ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΕΝΟ ΣΑΒΒΑΤΟΚΥΡΙΑΚΟ βρέθηκα στο Πεδίον του Άρεως, όπου οργανώνεται φέτος το 54ο Φεστιβάλ Βιβλίου, έως και τις 20 Σεπτεμβρίου, με πλούσιο πρόγραμμα: 210 εκδοτικοί οίκοι, 285 περίπτερα και περισσότερες από 200 πολιτιστικές εκδηλώσεις. Η κεντρική θεματική, με τον φιλόδοξο τίτλο «Βιώσιμη Ανάπτυξη. Το βιβλίο ως αρχιτέκτονας του αύριο», εστιάζει στην καλλιέργεια της κοινωνικής ευθύνης απέναντι στον πλανήτη και στις επόμενες γενιές, θέτοντας στο επίκεντρο την κλιματική κρίση.
Στην Κεντρική Σκηνή, ακριβώς δίπλα στην είσοδο της Αλεξάνδρας, μια συζήτηση βιβλιοφιλικού ενδιαφέροντος, με πολυπληθές πάνελ, τραβά την προσοχή μου. Τη διοργανώνουν από κοινού ο Σύνδεσμος Εκδοτών Βιβλίου και το Δίκτυο για τα Δικαιώματα του Παιδιού και αφορά τη λειτουργία και τη σημασία των βιβλιοθηκών. Φτάνω τη στιγμή που μία βιβλιοθηκονόμος αναλύει πώς τα κόμικς και τα graphic novels μπορούν να κάνουν ελκυστική την ανάγνωση στα παιδιά. Το ερώτημα που διατυπώνεται αμέσως μετά: «Πώς να συνομιλήσουμε με τα παιδιά ενώ ερχόμαστε από έναν άλλον κόσμο αναλογικό;» δεν λέει να φύγει από το μυαλό μου. Είναι εμφανής σε όσα ακούω η κοπιώδης και σχεδόν σισύφεια προσπάθεια που καταβάλλεται σε όλες τις σχολικές βιβλιοθήκες της χώρας –συχνά με ελλιπή μέσα και περιορισμένους πόρους– για να φέρουν τα παιδιά πιο κοντά στην ανάγνωση.
Τα αποτελέσματα της έρευνας PISA 2025 του ΟΟΣΑ για τις επιδόσεις των Ελλήνων μαθητών που ήρθαν στη δημοσιότητα πρόσφατα είναι αποκαρδιωτικά: ένας στους δύο Έλληνες μαθητές δεν μπορεί να κάνει απλές μαθηματικές πράξεις και τέσσερις στους δέκα περίπου δεν κατανοούν τι διαβάζουν. Η ψηφιακή εποχή και η παντοκρατορία της οθόνης απειλούν να αφανίσουν ακόμα και τις πιο βασικές δεξιότητες. Όταν ακόμα και οι ενήλικες που μεγάλωσαν σε μια αναλογική εποχή δυσκολεύονται να συγκεντρωθούν, ελέω ψηφιακών περισπασμών, ακόμα και στην ανάγνωση μιας σελίδας, τι προσδοκίες μπορούμε να έχουμε από τα παιδιά; Οδεύουμε άραγε προς μία εποχή όπου η ανάγνωση του έντυπου βιβλίου θα είναι πολυτέλεια για λίγους; Θα σταματήσουμε κάποια στιγμή στο μέλλον να διαβάζουμε το τυπωμένο χαρτί;
Δράση –και όχι απλώς μεμονωμένες και αμφιβόλου αποτελέσματος «δράσεις»– θέλει το βιβλίο, λιγότερη γκρίνια και περισσότερα ανοιχτά μυαλά. Κινητοποίηση σε κάθε επίπεδο. Ο αγώνας πρέπει να δοθεί σε πολλά μέτωπα και με πολλά διαφορετικά όπλα.
Αυτές τις απαισιόδοξες σκέψεις έρχεται όμως να διακόψει η περιρρέουσα ατμόσφαιρα και το κλίμα που εισπράττω λίγο αργότερα στα περίπτερα του Φεστιβάλ, τα οποία έρχονται σε ευθεία αντίθεση με την όποια πεσιμιστική οπτική ή κινδυνολογία.
