ADVERTORIAL
Οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, παρότι διέπονται από κοινή νομοθεσία, παρουσιάζουν μεγάλη διακύμανση στα ποσοστά των καπνιστών ανά χώρα, που κυμαίνεται από κάτω του 5% έως 37%, με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να μπορεί να διδαχθεί από τα παραδείγματα ορισμένων κρατών που πέτυχαν να μειώσουν σε σημαντικά ποσοστά τους καπνιστές και να βελτιώσουν τους δείκτες υγείας στον πληθυσμό τους.
Στο Συνέδριο 9th Summit on Tobacco Harm Reduction της SCOHRE, με σαφές μήνυμα πως ο στόχος δεν είναι η αντιπαράθεση σχετικά με τη νικοτίνη, αλλά η βελτίωση των εκβάσεων στη δημόσια υγεία, παρουσιάστηκαν στοιχεία που φανερώνουν ότι ένα αποτελεσματικό ρυθμιστικό πλαίσιο πρέπει να ενσωματώνει τη δημόσια διαβούλευση, τον τρόπο δηλαδή που ο πολίτης ανταποκρίνεται στις πολιτικές υγείας και στις μεταβολές τους.
Στο πλαίσιο της συζήτησης για τη σημασία της διαμόρφωσης ρυθμιστικών πολιτικών, που βασίζονται σε επιστημονικά τεκμήρια για την προστασία της δημόσιας υγείας, το πάνελ του Συνεδρίου 9th Summit on Tobacco Harm Reduction της SCOHRE και ο πρόεδρός του, καρδιολόγος Κωνσταντίνος Φαρσαλινός, αναφέρθηκαν στο πρόσφατο ψήφισμα της Επιτροπής Δημόσιας Υγείας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (SANT) σχετικά με το European Beating Cancer Plan. Σύμφωνα με τον Κωνσταντίνο Φαρσαλινό, οι προτάσεις για εξίσωση όλων των προϊόντων καπνού και νικοτίνης, ανεξαρτήτως του διαφοροποιημένου προφίλ κινδύνου τους, καθώς και για την απαγόρευση των γεύσεων στα εναλλακτικά προϊόντα νικοτίνης, δεν συνάδουν με τα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα. Όπως υπογράμμισε, η χάραξη αποτελεσματικών πολιτικών δημόσιας υγείας προϋποθέτει την αξιολόγηση των προϊόντων με βάση τα πραγματικά στοιχεία και τον σχετικό βαθμό κινδύνου που αυτά παρουσιάζουν.
Διδακτικό και μοναδικό στο είδος του είναι και το παράδειγμα της Ελλάδας, όπου οι καπνιστές μειώθηκαν από 42% σε 36%, με τη χώρα να διαθέτει ένα αυστηρό πλαίσιο απέναντι στα προϊόντα καπνού και νικοτίνης που όμως αναγνωρίζει τη διαφορετικότητα του κινδύνου μεταξύ αυτών.
Στο πάνελ συνομίλησαν ο καρδιολόγος 
Κωνσταντίνος Φαρσαλινός, διεθνώς αναγνωρισμένος ερευνητής στη Δημόσια Υγεία, και ο ιδρυτής και Διευθύνων Σύμβουλός του παγκόσμιου Δικτύου «We are Innovation» Frederico Fernandez, ο οποίος παρουσίασε μια ανάλυση με χρήση τεχνητής νοημοσύνης (AI) των στοιχείων που υποβλήθηκαν κατόπιν της πρόσφατης πρόσκλησης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την υποβολή επιστημονικών δεδομένων σχετικά με το νομοθετικό πλαίσιο για τα προϊόντα καπνού. Σημειώνεται ότι το «We Are Innovation» είναι ένα παγκόσμιο δίκτυο και πλατφόρμα που αποτελείται από περισσότερα από 50 think tanks, ιδρύματα και ΜΚΟ σε πάνω από 30 χώρες.
