ΑΥΤΕΣ ΟΙ ΜΕΡΕΣ και ο συγκεκριμένος μήνας ιδίως ανήκουν στις διακοπές. Βραχύβιες ή πιο απλόχωρες, σαν μυθοποιημένες προβολές των περασμένων ή πρόσφατες εμπειρίες που τις κοινοποιούμε με φωτογραφίες και stories ή, άλλοι/-ες, τις κρατάμε σε πιο ιδιωτικό κύκλο.
Όπως, πάντως, ορίζει η λέξη, οι διακοπές φέρνουν μαζί τους την ιδέα μιας μικρής τομής: ένα σχίσιμο στο συνεχές του χρόνου, στα καθεστώτα της εργασίας, στη ρουτίνα της πόλης και στους συρμούς της πυκνής καθημερινότητας. Αυτά τα τελευταία χρόνια έχει γίνει μόδα και η αναφορά στις περίφημες μικρές αποδράσεις, διατηρώντας και σε αυτή την έκφραση τον ρόλο και την απόχρωση της «άρνησης». Όταν λέει κάποιος «θέλω να αποδράσω», εννοεί συνήθως από κάτι κατά κανόνα δυσάρεστο ή ενοχλητικό και κάπως θλιβερό. Μέσα στα χρόνια το θέμα έχει πάρει και άλλες διαστάσεις, αφού το ερώτημα είναι πλέον ποιοι έχουν την πολυτέλεια ή τη δυνατότητα να δραπετεύουν ή, στο κλασικό στυλ, να κάνουν διακοπές.
Είναι διακοπές ένα βιαστικό τριήμερο με κάποια πρόσθετα μπαλώματα; Ξανά, η συζήτηση και τα περισσότερα σχόλια περιστρέφονται γύρω από τα τοτέμ των χρόνων της ευημερίας: τη μεσαία τάξη, τους πλούσιους (οι διακοπές των πλουσίων είναι ξεχωριστό κεφάλαιο της ινσταγκραμικής δημοσιότητας), τις απουσίες των πολιτικών και, φυσικά, τις χαρές των διασημοτήτων στο Αιγαίο. Όλο και περισσότερο επίσης γίνεται λόγος για εκείνο το ποσοστό που δεν κάνει διακοπές, αν και το διαφημιστικό hype του θέρους τείνει να λησμονεί τον κόσμο που δεν διακόπτει κάτι γιατί εργάζεται ή γιατί βιώνει μια κατάσταση καθήλωσης, ασθένειας ή ανημπόριας.
Ίσως το κύριο θέμα των «διακοπών» να μην είναι στην αποκοπή και στην απόδραση της φυγής αλλά στο πώς συντονιζόμαστε με τους άλλους, με έναν τόπο, ένα βιβλίο, ένα τραγούδι με τρόπο απρογραμμάτιστο και απρόβλεπτο.
Η ιδέα για αυτό το κείμενο μου ήρθε κάνοντας τη διαπίστωση πως η φαντασίωση γύρω από τις διακοπές είναι στοιχειωμένη από την άρνηση: έχει μέσα της, είτε φανερή είτε πιο κρυμμένη, μια επιθυμία βίαιης αποκόλλησης, ένα «άντε, γεια σας» σαν καταπιεσμένη εκτονωτική χειρονομία. Όπως και σε άλλα πράγματα της ζωής μας, ξέρουμε από τι θέλουμε να ξεφύγουμε, όχι όμως το τι θέλουμε τελικά να υπάρξει στη ζωή μας όταν καταφέρουμε την πολυπόθητη απόδραση. Μιλάμε αμήχανα για το πώς επανασυνδεόμαστε με κάτι σε αυτά τα διαστήματα των διακοπών. Είμαστε ικανότεροι και επινοητικότεροι στο να φεύγουμε από κάπου και λιγότερο στο να συνδεόμαστε με μια ζωή εκτός της ρουτίνας που αφήσαμε, προσωρινά, πίσω.
