Ήταν το πέμπτο σετ του ημιτελικού στο περσινό αμερικανικό Open. Μετά από τέσσερις ώρες επικού τένις, ο Roger Federer χρειαζόταν ακόμη έναν πόντο για να δει τον νεαρό αμφισβητία του, Novak Djokovic να βγαίνει από τη μέση.
Ενώ ο Φέντερερ ετοιμαζόταν για ακόμη ένα εξαιρετικό σερβίς, το πλήθος παραληρούσε με ανυπομονησία. Στο απέναντι τέρμα, ο Ντζόκοβιτς έκανε έναν τέτοιο μορφασμό σαν απλώς να ετοιμαζόταν να αποδεχθεί τη μοίρα του.
Ο Φέντερερ "σέρβιρε" γρήγορα και με βάθος στα δεξιά του Τζόκοβιτς. Δευτερόλεπτα αργότερα συνέλαβε τον εαυτό του να εκπλήσσεται από αυτό που συνέβαινε, χωρίς καν να το καταλάβει, μέσα στο γήπεδο. Ο Τζόκοβιτς του είχε επιστρέψει το σερβίς με μία χοντροειδέστατη απόκρουση, ωστόσο τέτοιας θανατηφόρας ακρίβειας που ο Φέντερερ δεν θα μπορούσε να προβλέψει.
Αυτή η απερίσκεπτη, για την ακρίβεια χωρίς δεύτερη σκέψη απόκρουση ενθουσίασε το πλήθος, ενώ έκανε τον John McEnroe να μιλά για ένα από τα μεγαλύτερα στιγμιότυπα όλων των εποχών...
Η ανικανότητα του Federer να κερδίσει τα Grand Slams των τελευταίων δύο χρόνων δεν οφείλεται σε γήρας ή σε κάποιου είδους φυσική παρακμή. Πρόκειται για μια νέα διανοητική κυρίως αδυναμία, που αναδύεται σε κρίσιμες στιγμές στη ζωή των ανθρώπων.
Το να κάνεις κάτι χωρίς καμία σκέψη είναι η ικανότητα του να εφαρμόζεις όσα έμαθες χρόνια πριν, την κρίσιμη στιγμή, με τη διαφορά ότι αφαιρείς τον εαυτό σου από την εξίσωση. Η αποτελεσματικότητα αυτής της ικανότητας δεν εντοπίζεται μόνο στον κόσμο των σπορ. Ηθοποιοί και μουσικοί ξέρουν πώς είναι να λειτουργεί κανείς έτσι και με σιγουριά λένε ότι οι καλύτερες δουλειές τους προέκυψαν όταν βρίσκονταν σε ένα είδος έκστασης και όχι όταν είχαν καεί από τη σκέψη.
Στη γλώσσα του αθλητισμού γίνεται λόγος για «πνιγμό». Όπως λένε οι επιστήμονες, πρόκειται για αυτό που μας συμβαίνει όταν σκεφτόμαστε πολύ, παραπάνω απ' όσο πρέπει. Όταν ένας ποδοσφαιριστής χάνει ένα πέναλτι ή ένας παίκτης γκολφ αποτυγχάνει να στείλει το μπαλάκι του στην τρύπα, αυτό συμβαίνει γιατί σκέφτεται τόσο σκληρά που τελικά χάνει τη φυσική χαλαρότητα που απαιτείται για να πετύχει τον στόχο του.
Στην περίπτωση του Φέντερερ αυτή η αναστάτωση ίσως οφείλεται στο γεγονός ότι αντιλήφθηκε ότι ο αντίπαλός του αντλούσε δύναμη από κάπου που εκείνος, ο μεγαλύτερος τενίστας όλων των εποχών, αδυνατούσε να φτάσει: από το να μη σκέφτεται. Καθόλου. Τίποτα.
Το να κάνεις κάτι χωρίς καμία σκέψη είναι η ικανότητα του να εφαρμόζεις όσα έμαθες χρόνια πριν, την κρίσιμη στιγμή, με τη διαφορά ότι αφαιρείς τον εαυτό σου από την εξίσωση. Η αποτελεσματικότητα αυτής της ικανότητας δεν εντοπίζεται μόνο στον κόσμο των σπορ. Ηθοποιοί και μουσικοί ξέρουν πώς είναι να λειτουργεί κανείς έτσι και με σιγουριά λένε ότι οι καλύτερες δουλειές τους προέκυψαν όταν βρίσκονταν σε ένα είδος έκστασης και όχι όταν είχαν καεί από τη σκέψη.
