ΕΙΝΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΟΤΙ ορισμένες φορές «το πεπρωμένο φυγείν αδύνατον», και η πολιτική δεν εξαιρείται από αυτήν τη διαπίστωση. Η εκτόξευση της γερμανικής ακροδεξιάς έπειτα από τη σαρωτική επικράτηση της «Εναλλακτικής για τη Γερμανία» (AfD) στις εκλογές του κρατιδίου της Σαξονίας-Άνχαλτ δεν θα έπρεπε να αποτελεί τόσο μεγάλη έκπληξη για όσους παρακολουθούν στενά τις γερμανικές αλλά και τις ευρωπαϊκές εξελίξεις. Εδώ και αρκετά χρόνια, και κυρίως μετά την αποχώρηση της Άνγκελα Μέρκελ από την ηγεσία της Γερμανίας, το φλερτ και οι λοξές ματιές της κεντροδεξιάς προς ακραίες θέσεις σε σειρά θεμάτων αλλά ιδιαίτερα στο μεταναστευτικό, σε συνδυασμό με μια σειρά σοβαρών κοινωνικών προκλήσεων, οδήγησαν στην έμμεση νομιμοποίηση τέτοιων κομμάτων. Ανάλογες επιλογές έχουν γίνει από τη γερμανική κεντροδεξιά και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ιδιαίτερα σε επίπεδο ευκαιριακών συμμαχιών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Το 1999, το περιοδικό «The Economist» είχε δημοσιεύσει ένα κύριο άρθρο που είχε προκαλέσει μεγάλο θόρυβο. Είχε χαρακτηρίσει τη Γερμανία ως τον «μεγάλο ασθενή του ευρώ». Σήμερα, η Γερμανία μοιάζει να είναι ο «μεγάλος ασθενής όλης της Ε.Ε.», λόγω της πολιτικής και οικονομικής στασιμότητας την οποία εκπέμπει.
Η στρατηγική του… προσεκτικού εναγκαλισμού της ακροδεξιάς με την ελπίδα της κανονικοποίησής της ενέχει σοβαρούς κινδύνους και η ονείρωξη πολλών κεντροδεξιών ότι κάθε κόμμα της σκληρής δεξιάς θα ακολουθήσει τον ρεαλιστικό δρόμο της Τζόρτζια Μελόνι στην Ιταλία θα μπορούσε να οδηγήσει σε σκοτεινούς διαδρόμους και να μετατρέψει το 2027 σε εκλογικό annus horribilis για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Τι θα σήμαινε για την Ε.Ε. μια επικράτηση της ακροδεξιάς στις προεδρικές εκλογές της Γαλλίας, η είσοδός της σε μια μελλοντική ισπανική κυβέρνηση, ακόμη και η επιστροφή της σκληρής δεξιάς στην Πολωνία; Κανείς δεν ξέρει πώς η επαφή με την εξουσία μπορεί να επηρεάσει τέτοιου είδους κόμματα και ακριβώς εκεί κρύβεται ο κίνδυνος.
Και πάλι ο μεγάλος ασθενής της Ευρώπης;
Η εκλογή του Φρίντριχ Μερτς στη θέση του καγκελάριου της Γερμανίας είχε παρουσιαστεί ως «η τελευταία ευκαιρία» για τα παραδοσιακά κεντρώα κόμματα να επιλύσουν τα προβλήματα που σοβούσαν στη γερμανική οικονομία, να ανταποκριθούν στις ανησυχίες των πολιτών και να ανατρέψουν το εκλογικό κύμα της. Ο ίδιος ο Μερτς είχε προειδοποιήσει ότι, σε περίπτωση αποτυχίας, η ακροδεξιά θα μπορούσε να επικρατήσει στις επόμενες ομοσπονδιακές εκλογές. Υπήρχαν όμως περιπτώσεις που το ιδιότυπο φλερτ με τις σκληρές θέσεις του κόμματος αυτού –το οποίο, υπενθυμίζεται, γεννήθηκε εν μέσω της ελληνικής οικονομικής κρίσης, ζητώντας την έξοδο της Ελλάδας από την ευρωζώνη, αλλά έχει πλέον μεταλλαχθεί– προσέφερε στο AfD μια έμμεση νομιμοποίηση των θέσεών του.