Ο σύγχρονος Γερμανός κοινωνιολόγος Χάρτμουτ Ρόζα έχει γράψει κάποια σημαντικά βιβλία για κάτι που το ονομάζει συντονισμό ή, με μια άλλη απόδοση, αντήχηση. Ορισμένα κείμενά του έχουν κυκλοφορήσει και στη χώρα μας, καθώς και αναφορές στο έργο του.¹ Χρησιμοποιεί, συγκεκριμένα, τη λέξη «resonanz» για να περιγράψει μια αμφίδρομη σχέση ανταπόκρισης μεταξύ του ατόμου και του κόσμου. Να φανταστούμε κάτι ανάλογο με μια στιγμή όπου ένα τοπίο μάς μιλάει, ένα πρόσωπο μας κλονίζει και «γράφει» πάνω μας, ένα έργο τέχνης μάς πιάνει θραύοντας το κέλυφος της αδιαφορίας ή μιας φευγαλέας νόστιμης εντύπωσης. Συντονιζόμαστε, σύμφωνα με τον Ρόζα, όταν νιώθουμε συγκινημένοι/-ες από κάτι έξω από τον εαυτό μας και απαντούμε με τη δική μας φωνή, δημιουργώντας μια βαθύτερη σύνδεση.
Ο Ρόζα δεν θα αφιέρωνε τόσες σελίδες στο ζήτημα, αν δεν ζούσαμε σε μια εποχή που τέτοιες εμπειρίες γίνονται πιο δυσεύρετες, αφού τα πάντα σκεπάζονται από έναν επιπόλαιο, φρενήρη θόρυβο, η προσοχή αποσπάται και τον πρώτο λόγο έχει το συνεχές σκρολάρισμα – μια γρήγορη διαδοχή εικόνων και πληροφοριών που συχνά περνούν δίχως να αγγίξουν. Δεν θα μιλούσαμε για συντονισμό και την ανάγκη μιας βαθύτερης ανταπόκρισης, αν η εποχή δεν έφτανε την αλλοτρίωση σε μεγάλα βάθη, αν δεν επικρατούσε το ξενέρωμα και μια αδύναμη, κακοσκηνοθετημένη «ατμόσφαιρα» για να τονωθεί κυρίως η κατανάλωση εμπειριών.
Ίσως, λοιπόν, το κύριο θέμα των «διακοπών» να μην είναι στην αποκοπή και στην απόδραση της φυγής, αλλά στο πώς συντονιζόμαστε με τους άλλους, με έναν τόπο, ένα βιβλίο, ένα τραγούδι με τρόπο απρογραμμάτιστο και απρόβλεπτο. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Ένας συντονισμός ή μια αντήχηση δεν μπορεί να «ελεγχθεί» ή να στηθεί κατά παραγγελία, σαν επιμελημένη ατμόσφαιρα και εναρμόνιση. Υπερβαίνει τις σύγχρονες τεχνικές ευεξίας και τα πακέτα προπληρωμένων αποδράσεων.
Αφήνοντας τώρα τις έννοιες του κοινωνιολόγου, πλησιάζουμε στα ευρήματα της ποίησης. Εκεί άλλωστε, στην ποίηση, ο συντονισμός ανθρώπου και κόσμου, βλέμματος και πραγμάτων, έχει ήδη υπάρξει και εξερευνηθεί. Γράφει, για παράδειγμα, ο Ρίτσος στο ποίημά του από τη δεκαετία του’50 με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Διακοπές»:
Δυο πόρτες ανοιγμένες κατευθείαν στον ουρανό.
Στο δρόμο παρατεταγμένα αγροτικά καλάθια
με κληματόβεργες και κληματόφυλλα. Παιδικά ονόματα,
βερίκοκα, ροδάκινα, σταφύλια, αχλάδια, σύκα,
με το ξεχωριστό άρωμά τους χρωματίζοντας
μια γυάλινη, περιστρεφόμενη, μεγάλη σφαίρα
σαν την έγχρωμη υδρόγειο στην έδρα του κλειστού σχολείου,
κι απ’ έξω τα άτακτα τζιτζίκια ν’ απαγγέλουνε
τα ίδια και τα ποιήματά τους – όχι για τις εξετάσεις.