Ο κόσμος πολύς, συνωστίζεται στους διαδρόμους του πάρκου, περιδιαβαίνει τα περίπτερα των εκδοτών, ξεφυλλίζει βιβλία, ζητά πληροφορίες και κάνει τις αγορές του. Άνθρωποι κάθε ηλικίας, από νήπια μέχρι υπερήλικες. Κατά γενική ομολογία, όπως μου είπαν όλοι οι εκδότες με τους οποίους συνομίλησα, αλλά και όπως διαπίστωσα ιδίοις όμμασι, φέτος η προσέλευση δείχνει να είναι μεγαλύτερη από κάθε άλλη χρονιά. Στα περίπτερα των μεγάλων εκδοτικών οίκων επικρατεί το αδιαχώρητο και είναι σχεδόν αδύνατον να πλησιάσει κανείς. Στον Gutenberg ρωτούν για τις κλασικές εκδόσεις που ετοιμάζονται, στον Πατάκη, ένα ζευγάρι νεαρών γονιών δίπλα μου ψάχνουν μια συγκεκριμένη παιδική σειρά, στον Ίκαρο ρωτούν για βιβλία ποίησης, στον Ψυχογιό δεν μπορώ καν να προσεγγίσω από τον κόσμο. Την ίδια στιγμή, μικρότεροι εκδότες έχουν δημιουργήσει ζωηρούς πυρήνες και προσελκύουν κυρίως νεότερες ηλικίες, με προσεγμένες εκδόσεις. Εκτός από τους γνωστούς Αντίποδες, είναι ακόμα η Loggia, η Κυψέλη, το Δώμα, η Γεννήτρια, οι εκδόσεις πότλατς και οι Εκτός Γραμμής. Ταυτόχρονα, οι συζητήσεις και οι ομιλίες και στις τέσσερις σκηνές του Φεστιβάλ έχουν ανάψει, προσελκύοντας πλήθος κόσμου.
Όσο κι αν πρόκειται για μία συγκυρία όπου η ευκαιρία για έξοδο αλλά και η ίδια η ατμόσφαιρα του πάρκου θα μπορούσαν σε έναν βαθμό να εξηγήσουν την προσέλευση, αυτό που διακρίνω καθαρά και εκμαιεύω από τις κουβέντες που διαμείβονται ανάμεσα σε επισκέπτες, βιβλιοπώλες και εκδότες είναι ένα πράγμα: δίψα. Δίψα για το βιβλίο, περιέργεια και γνήσιο ενδιαφέρον. Μία αυθεντική γιορτή του βιβλίου έχει στηθεί γύρω μου και είναι αδύνατον να μη σε συνεπάρει η ευφορία της.
Το ερώτημα είναι ένα: Πώς θα πολλαπλασιαστεί αυτός ο κόσμος που διαβάζει; Πώς θα ανακαλύψουν όλο και περισσότεροι άνθρωποι το βιβλίο; Ποιες δράσεις μπορούν πράγματι να κάνουν τη διαφορά; Πώς η περιβόητη καλλιέργεια της φιλαναγνωσίας θα πάψει να εξαντλείται σε ευχολόγια και θα αρχίσει επιτέλους να δίνει καρπούς; Και όλα αυτά, πέρα από στερεότυπα και μικρόνοες, ελιτίστικες στάσεις που αντιμετωπίζουν με απαξίωση τα αναγνωστικά γούστα μιας μεγάλης μερίδας του κοινού.
Πώς θα καταφέρουμε –η πολιτεία, οι φορείς, οι εκδότες, οι βιβλιοθηκονόμοι, οι εκπαιδευτικοί, αλλά και όλοι εμείς– να σταθούμε ως άλλοι σύντροφοι του Οδυσσέα που θα βοηθήσουν τον δύσμοιρο αναγνώστη να αντισταθεί στις ψηφιακές και AI Σειρήνες που τον καλούν μακριά από την απόλαυση της ανάγνωσης;
Το μέλλον προβλέπεται ζοφερό. Πόσο απέχουμε από το να ζητάμε από το AI να μας κάνει ένα summary τα «Εκατό χρόνια μοναξιά» του Μάρκες ή τον «Ηλίθιο» του Ντοστογιέφσκι και να μας δώσει τα highlights τους; Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει τον τρόπο που διαβάζουμε: δυσχεραίνει την κατανόηση απαιτητικών κειμένων και την εις βάθος ανάγνωση και απειλεί την κριτική μας ικανότητα. Βεβαίως, αν οι μηχανές καταλάβουν την ανθρωπότητα και η ΤΝ καταστρέψει τον κόσμο, όπως φημολογείται εσχάτως, δεν θα έχουν καμία θέση τέτοιου είδους ευαισθησίες.