Η υπερβολική σκέψη μπορεί να σκοτώσει όχι μόνο τη σωματική απόδοση, αλλά και την ψυχική έμπνευση. Ο Bob Dylan, αναφερόμενος στην ικανότητά του να γράφει τραγούδια αβίαστα, χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, είχε περιγράψει εξαιρετικά το πώς είχε συλλάβει το "Like a Rolling Stone": το είχε χαρακτηρίσει ως «εμετό 20 σελίδων» και φυσικά ο λόγος γίνεται για το τραγούδι που έχει ψηφιστεί ως το καλύτερο όλων των εποχών!
Αν το δούμε λιγότερο δραματικά, το ίδιο ισχύει για όλους μας. Ένα βασικό παράδοξο της ανθρώπινης ψυχολογίας είναι ότι η πολλή σκέψη μπορεί τελικά να μας κάνει κακό. Όταν ακολουθούμε επακριβώς τη σκέψη μας, πρακτικά χάνουμε τα ερείσματα μας, καθώς η εσωτερική φωνή εντός μας μας "πνίγει" την κοινή λογική.
Μια μελέτη σχετικά με τη συμπεριφορά των καταναλωτών αποκάλυψε ότι όσο λιγότερες πληροφορίες είχαν οι καταναλωτές για μια μάρκα μαρμελάδας, τόσο καλύτερη ήταν η επιλογή τους στο ράφι του σούπερ-μάρκετ. Μόλις τους παρέχονταν λίγες περισσότερες λεπτομέρειες για τα συστατικά, τότε κατέληγαν να έχουν στο καρότσι τους μια μάρκα μαρμελάδας που τελικά δεν τους άρεσε καθόλου.
Επιτρέποντας στον εαυτό μας να αφουγκραστεί τα καλύτερα των ενστίκτων του, μπορούμε να αξιοποιήσουμε ένα είδος καταπιεσμένης σοφίας. Ο ψυχολόγος Gerd Gigerenzer υποστηρίζει ότι μεγάλο μέρος της συμπεριφοράς μας βασίζεται σε απατηλά εξεζητημένους κανόνες ή σε ένα είδος προγραμματισμού.
Ένα ρομπότ προγραμματισμένο να κυνηγάει μια μπάλα μπαίνει στη διαδικασία υπολογισμού μιας σειράς πολύπλοκων εξισώσεων για την παρακολούθηση της τροχιάς της μπάλας. Αλλά οι παίκτες του μπέιζμπολ όλο αυτό το κάνουν με ενστικτώδη τρόπο, ακολουθώντας μερικούς απλούς κανόνες: τρέχουν στη σωστή κατεύθυνση και ρυθμίζουν την ταχύτητά τους έτσι ώστε να διατηρήσουν μια σταθερή γωνία μεταξύ ματιού και μπάλας.
Για να παίρνεις τις σωστές αποφάσεις σε έναν πολύπλοκο κόσμο, λέει ο Gigerenzer, πρέπει να έχεις την ικανότητα να αγνοείς τις (περιττές) πληροφορίες. Την άποψη του επιβεβαιώνει το πείραμα που εκπόνησαν ερευνητές του Columbia Business School της Νέας Υόρκης όταν ζήτησαν από διάφορους ανθρώπους να προβλέψουν την έκβαση καταστάσεων διάφορων τομέων: από την πολιτική μέχρι τον καιρό ή τον νικητή του "American Idol".
Πολύ σύντομα, διαπίστωσαν ότι εκείνοι που είχαν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στα συναισθήματά τους, προέβησαν σε καλύτερες προβλέψεις από όσους δεν το έκαναν... Το μόνο που απαιτούσε το πείραμα ήταν να υπάρχει στοιχειώδης γνώση γύρω από αυτούς τους τομείς.
Αυτό το τελευταίο είναι ζωτικής σημασίας. Το να μη σκέφτεσαι πολύ δεν είναι το ίδιο με το αγνοείς κάτι ή να αδιαφορείς γι' αυτό. Δεν μπορείτε να ξεχάσετε, αν δεν έχετε ήδη σκεφτεί. Ο Τζόκοβιτς ήταν σε θέση να κάνει την απόκρουση που έκανε, γιατί είχε κάνει το ίδιο πράγμα σε χιλιάδες παραλλαγές, σε άπειρους αγώνες, είχε πρακτικά εξασκηθεί σε αυτό.