Η Κυριακή 6 Σεπτεμβρίου θα καταγραφεί στο γερμανικό πολιτικό ημερολόγιο ως μια «μαύρη ημέρα». Το AfD πέτυχε ένα ιστορικό αποτέλεσμα στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ, κερδίζοντας τις εκλογές με ποσοστό σχεδόν 44%. Παρότι δεν εξασφάλισε την απόλυτη πλειοψηφία των εδρών στο περιφερειακό Κοινοβούλιο, το AfD σημείωσε τη μεγαλύτερη άνοδο στην ιστορία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, υπερδιπλασιάζοντας το ποσοστό του. Το 2021 είχε συγκεντρώσει 20,8%. Το CDU είδε το ποσοστό του στο ομόσπονδο κράτος να μειώνεται στο μισό, σταματώντας κάτω από το 18% περίπου των ψήφων. «Το CDU δεν θα κερδίσει ποτέ ξανά εκλογές», δήλωσε η ηγέτιδα του AfD, Άλις Βάιντελ: «Αν το 44% των ψηφοφόρων ψήφισε το AfD, θα ήταν εντελώς αντιδημοκρατικό να μη συμμετάσχει με τον έναν ή τον άλλο τρόπο στην κυβέρνηση».
Η επιτυχία του AfD δεν περιορίζεται στη Σαξονία-Άνχαλτ, ούτε στα ομόσπονδα κράτη της Ανατολής. Η τελευταία δημοσκόπηση της εταιρείας ερευνών INSA στα τέλη Αυγούστου τού δίνει το 29% στην πρόθεση ψήφου σε ομοσπονδιακό επίπεδο. Η συμμαχία του CDU με τους Βαυαρούς Χριστιανοκοινωνιστές (CSU) παραμένει στάσιμη περί το 20%, ενώ το SPD συνεχίζει την πτώση του στο 12%. Η αντισυστημική ψήφος εκφράζεται επίσης στην άκρα αριστερά, με το «Die Linke» στο 10,5% και τη «Συμμαχία της Σάρα Βάγκενεχτ» (BSW) στο 3,5%. Το δε εκλογικό ημερολόγιο των ομόσπονδων κρατιδίων είναι πυκνό. Στις 20 Σεπτεμβρίου θα ψηφίσουν το Βερολίνο και το Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία. Το πρώτο εξάμηνο του 2027 θα είναι η σειρά του Σλέσβιγκ-Χολστάιν, του Σάαρ, της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας και της Βρέμης. Αν το AfD συνεχίζει να πιέζει ασφυκτικά τα προπύργια των παραδοσιακών κομμάτων ή κερδίσει σε κάποια από αυτά, η κατάσταση θα χειροτερέψει.
Το πλήγμα στην εξουσία του Μερτς και του μεγάλου συνασπισμού μεταξύ Χριστιανοδημοκρατών (CDU-CSU) και Σοσιαλδημοκρατών (SPD) είναι βαρύτατο. Σε ενάμιση χρόνο, κανένα από τα μεγάλα προβλήματα της Γερμανίας δεν έχει επιλυθεί. Η οικονομική ανάπτυξη παραμένει χαμηλή. Οι αποδόσεις του γερμανικού δημόσιου χρέους δεκαετούς διάρκειας έφτασαν στο υψηλότερο επίπεδό τους από το 2011. Και οι μνήμες που επανέρχονται είναι δυσάρεστες. Το 1999, το περιοδικό «The Economist» είχε δημοσιεύσει ένα κύριο άρθρο που είχε προκαλέσει μεγάλο θόρυβο. Είχε χαρακτηρίσει τη Γερμανία ως τον «μεγάλο ασθενή του ευρώ». Σήμερα, η Γερμανία μοιάζει να είναι ο «μεγάλος ασθενής όλης της Ε.Ε.», λόγω της πολιτικής και οικονομικής στασιμότητας την οποία εκπέμπει.