Μέσα σε αυτό το δυσοίωνο κλίμα που έρχεται με φόρα από το μέλλον, διάφορες επιμέρους αναγνωστικές οάσεις στα καθ’ ημάς μας πείθουν κατά καιρούς για το αντίθετο. Κάθε φορά που προκαλείται κοσμοσυρροή από κάτι που αφορά το βιβλίο, είτε πρόκειται για το Φεστιβάλ Βιβλίου είτε για τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης είτε για την παρουσία διάσημων ξένων συγγραφέων-σταρ στην Ελλάδα, με εκδηλώσεις που γίνονται sold-out, γεννιέται άλλοτε αισιοδοξία και άλλοτε σκεπτικισμός. Αλλά μήπως εν τέλει ανακυκλώνουμε διαρκώς τις ίδιες απόψεις;
Και γιατί να μην προκαλούν αυτά τα θετικά γεγονότα κάτι πιο δραστικό; Γιατί να μην αποτελούν την αφετηρία μιας προσπάθειας για μεγαλύτερη μαζικότητα και μεγαλύτερη επιδραστικότητα, έξω από τον στενό κύκλο των ψαγμένων βιβλιόφιλων; Γιατί να μην επιδιώξουμε να γίνει μόδα η ανάγνωση και ο offline χρόνος;
Ακόμα και η κατασυκοφαντημένη επιτελεστική ανάγνωση (performative reading) αποτελεί, τουλάχιστον, αν μη τι άλλο μία προσπάθεια προώθησης της ανάγνωσης κι αυτή, έστω και αρκετά στυλιζαρισμένη και με εμμονή στα aesthetics.
Όσο γράφεται αυτό το κείμενο, ένα στόρι στο Instagram με μία ρετρό αφίσα από τα μακρινά ’80s μου κεντρίζει το ενδιαφέρον: Είναι ο Πολ Νιούμαν σε ένα τραπέζι μπιλιάρδου, με ένα τεράστιο «READ» να δεσπόζει. Πρόκειται για τη διάσημη καμπάνια φιλαναγνωσίας που ξεκίνησε η Αμερικανική Ένωση Βιβλιοθηκών τη δεκαετία του 1980, η οποία έβαζε γνωστές προσωπικότητες να φωτογραφίζονται με ένα βιβλίο και το μήνυμα «Διάβασε». Μια τόσο απλή στη σύλληψη, αλλά ταυτόχρονα τόσο πρωτοποριακή –τουλάχιστον για την εποχή της– καμπάνια. Από τη Μις Πίγκι, την Όπρα και τον Ντέιβιντ Μπάουι μέχρι την Τέιλορ Σουίφτ, τον Στίβεν Χόκινγκ και τον Χιου Τζάκμαν, πολλές προσωπικότητες έχουν φωτογραφηθεί με ένα βιβλίο ανά χείρας για τις ανάγκες της καμπάνιας.
Με τον πρόσφατο θάνατο της βασίλισσας της κάντρι, Ντόλι Πάρτον, θυμηθήκαμε ξανά το «Imagination Library», το πρόγραμμα φιλαναγνωσίας που ίδρυσε το 1995, και το οποίο είχε αναλάβει να στέλνει δωρεάν, κατάλληλα για κάθε ηλικία, βιβλία σε παιδιά από τη γέννησή τους έως την ηλικία των πέντε ετών, ανεξάρτητα από το εισόδημα της οικογένειάς τους. Δεν μπορούμε να διανοηθούμε πόσες ζωές μπορεί να άλλαξαν αυτά τα βιβλία, που μία σταρ, μεγαλωμένη η ίδια σε ένα μη προνομιούχο περιβάλλον, είχε την ιδέα να στείλει σε τόσα παιδιά.
