Ο δρόμος στον οποίο βάδισε η Μαχσά Αμίνι –η 22χρονη Ιρανή που πέθανε στα χέρια της αστυνομίας ηθών της χώρας αφού πρώτα συνελήφθη επειδή φορούσε «ανάρμοστα ρούχα»– είναι μακρύς.
Αποτελείται από αμέτρητες θαρραλέες γυναίκες του Ιράν, που αρνήθηκαν να υποκύψουν στις απαγορεύσεις και την καταπίεση, στα εμπόδια της πατριαρχίας και του φονταμενταλισμού, και που συνέχισαν ακάθεκτες να κάνουν τολμηρά βήματα προς τα εμπρός.
Αντίθετα στη λανθασμένη αντίληψη που θεωρεί τον φεμινισμό μια εξ’ ολοκλήρου δυτική εφεύρεση που εξελίσσεται γραμμικά, και ενάντια στα συντηρητικά ήθη που ήθελαν να τους στερήσουν δικαιώματα και ευκαιρίες, οι γυναίκες του Ιράν άλλαξαν ουκ ολίγες φορές τη ρότα της καταπιεσμένης τους χώρας – επηρεάζοντας συχνά μέχρι και την πορεία της παγκόσμιας ιστορίας.
Οι ζωές και τα επιτέυγματά τους δεν έσπασαν μονάχα τα στερεότυπα, ούτε απλά κατέρριψαν τους απαρχαιωμένους ηθικούς φραγμούς της εκάστοτε εποχής. Παράλληλα, δεν σταμάτησαν λεπτό να εμπνέουν τις νεότερες γενιές, οι οποίες, βασισμένες στα λαμπρά παραδείγματά τους, βγήκαν και αυτές με την σειρά τους να περπατήσουν στον δύσκολο δρόμο της διεκδίκησης της ισότητας και της δικαιοσύνης.
Ακολουθούν τα πορτρέτα πέντε γυναικών του Ιράν που άλλαξαν, η καθεμιά με τον τρόπο της, τον ρου της ιστορίας.
Φατιμά Μπαραγκάνι: Η γυναίκα που άνοιξε τον δρόμο για την χειραφέτηση των γυναικών του Ιράν
Στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν ήρθε στον κόσμο η Ιρανή ποιήτρια και θεολόγος Φατιμά Μπαραγκάνι –ευρέως γνωστή και ως Ταχιρίχ– θεωρούταν αμαρτία να κοιτάξει κανείς, έστω και φευγαλέα, ακόμα και τη σκιά του σώματος μιας γυναίκας.
Κόρη μιας διαβασμένης μητέρας και ενός πατέρα που ήταν μουλάς, δηλαδή θρησκευτικός δάσκαλος, η Φατιμά ανέπτυξε από νωρίς ένα αξιοθαύμαστο ταλέντο στην συγγραφή και την ερμηνεία ισλαμικών θρησκευτικών κειμένων. Παρότι η κοινωνία της εποχής απαγόρευε ρητά στις γυναίκες να μορφωθούν, ο πατέρας της επέτρεψε στην κόρη του να παρακολουθεί κρυφά τα διδάγματα του, υπό την προυπόθεση πως θα παρέμενε κρυμμένη πίσω από μια κουρτίνα.
Η στήριξή του οικογενειάρχη Μπαραγκάνι προς την ταλαντούχα κόρη του δυστυχώς δεν διήρκεσε πολύ – ούτε όμως και η υποταγή της στην πατριαρχία. Στα δεκατέσσερά της χρόνια η Ταχιρίχ αναγκάστηκε να υποκύψει στις οικογενειακές πιέσεις και να παντρευτεί τον ξάδερφό της, Μοχάμεντ Μπαραγκάνι. Δέκα μόλις χρόνια αργότερα, αποφασίζει να εγκαταλείψει τον άνδρα της και να ασπαστεί το νέο δόγμα της Πίστης Μπάμπι το οποίο προασπίζει τις αξίες της ισότητας και του ανθρωπισμού. Από τότε και στο εξής, η Ταχιρίχ αφιερώνει τη ζωή της στην ποίηση και τη διδασκαλία, και ξεκινά να καλεί την περσική κοινωνία να αντισταθεί στην ανισότητα και την κακομεταχείρηση των γυναικών στην Περσία.