Στασιμότητα και φοβία
Εντός του θέρους είχε δημοσιευθεί για λογαριασμό της πανευρωπαϊκής δεξαμενής σκέψης European Council on Foreign Relations (ECFR) μία ανάλυση την οποία υπέγραφαν οι Janka Oertel και Jana Puglierin. «Η δύναμη του AfD είναι ένα σύμπτωμα, όχι η αιτία» σημείωναν, εξηγώντας ότι η παραδοσιακή γερμανική πολιτική τάξη παραμένει ανίκανη να αναλάβει τολμηρές κινήσεις, με αποτέλεσμα αυτό να επηρεάζει την τύχη όχι μόνο του Βερολίνου αλλά και της Ε.Ε. συνολικά.
Οι τρεις πυλώνες που στήριξαν το γερμανικό οικονομικό μοντέλο από το 2000 και μετά έχουν καταρρεύσει. Η προμήθεια ρωσικού φυσικού αερίου σε χαμηλές τιμές διακόπηκε μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Η βεβαιότητα της αμερικανικής ομπρέλας ασφάλειας εξαφανίστηκε με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Οι εμπορικές ροές με την Κίνα, την κύρια αγορά εξαγωγών και επενδύσεων της γερμανικής βιομηχανίας και τη χώρα στην οποία είχαν μεταφερθεί ολόκληρα τμήματα παραγωγής για να επωφεληθούν από το χαμηλότερο κόστος, έχουν αντιστραφεί. Ένας αριθμός εξηγεί τα πάντα και πολύ γρήγορα. Την περασμένη εβδομάδα, ο κολοσσός της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας Volkswagen ανακοίνωσε 50.000 επιπλέον απολύσεις, οι οποίες προστίθενται στις 50.000 που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη.
Όπως εξηγούν οι Puglierin και Oertel, «τα τελευταία χρόνια, οι Γερμανοί ηγέτες έχουν κάνει περισσότερες ανακοινώσεις για μεταρρυθμίσεις παρά πραγματικές μεταρρυθμίσεις». Αντί να στρέφεται προς το μέλλον, ο Μερτς στράφηκε πολύ συχνά προς το παρελθόν αναζητώντας απαντήσεις: επιστροφή στον κινητήρα εσωτερικής καύσης, επιστροφή σε ένα εργατικό δίκαιο με λιγότερη προστασία. Όσον αφορά την Κίνα, ο καγκελάριος ακολούθησε τις διακυμάνσεις της διάθεσης της γερμανικής βιομηχανίας.
«Μια γερμανική κρίση είναι μια ευρωπαϊκή κρίση. Η Γερμανία είναι πολύ σημαντική, οικονομικά και πολιτικά, για να αποτύχει», προειδοποιούν οι δύο αναλυτές. Και προσθέτουν ότι αν οι πολιτικοί ηγέτες δεν σκεφτούν «έξω από το κουτί», τότε η σκιά της Γερμανίας θα πέσει πάνω σε όλα τα μεγάλα θέματα της ατζέντας της Ε.Ε. Στην πραγματικότητα, η στασιμότητα εντός της Ε.Ε. αποτελεί ήδη χαρακτηριστικό του «γερμανικού μοντέλου».
Ο Μερτς εμφανίστηκε φοβικός, όπως και οι προκάτοχοί του, απέναντι σε οποιαδήποτε πρωτοβουλία πραγματικής ενίσχυσης της ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι η μόνη σύσταση της έκθεσης του Μάριο Ντράγκι για την ανταγωνιστικότητα που απολαμβάνει την πλήρη υποστήριξη του καγκελάριου είναι αυτή που αφορά την απλοποίηση/απορρύθμιση των κανόνων της Ε.Ε. Ο Μερτς αντιτάχθηκε στις πιο σημαντικές συστάσεις του Ντράγκι: από την έκδοση κοινού χρέους ως την υλοποίηση της ένωσης των κεφαλαιαγορών. Στον τομέα της άμυνας, το σχέδιό του για επανεξοπλισμό παραμένει καθαρά εθνικό, εγείροντας φοβίες, ενώ αρνείται κάθε συζήτηση για ουσιαστική αύξηση του κοινοτικού προϋπολογισμού. Η δε Κομισιόν υπό τη… Γερμανίδα Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν σπανίως ορθώνει ανάστημα στα αιτήματα του Βερολίνου, σε θέματα όπως η ανταγωνιστικότητα, οι κρατικές ενισχύσεις κ.ά.
Ναι, η Γερμανία είναι κομβική για την Ευρώπη. Ως πότε όμως θα πληρώνει και την αναβλητικότητά της;