Στο σήμερα, στην Αμερική, διάσημες σταρ δημιουργούν λέσχες ανάγνωσης με εκατομμύρια ακολούθους. Εδώ, αντίθετα, εξακολουθούμε ακόμη να αντιμετωπίζουμε τέτοιες κινήσεις με σηκωμένο φρύδι. Η αναφορά σε βιβλίο του συγγραφέα Μάκη Μαλαφέκα από το Book Club της Ντούα Λίπα, πριν από ένα μήνα, προκάλεσε πλήθος ειρωνικών σχολίων και μια δυσπιστία επηρεασμένη από έναν κακώς εννοούμενο διανοουμενισμό και ένα είδος gatekeeping. Μοιάζει να έχει πιάσει φωτιά το σπίτι μας κι εμείς να ασχολούμαστε περισσότερο με το αν η πυροσβεστική έχει τρόπους.
Πέρα από την κριτική και την αφ’ υψηλού αντιμετώπιση, σε θεσμικό επίπεδο, υπάρχουν και προσπάθειες που επιχειρούν να αλλάξουν τα πράγματα στην πράξη. Το Ελληνικό Ίδρυμα Βιβλίου και Πολιτισμού (ΕΛΙΒΙΠ) καταβάλλει γενναίες απόπειρες, τα τελευταία δύο χρόνια της λειτουργίας του, μέσω πολλαπλών δράσεων, για να αναστρέψει την κατάσταση, όπως με τη νεοσύστατη Διεθνή Έκθεση Παιδικού και Εφηβικού Βιβλίου, που θα διοργανώνεται κάθε χρόνο τον Νοέμβριο στην Πάτρα. Ωστόσο, έχει ακόμα δρόμο μπροστά του.
Αλλά οι πρωτοβουλίες δεν έρχονται μόνο από τους θεσμούς, και αυτό δημιουργεί ελπίδες. Η Αθήνα Αδιάβα-σ-τη είναι μία ιδιωτική πρωτοβουλία που ανοίγει τη συζήτηση για την έλλειψη βιβλιοθηκών στην Αθήνα και ξεκίνησε πολύ απλά από την αγανάκτηση για τη διαχρονική ανυπαρξία και την ανεπαρκή στήριξη των βιβλιοθηκών. Πρόκειται για τη διαδικτυακή καμπάνια που ξεκίνησαν η ποιήτρια, κριτικός και μεταφράστρια Μαρία Τοπάλη και ο συγγραφέας και καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο πανεπιστήμιο του Όσλο Θοδωρής Ρακόπουλος, με στόχο να αποκτήσει η Αθήνα τη Δημόσια Δημοτική Βιβλιοθήκη που δικαιούνται οι κάτοικοι μιας πόλης. Όπως σημειώνουν οι ίδιοι: «Χωρίς σοβαρή δημόσια βιβλιοθήκη είναι περιττές οι κουβέντες για υποδομές πολιτισμού, για διάδοση της λογοτεχνίας, για πρόσβαση στην ανάγνωση για όλους». Τι θα συνέβαινε αν μια κίνηση που ξεκίνησαν μόλις δύο άνθρωποι από τον χώρο του βιβλίου έβρισκε κι άλλους μιμητές; Αν μια τόσο απλή διαπίστωση, ότι δηλαδή αν όλα τα παιδιά είχαν πρόσβαση σε μία σύγχρονη βιβλιοθήκη, θα διάβαζαν και περισσότερο, γινόταν κοινό κτήμα;
Δράση –και όχι απλώς μεμονωμένες και αμφιβόλου αποτελέσματος «δράσεις»– θέλει το βιβλίο, λιγότερη γκρίνια και περισσότερα ανοιχτά μυαλά. Κινητοποίηση σε κάθε επίπεδο. Ο αγώνας πρέπει να δοθεί σε πολλά μέτωπα και με πολλά διαφορετικά όπλα. Και σίγουρα όχι με τις πρακτικές που έχουμε συνηθίσει εδώ και δεκαετίες: ευκαιρίες για παντός είδους αλισβερίσια και δημόσιες σχέσεις, διασπάθιση κρατικού χρήματος, υποστήριξη «ημετέρων» ή, ακόμη χειρότερα, bookwashing. Χρειαζόμαστε πρωτοβουλίες που θα είναι όντως ελκυστικές και θα συνδέσουν το βιβλίο με τις ραγδαίες αλλαγές της εποχής, που ήδη συμπαρασύρουν τα πάντα. Με καινοτόμες ιδέες, που δεν αναμασούν παλιά στερεότυπα, αλλά δημιουργούν μια πραγματική, ζωντανή σχέση με τον αναγνώστη.