Σύμφωνα με τον Frederico Fernández, η «We Are Innovation» ανέλυσε περίπου 82.000 υποβολές από 138 χώρες, αφαιρώντας τα διπλότυπα, λαμβάνοντας δείγματα ανά ομάδα ενδιαφερομένων και αξιολογώντας τις ακαδημαϊκές υποβολές δεδομένων και τα συνημμένα έγγραφα. Όπως ανέφερε, το 91% των υποβολών που αναλύθηκαν περιλάμβανε τουλάχιστον μία σοβαρή ένσταση ως προς την κατεύθυνση που εξετάζεται να ληφθεί, ενώ επισήμανε επίσης ότι ορισμένες κρίσιμης σημασίας υποβολές (συμπεριλαμβανομένων των δεδομένων από ιατρικούς οργανισμούς) ζητούσαν αυστηρότερο μάλλον παρά χαλαρότερο ρυθμιστικό πλαίσιο που να στηρίζεται όμως στα διαθέσιμα επιστημονικά δεδομένα.
Τα τεκμηριωμένα ρυθμιστικά πλαίσια, τόνισε, πρέπει να βασίζονται σε τέσσερις συνιστώσες: την επιστήμη, τα δεδομένα από τον πραγματικό κόσμο, τη δημόσια διαβούλευση και την αναλογικότητα. Οι προτάσεις του εισηγητή περιλάμβαναν τη ρύθμιση του πλαισίου ανάλογα με τον σχετικό κίνδυνο, την αποτίμηση των επιπτώσεων στην καινοτομία, την απασχόληση και την οικονομική δραστηριότητα, την πρόβλεψη των επιπτώσεων στην παράνομη αγορά και τη συνεπή εφαρμογή των προτύπων της ίδιας της ΕΕ για τη Βελτίωση της Νομοθεσίας.
Όπως σχολίασαν οι δύο ομιλητές, τα ευρήματα που προκύπτουν είναι πως οι υπερβολικές απαγορεύσεις δεν ρυθμίζουν την αγορά και πως χρειάζεται ένα κανονιστικό πλαίσιο που να ωθεί τους καπνιστές να εγκαταλείψουν το τσιγάρο το οποίο σχετίζεται με τη μεγαλύτερη τοξικότητα και βλαπτική επίδραση στον οργανισμό. Ο Frederico Fernandez επεσήμανε ότι στην Ευρωπαϊκή Ένωση το ποσοστό καπνίσματος παραμένει στο 24% (μ.ο) με την πατρίδα του Ισπανία να βρίσκεται στο 27% και την Σουηδία να έχει πέσει κάτω από το 3,7% όταν το 1980 κάπνιζε το 35% των Σουηδών. Η ρύθμιση της αγοράς των προϊόντων καπνού και νικοτίνης θα πρέπει να βασίζεται σε επιστημονικά δεδομένα, αλλά και ευρήματα της δημόσιας διαβούλευσης, το πώς δηλαδή οι πολίτες αντιδρούν στις αλλαγές των πολιτικών υγείας. Μέχρι τώρα τα δεδομένα δείχνουν ότι οι υπερβολικές απαγορεύσεις προκαλούν τεράστια άνθηση στο παράνομο εμπόριο -γεγονός που βλάπτει σοβαρά την υγεία και την οικονομία, οδηγώντας στην απώλεια 13 δισεκατομμυρίων € ετησίως από τη φορολόγηση των νόμιμων προϊόντων. Για παράδειγμα σε αξιολογήσεις των καταναλωτών που συμπεριλήφθησαν σε εκθέσεις της Κομισιόν προκύπτει ότι το 77% των ενηλίκων που χρησιμοποιούν σακουλάκια νικοτίνης υποστηρίζουν ότι τους βοηθά να σταματήσουν το κάπνισμα.
Τα διδακτικά παραδείγματα κρατών που κατάφεραν να μειώσουν το κάπνισμα
Τα παραδείγματα της Σουηδίας, της Τσεχίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Ιαπωνίας είναι ιδιαίτερα διδακτικά για το πώς το ρυθμιστικό πλαίσιο για την αγορά προϊόντων καπνού και νικοτίνης μπορεί να λειτουργήσει προς την κατεύθυνση της μείωσης της βλάβης.
Στη Σουηδία, σε αντίθεση με τα συμβατικά τσιγάρα, τα νεότερα προϊόντα καπνού και νικοτίνης, όπως είναι τα σακουλάκια νικοτίνης, βρίσκονται στη χαμηλότερη φορολογική βαθμίδα.