Το ποίημα αφήνει να εκτεθεί ο συντονισμός μεταξύ προσώπων και πραγμάτων. Πρώτα, όμως, χρειάζεται ένα άνοιγμα στον κόσμο, γενναίο άνοιγμα που κοιτάζει ψηλά (ουρανός). Σε αυτό το άνοιγμα φύονται τα ευδαιμονικά ονόματα των φρούτων του καλοκαιριού οδηγώντας, συνειρμικά, σε εκείνη την υδρόγειο σφαίρα που δέσποζε στις αίθουσες των Δημοτικών για πολλές γενιές – και ίσως, φαντάζομαι, να διατηρείται ακόμα ως αντικείμενο μια υδρόγειος. Ύστερα, τα παιδικά ονόματα, τα άτακτα τζιτζίκια απαγγέλλουν τα ποιήματά τους.
Το δώρο του συντονισμού επέρχεται όταν η απαγγελία δεν γίνεται «για τις εξετάσεις». Δεν οργανώνεται με κάποιον σκοπό έξω από το ίδιο το παιχνίδι. Τα τζιτζίκια και τα ονόματα των παιδιών κατοικούν στον κόσμο, τραγουδώντας ή απαγγέλλοντας κάτι για αυτά τα ίδια, για τη μεγάλη χρωματιστή υδρόγειο και τα αρώματα του καλοκαιριού. Το σχολείο είναι κλειστό τον Αύγουστο. Τα παιδιά –και σε αυτό το ποίημα– είναι οι φυσικοί κληρονόμοι της μεγάλης ουτοπίας του καλοκαιριού.
Χίλια δυο πράγματα τείνουν να ελέγξουν τις στιγμές ευτυχίας μας – καθοδηγώντας και τον τρόπο και τα περιεχόμενα του πώς «πρέπει κανείς να περνά τις διακοπές του». Την ίδια στιγμή, τίποτα δεν διακόπτεται όταν πυκνώνουν γεγονότα φρίκης και οι μεγάλες πυρκαγιές αλλάζουν με απίστευτη βία τη ζωή όσων χάνουν τα πάντα. Διατηρούν έπειτα από όλα αυτά οι διακοπές κάτι από τη μελωδία τους;
Αυτό που έχει γίνει δυσκολότερο και μοιάζει συχνά ακατόρθωτο είναι το να ακούμε και να νιώθουμε την πληρότητα της κάθε συνάντησης. Έστω κι αν πρόκειται για την πιο ταπεινή και φαινομενικά ασήμαντη συνάντηση, με ένα δέντρο στην αυλή ή με αυτό το μεγάλο μαύρο πουλί που πέταξε από τον τρούλο της απέναντι εκκλησίας προς τα χωράφια με τα ελαιόδεντρα πιο πέρα.
Εδώ ούτε κανένας κοινωνιολόγος ούτε καν ο ποιητής μπορεί να βοηθήσει. Αν οι αισθήσεις μας δεν ανακτήσουν τις ευαισθησίες τους που έχουν ατονήσει, θα διάγουμε βίο ασυντόνιστο και δύσθυμο σαν ναυαγοί της νοσταλγίας.
[1] Κυκλοφορούν δύο βιβλία του Ρόζα στα ελληνικά, και τα δύο από τις εκδόσεις Πλήθος: «Επιτάχυνση και αλλοτρίωση. Για μια κριτική θεωρία της χρονικότητας στην ύστερη νεωτερικότητα» (μτφρ. Μιχάλης Κούλουθρος) & «Ανελεγξιμότητα. Δοκίμιο για την ανάλυση των κοινωνιών της ύστερης νεωτερικότητας» (μτφρ. Δανάη Σιώζιου).