Πέρα από το εντυπωσιακό λογοτεχνικό της έργο και την πρωτοποριακή θέση της ως μια από τις πρώτες γυναίκες που συμμετείχε στη θρησκευτική διδασκαλία, η Φατιμά έμελλε να μείνει στην ιστορία και για το τραγικό της τέλος. Αψηφόντας τους συμβατικούς κανόνες της εποχής, η ποιήτρια αποφάσισε να εμφανιστεί δημοσίως στους δρόμους της Τεχεράνης δίχως το πέπλο με το οποίο όφειλε να καλύπτει το πρόσωπό της.
Καταδικάστηκε αμέσως σε θάνατο μέσω στραγγαλισμού, όμως προτού δολοφονηθεί και η σορός της πεταχτεί σε ένα πηγάδι της περσικής πρωτεύουσας, η Ταχιρίχ ξεστόμισε μια προφητική κουβέντα: «Μπορείτε να με σκοτώσετε όποτε θέλετε, αλλά δεν μπορείτε με τίποτα να σταματήσετε τη χειραφέτηση των γυναικών».
Αζάρ Αντάμι: Η εφευρέτρια του εμβολίου κατά της χολέρας
Η Αζάρ Αντάμι γεννήθηκε το 1926 στη γειτονιά Σαγκρισαζάν της πόλης Ραστ. Μοναχοκόρη μιας τετραμελούς οικογένειας, η Αζάρ απέδειξε από νωρίς την κλίση της στις επιστήμες, κατορθώνοντας να αποφοιτήσει από το δημοτικό σχολείο θηλέων της γειτονιάς της δύο χρόνια νωρίτερα, λόγω των λαμπρών ακαδημαικών της επιδόσεων.
Ωστόσο, παρότι ο πατέρας της αυτοπροδιοριζόταν ως διανοούμενος, της απαγόρευσε να συνεχίσει την εκπαίδευσή της στις επιστήμες στα περιβόητα ιρανικά πανεπιστήμια.
Αυτό, βέβαια, δεν εμπόδισε καθόλου την Αζάρ από το να ακολουθήσει το πάθος της για την επιστήμη. Το 1947 προσλήφθηκε στο υπουργείο Πολιτισμού και έγινε δασκάλα και μόλις τέσσερα χρόνια αργότερα, ενώ εργαζόταν σε διάφορα σχολεία της χώρας, συμμετείχε στις επίσημες κρατικές εξετάσεις και κατάφερε να αποσπάσει ένα δίπλωμα φυσικών επιστημών.
Το 1953, αποφασίζει να συμμετάσχει στις εισαγωγικές εξετάσεις του Πανεπιστημίου της Τεχεράνης και λίγα χρόνια αργότερα αποφοιτεί ως διδάκτωρ ιατρικής με εξειδίκευση στη γυναικολογία. Εργάστηκε προσωρινά στο Ινστιτούτο Παστέρ της Τεχεράνης και στην συνέχεια μετακόμισε στο Παρίσι για να εξειδικευτεί στη βακτηριολογία.
Από το κορυφαίο της επιστημονικό έργο ξεχωρίζει η εφεύρεση ενός εκ των πρώτων εμβολίων κατά της χολέρας – μιας βακτηριακής ασθένειας που προκαλείται κυρίως από την κατανάλωση μολυσμένου νερού, και που την δεκαετία το ‘50 είχε εξαπλωθεί σε βαθμό πανδημίας στην πατρίδα της, θερίζοντας δεκάδες χιλιάδες ζωές. Χάρη στο πρωτοποριακό της εμβόλιο, η Αζάρ κατάφερε να αποτρέψει την περαιτέρω εξάπλωση της θανατηφόρας ασθένειας στην περιοχή και εξελίχθηκε σε εθνική ηρωίδα.