Παράλληλα, τα τελευταία χρόνια η Σουηδία έχει καταγράψει μείωση του καπνίσματος κατά 65%, ενώ η συχνότητα εμφάνισης καρκίνου του πνεύμονα είναι κατά 36% χαμηλότερη σε σύγκριση με τον μέσο όρο της ΕΕ.
Ενδιαφέρον success story διαθέτει και η Τσεχία που από το 2020 στο 2023 κατάφερε να μειώσει τους καπνιστές από 30% σε 23%. Διδακτικό και μοναδικό στο είδος του είναι και το παράδειγμα της Ελλάδας, όπου οι καπνιστές μειώθηκαν από 42% σε 36%, με τη χώρα να διαθέτει ένα αυστηρό πλαίσιο απέναντι στα προϊόντα καπνού και νικοτίνης που όμως αναγνωρίζει τη διαφορετικότητα του κινδύνου μεταξύ αυτών.
Εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην Ιαπωνία οι πωλήσεις τσιγάρων έχουν μειωθεί κατά 52%, ενώ στο Ηνωμένο Βασίλειο οι καπνιστές από ποσοστό 20% μειώθηκαν στο 11%, ενώ οι χρήστες των εναλλακτικών-καινοτόμων προϊόντων καπνού και νικοτίνης από 11% αυξήθηκαν στο 23%.
Για να δημιουργηθεί ένα νομοθετικό πλαίσιο που θα προωθεί την μείωση της βλάβης θα πρέπει να γίνουν συγκριτικές μελέτες για τον κίνδυνο από το τσιγάρο και τα καινοτόμα- εναλλακτικά προϊόντα καπνού και νικοτίνης, να δημοσιευτεί διαφανής ανάλυση των ευρημάτων της δημόσιας διαβούλευσης και να εφαρμοστεί μια καλύτερα εξοπλισμένη «εργαλειοθήκη» που θα στηρίζεται στα τεκμηριωμένα στοιχεία. Θα πρέπει επίσης να εξηγηθεί στους Ευρωπαίους πολίτες γιατί ενώ ο ίδιος νόμος εφαρμόζεται στην ΕΕ, τα ποσοστά καπνίσματος παρουσιάζουν μεγάλη διαφοροποίηση κυμαινόμενα από 5% σε 37%.
Το αρνητικό παράδειγμα της Δανίας
Ο Κωνσταντίνος Φαρσαλινός αναφέρθηκε και στο παράδειγμα της Δανίας, μιας εύπορης χώρας χωρίς προβλήματα διαφθοράς, η οποία το 2022 απαγόρευσε τις γεύσεις στα προϊόντα νικοτίνης. Μια μελέτη που υλοποιήθηκε το 2024 σε νέους έως 29 ετών έδειξε ότι ο πληθυσμός ατμίζει σε ποσοστό 70% και πως ο ένας στους δύο των χρηστών αυτών των προϊόντων και συγκεκριμένα ποσοστό 56% χρησιμοποιούσε τις απαγορευμένες γεύσεις φρούτων στα προϊόντα καπνού και νικοτίνης που επέλεγε, άρα αγόραζε παράνομα προϊόντα. Ο Κ. Φαρσαλινός πρόσθεσε ότι η Ελλάδα αποτελεί ένα μοναδικό παράδειγμα όπου ενώ υπάρχει ένα σχετικά καλό ρυθμιστικό πλαίσιο (από τα ιδιαιτέρως αυστηρά) το ποσοστό των πολιτών που καπνίζουν ακολουθεί διαρκώς φθίνουσα πορεία.
Εν κατακλείδι, το συμπέρασμα του Συνεδρίου είναι πως η πολιτική για τη δημόσια υγεία θα πρέπει να είναι σε θέση να διαφοροποιεί τους κινδύνους, να παρακολουθεί τα αποτελέσματα στον πραγματικό κόσμο, να αναγνωρίζει την αβεβαιότητα και να προσαρμόζεται όταν αλλάζουν τα επιστημονικά δεδομένα.
