονή και προσοχή, μπορεί τα σημάδια να φύγουν. Ακόμα κι αν μείνουν όμως, δεν θα είναι επώδυνα.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