Η Αντάμι άφησε την τελευταία της πνοή στην Τεχεράνη, στις 28 Αυγούστου 1984, στην ηλικία των 58 ετών. Η παρακαταθήκη της στον τομέα της βακτηριολογίας, ωστόσο, θα παραμείνει αιώνια – όπως και το όνομά της, το οποίο δόθηκε σε έναν κρατήρα του πλανήτη Αφροδίτη από τη Διεθνή Αστρονομική Ένωση προς τιμήν του ιστορικού επιστημονικού της έργου.
Μαριάμ Μιρζιχάνι: Μια διάνοια στον ανδροκρατούμενο κόσμο των μαθηματικών
Για σχεδόν εξήντα ολόκληρα χρόνια, το μετάλλιο Φιλντς, το οποίο απονέμεται σε διακεκριμένους μαθηματικούς κάτω των 40 ετών και θεωρείται συνώνυμο του Νόμπελ των Μαθηματικών, είχε καταλήξει εξ’ ολοκλήρου σε χέρια ανδρών. Η διαχρονική αυτή αδικία θα άλλαζε επιτέλους το 2014, όταν το βραβείο απέσπασε η Μαριάμ Μιρζαχανί. Και αυτή δεν ήταν η μόνη ιστορική πρωτιά για την Ιρανή μαθηματικό.
Γεννημένη το 1977 στην Τεχεράνη, η Μαριάμ φοίτησε στο λύκειο θηλέων Φαρζανεγκάν για εξαιρετικά ταλαντούχες μαθήτριες. Στο πρώτα χρόνια του γυμνασίου, η Ιρανή διάνοια των μαθηματικών απέσπασε το χρυσό μετάλλιο στην Εθνική Ολυμπιάδα του Ιράν, που της επέτρεψε να παρακάμψει τις εθνικές εισαγωγικές εξετάσεις για τα πανεπιστήμια της χώρας.
Το 1994, η Μιρζαχανί έγινε η πρώτη Ιρανή γυναίκα που κέρδισε το χρυσό μετάλλιο στη Διεθνή Μαθηματική Ολυμπιάδα στο Χονγκ Κονγκ, σημειώνοντας μάλιστα 41 από τους 42 βαθμούς στην εξαιρετικά δύσκολη εξέταση. Μόλις την επόμενη χρονιά, στο Τορόντο, ανέβασε ακόμα περισσότερο τον πήχη, κερδίζοντας δύο χρυσά μετάλλια στην Μαθηματική Ολυμπιάδα που έλαβε χώρα στον Καναδά και κατακτώντας παράλληλα τον τίτλο του πρώτου προσώπου ιρανικής καταγωγής που κατόρθωσε να πετύχει το τέλειο σκορ στον διαγωνισμό.
Η Μαριάμ αποφοίτησε το 1999 από το μαθηματικό τμήμα του Πολυτεχνείου της Τεχεράνης, και μέσα σε μόλις μια πενταετία απέκτησε το διδακτορικό της από το πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ ενώ συνάμα, παρά το νεαρό την ηλικίας της, ανέλαβε καθηγητικό πόστο στο πανεπιστήμιο του Πρίνστον.
Από το 2008 εργάζεται ως καθηγήτρια Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ, με τους φοιτητές του κορυφαίου αμερικανικού πανεπιστημίου να σχηματίζουν ουρές για να παρακολουθήσουν τις διαλέξεις της. Σύμφωνα με δηλώσεις του καθηγητικού προσωπικού, τίποτα δεν προκαλούσε περισσότερη χαρά στην ταλαντούχα μαθηματικό από το να βλέπει νεαρά και δυναμικά κορίτσια να ασχολούνται με τον –μέχρι πρότινος– ανδροκρατούμενο κόσμο των μαθηματικών.