Οι λυρικές ρίμες του Dylan προέρχονται από χρόνια εμβάπτισης του σε λαϊκά τραγούδια, στη γαλλική ποίηση και στην ανάγνωση αμερικανικών θρύλων της λογοτεχνίας. Το ασυνείδητο των μεγάλων καλλιτεχνών, των αθλητών, όσων καταπιάνονται με κάτι για χρόνια, είναι σαν τα πυκνά τροπικά δάση, που από καιρού εις καιρόν στέλνουν σπόρους έμπνευσης.
Όσο υψηλότερο το ζητούμενο και ο στόχος, τόσο η υπερβολική σκέψη καταντά πρόβλημα. Στο πεδίο των υψηλών επιδόσεων είναι οι ηλικιωμένοι και οι πιο επιτυχημένοι που είναι πιο επιρρεπείς στην αποτυχία, επειδή απαιτούν πολλά από τον εαυτό τους. Σκεφτείτε έναν τενόρο στη Σκάλα του Μιλάνου, το απώτατο σημείο της καταξίωσης του, να προβληματίζεται για την τεχνική του. Ή τον Φέντερερ σε κάθε σερβίς του πλέον να αισθάνεται σαν να στέκεται στον γκρεμό της ίδιας του της τεράστιας φήμης...
Πριν από λίγο καιρό, ο καθηγητής του Στάνφορντ, Claude Steele, μελετώντας τις επιδράσεις του άγχους στην απόδοση των φοιτητών στις ακαδημαϊκές εξετάσεις, έκανε το εξής πείραμα. Σε μια ομάδα φοιτητών που αποτελούνταν από Αφρο-Αμερικανούς και Καυκάσιους τους έβαλε ένα τεστ, με το οποίο τους είπε ότι θα μετρήσει την πνευματική τους ικανότητα.
Οι Αφρο-Αμερικανοί εμφανίστηκαν χειρότεροι από τους Καυκάσιους. Στη συνέχεια, ο Steele έθεσε το ίδιο τεστ μια άλλη ομάδα φοιτητών, λέγοντας ότι πρόκειται απλώς για μια προπαρασκευαστική άσκηση. Οι Αφρο-αμερικανοί τα πήγαν έξοχα. Ο ίδιος αποδίδει την αποτυχία των Αφρο-αμερικανών της πρώτης ομάδας στο γεγονός ότι αισθάνονταν ακόμη πιο υπεύθυνοι για την εθνοτική ταυτότητα που εκπροσωπούσαν, άρα κάηκαν με το να σκέφτονται περισσότερο απ' όσο έπρεπε για να αποδείξουν ότι αξίζουν.
Πώς μαθαίνουμε λοιπόν να μη σκεφτόμαστε τόσο πολύ; Ο Μπομπ Ντίλαν πιστεύει ότι η δημιουργική παρόρμηση πρέπει να μας προστατεύει από την υπερανάλυση: «Με την πάροδο του χρόνου γίνεστε πιο έξυπνοι και αυτό μπορεί να μετατραπεί σε εμπόδιο... Πρέπει να προγραμματίσετε το μυαλό σας να μην σκέφτεται τόσο πολύ».
Ο Flann O'Brien συμπληρώνει ότι η μόνη αξιόπιστη θεραπεία για την υπερβολική σκέψη φαίνεται να είναι η απόλαυση του να κάνεις αυτό που αγαπάς. Αυτό για το οποίο παραπονιούνται τόσο οι καλλιτέχνες, όσο και οι αθλητές, ότι κάποτε δηλαδή ξεχνούν γιατί ξεκίνησαν αρχικά να αγαπούν αυτό που κάνουν - και φυσικά γι' αυτό ευθύνεται η υπερβολική σκέψη για το άγχος της πρωτιάς.
Τι έκανε ο Τζόκοβιτς; Απλώς χάρηκε αυτό που έπραττε εκείνη τη στιγμή. Και φυσικά του βγήκε, λειτούργησε, του έδωσε τη νίκη. Ας το έχουμε αυτό κατά νου κάθε φορά που προβληματιζόμαστε, τηγανίζουμε το μυαλό μας, αναλύοντας κάθε πτυχή της δουλειάς μας και τελικά χάνουμε όλη τη χαρά...
Με στοιχεία από 1843magazine.com