Η Μιρζαχανί διαγνώστηκε με καρκίνο του στήθους το 2013 και μέσα σε τέσσερα χρόνια η επιθετική ασθένεια επεκτάθηκε στον μυελό των οστών της. Πέθανε στις 14 Ιουλίου του 2017, αλλά το φωτεινό της άστρο λάμπει περίτρανα μέχρι και σήμερα, αποτελώντας έναν φάρο ελπίδας για εκατοντάδες χιλιάδες γυναίκες που θέλουν να συνεισφέρουν στην επιστημή ανεξάρτητα από το φύλο, το χρώμα του δέρματος, την εθνικότητα ή τη θρησκεία τους.
Σιρίν Εμπάντι: Υπέρμαχος των γυναικών, των παιδιών και των προσφύγων
Πολιτική ακτιβίστρια και υπέρμαχος των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δικηγόρος αλλά και πρώην δικαστής, η Σιρίν Εμπάντι δικαίως έχει κερδίσει μια θέση στην λίστα του Forbes με τις «100 ισχυρότερες γυναίκες στον κόσμο», καθώς και στον κατάλογο των «100 πιο επιδραστικών γυναικών όλων των εποχών» του εκδοτικού οίκου Britannica.
Το 1965 η φιλόδοξη και δυναμική Ιρανή εισήλθε στη νομική σχολή του Πανεπιστημίου της Τεχεράνης και το 1969 πέτυχε στις απαιτητικές κρατικές εξετάσεις για να γίνει δικαστής. Ύστερα από μια εξάμηνη περίοδο ως ασκούμενη, η Σιρίν ορκίστηκε δικαστής κι έτσι έσπασε ένα γιγάντιο «γυάλινο ταβάνι» για το Ιράν, ούσα η πρώτη γυναίκα δικαστής στην ιστορία της χώρας. Η μοναδική της πορεία συνεχίστηκε το 1975, όταν κατόρθωσε να γίνει η πρώτη γυναίκα πρόεδρος στο δημοτικό συμβούλιο της Τεχεράνης – μια θέση την οποία θα διατηρούσε μέχρι και το ξέσπασμα της Ιρανικής Επανάστασης.
Με την εγκαθίδρυση του θεοκρατικού καθεστώτος απαγορεύτηκε ρητά από την Εμπάντι να ασκήσει τη νομική επιστήμη εως και το 1993. Παρ'όλα αυτά, η ίδια δεν πτοήθηκε και αποφάσισε να χρησιμοποιήσει τον ελεύθερο χρόνο της για να γράψει αμέτρητα άρθρα και βιβλία για την προάσπιση των δικαιωμάτων των γυναικών.
Η Σιρίν ανέλαβε δεκάδες κομβικές νομικές υποθέσεις, σχεδόν πάντοτε άνευ πληρωμής, φιλοδοξόντας να υπερασπιστεί ανθρώπους που έπεσαν θύματα καταπάτησης ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ανάμεσα στα άτομα που εκπροσώπησε συμπεριλαμβάνονται η οικογένεια του Εζάτ Ιμπαρχίμ-Νετζάτ, ο οποίος σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια μαθητικών διαδηλώσεων το 1999, καθώς και η περίπτωση του Αριάν Γκολσάμι και της Λεϊλά, θυμάτων παιδικής κακοποίησης.
Μεταξύ άλλων, η Εμπάντι συνέταξε ένα νομοσχέδιο για την καταπολέμηση της παιδικής κακοποίησης στο Ιράν, το οποίο υπερψηφίστηκε από τη ιρανική βουλή το 2002, καθώς και ένα νομοσχέδιο που άνοιγε τον δρόμο για τις γυναίκες να παίρνουν διαζύγιο, το οποίο αγνοήθηκε επιδεικτικά από το καθεστώς.
Για την ιστορική και πρωτοπόρα υπεράσπιση της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων –ιδίως των γυναικών, των παιδιών και των προσφύγων– το 2003 η Εμπάντι απέσπασε το Νόμπελ Ειρήνης, κερδίζοντας έτσι τον τίτλο της πρώτης Ιρανής καθώς και της πρώτης μουσουλμάνας γυναίκας που βραβεύτηκε με την πολυπόθητη διάκριση.
Ανούσε Ανσάρι: Μια Ιρανή ανάμεσα στα αστέρια
Η πρώτη γυναίκα διαστημική τουρίστας, το πρώτο πρόσωπο ιρανικής καταγωγής που ταξίδεψε πέρα από τη στρατόσφαιρα, η πρώτη μουσουλμάνα στην ιστορία της ανθρωπότητας που βρέθηκε ανάμεσα στα αστέρια. Παράλληλα με την εκπλήρωση του παιδικού της ονείρου, η Ανούσε Ανσάρι κατόρθωσε να σπάσει μια σειρά από φραγμούς και «γυάλινα ταβάνια».
Η Ανούσε μεγάλωσε στην Τεχεράνη, προτού μεταναστεύσει στις ΗΠΑ στα εφηβικά της χρόνια, έπειτα από το ξέσπασμα της ισλαμικής επανάστασης. Απέκτησε πτυχίο ηλεκτρονικών και μηχανικών υπολογιστών από το Πανεπιστήμιο George Mason και μεταπτυχιακό στην ηλεκτρολογία από το Πανεπιστήμιο George Washington, ενώ λίγα χρόνια έπειτα από την αποφοίτησή της, ίδρυσε μαζί με τον σύζυγό της την Telecom Technologies μια εξαιρετικά επιτυχημένη εταιρεία λογισμικού που εξαγοράστηκε ύστερα από μια επταετία σε μια συμφωνία αξίας 550 εκατομμυρίων δολαρίων. Έτσι το 2001, η Ανσάρι κερδίζει μια θέση στη λίστα των 40 πλουσιότερων ανθρώπων κάτω των 40 ετών που δημοσιεύει το περιοδικό Fortune.
Η επιχειρηματική της επιτυχία έφερε την Ανσάρι ένα βήμα πιο κοντά στη διαστημική της φιλοδοξία. Το 2002, η ίδια και ο κουνιάδος της έκαναν μια δωρεά πολλών εκατομμυρίων δολαρίων στο X Prize Foundation, έναν μη κερδοσκοπικό οργανισμό που διαχειρίζεται μια σειρά από διαγωνισμούς για να ενθαρρύνει «καινοτομίες που ωφελούν την ανθρωπότητα». Το δώρο της οικογένειας χρησιμοποιήθηκε για τη χρηματοδότηση του Ansari X Prize, ενός χρηματικού επάθλου 10 εκατομμυρίων δολαρίων για την πρώτη ιδιωτική εταιρεία που θα κατάφερνε να εκτοξεύσει ένα επαναχρησιμοποιήσιμο διαστημόπλοιο υποτροχιακών πτήσεων για την ανάπτυξη του διαστημικού τουρισμού.
Έτσι στις 18 Σεπτεμβρίου του 2006, το όνειρο της Ανσάρι γίνεται πραγματικότητα. Η ίδια απογειώνεται στο διάστημα μέσω ιδιωτικής πρωτοβουλίας με προορισμό τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό. Εκεί, η πρώτη γυναίκα διαστημική τουρίστας πραγματοποίησε μια σειρά πειραμάτων σχετικά με την ανθρώπινη φυσιολογία για τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος και συμμετείχε σε μια συνέντευξη με απευθείας αναμετάδοση στην ιρανική κρατική τηλεόραση οπου ενθάρρυνε τις νεαρές γυναίκες από τη χώρα της να «μη σταματήσουν ποτέ να πλάθουν όνειρα που φτάνουν μέχρι τα αστέρια».
