ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΕΝΑΣ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟΣ ΔΙΑΛΟΓΟΣ ανάμεσα σε έναν πατέρα και τον γιο του, φοιτητή στο πανεπιστήμιο.
Π.: Παιδί μου, πότε θα πας να πάρεις τα βιβλία σου; Πέρασες στο πανεπιστήμιο με τόσο κόπο και δεν σε βλέπω να ενδιαφέρεσαι ιδιαίτερα.
Γ.: Μπαμπά, γιατί να διαβάσω τα βιβλία; Ό,τι χρειάζομαι το βρίσκω στην τεχνητή νοημοσύνη. Μου κάνει περιλήψεις, μου εξηγεί τις δύσκολες έννοιες, μου δείχνει τα SOS, προσαρμόζει το μάθημα στον τρόπο που μαθαίνω, με βοηθά να λύσω ασκήσεις. Όλα όσα χρειάζομαι τα έχω στο κινητό μου. Ούτε στο πανεπιστήμιο χρειάζεται να πηγαίνω ιδιαίτερα. Εξάλλου, ελάχιστοι συμφοιτητές μου παρακολουθούν πλέον συστηματικά και ακόμα λιγότεροι πηγαίνουν σε όλες τις διαλέξεις.
Π.: Μα πώς θα μάθεις χωρίς να παρακολουθείς και χωρίς να διαβάζεις;
Γ.: Μπαμπά, γιατί να μάθω; Έχουμε το AI.
Ο Πλάτωνας έλεγε ότι η πραγματική γνώση μεταδίδεται κυρίως μέσα από τη ζωντανή σχέση δασκάλου και μαθητή. Σήμερα το AI μπορεί να απαντά στις ερωτήσεις μας με τρόπους που ένα βιβλίο δεν μπορούσε ποτέ. Όμως παραμένει ένα ερώτημα: μπορεί να αντικαταστήσει τον δάσκαλο, το βιβλίο και τη διαδικασία της μάθησης;
Π.: Η τεχνητή νοημοσύνη είναι πράγματι ένα εντυπωσιακό εργαλείο και μπορεί να σε βοηθήσει σε αμέτρητα πράγματα. Στη μάθηση όμως υπάρχει ένα πρόβλημα: σου δίνει το ψάρι έτοιμο, καθαρισμένο και ψημένο. Δεν σε μαθαίνει να ψαρεύεις. Και η γνώση έχει αξία ακριβώς επειδή σε κάνει ανεξάρτητο.
Γ.: Και γιατί είναι κακό να έχω τη γνώση διαθέσιμη όποτε τη χρειάζομαι;
Π.: Δεν είναι κακό. Στην αγορά εργασίας όμως μεγαλύτερη αξία θα έχουν όσοι δεν ξέρουν μόνο να ρωτούν το AI αλλά και να σκέφτονται οι ίδιοι.
Γ.: Αφού η γνώση θα βρίσκεται στην τεχνητή νοημοσύνη, γιατί να επενδύσω χρόνο για να τη μάθω;
Π.: Επειδή σύντομα όλοι θα ξέρουν να χρησιμοποιούν το AI. Το πλεονέκτημα δεν θα είναι το εργαλείο. Θα είναι το μυαλό που το χρησιμοποιεί.
Γ.: Και τι διαφορά έχει αυτό;
Π.: Τεράστια. Όταν έχεις μάθει να σκέφτεσαι σε βάθος, μπορείς να διατυπώνεις καλύτερα ερωτήματα, να εντοπίζεις λάθη, να συνδυάζεις ιδέες και να βρίσκεις πρωτότυπες λύσεις. Η μάθηση δεν γεμίζει απλώς το κεφάλι σου με πληροφορίες. Καλλιεργεί την κρίση, τη δημιουργικότητα και την προσαρμοστικότητα. Και αυτές είναι δεξιότητες που θα χρειαστείς σε όλη σου τη ζωή.
Γ.: Εγώ, πάντως, μπορώ να διαβάζω από το AI που έχει ήδη «χωνέψει» όλα τα βιβλία. Γιατί να πάω να πάρω τα δικά μου;
Π.: Γιατί το AI συνήθως σού δίνει τη συντομότερη διαδρομή προς την απάντηση. Το βιβλίο, αντίθετα, σε οδηγεί στη διαδρομή της κατανόησης. Ένα καλό πανεπιστημιακό βιβλίο είναι δομημένο με αρχή, μέση και τέλος. Οι έννοιες χτίζονται η μία πάνω στην άλλη. Ο συγγραφέας αναλαμβάνει την ευθύνη για όσα γράφει και αξιολογείται γι’ αυτά. Στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης, ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη όταν κάνει λάθος;
Γ.: Ναι, αλλά εγώ καταλαβαίνω μια χαρά αυτά που μου λέει το AI.
Π.: Ίσως. Το ερώτημα όμως είναι αν τα καταλαβαίνεις βαθιά και αν τα θυμάσαι μετά από λίγο καιρό.
Γ.: Γιατί αμφιβάλλεις;
Π.: Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη διαβάζεται από οθόνη και οι έρευνες δείχνουν ότι όσοι διαβάζουν απαιτητικά κείμενα και επιστημονικά βιβλία σε έντυπη μορφή έχουν συχνά καλύτερες επιδόσεις στην κατανόηση και στην αφαιρετική σκέψη από όσους διαβάζουν από την οθόνη. Όταν διαβάζουμε από οθόνη, τείνουμε να σαρώνουμε το κείμενο πιο γρήγορα και πιο επιφανειακά. Στο χαρτί διαβάζουμε συνήθως πιο αργά, πιο προσεκτικά και επιστρέφουμε ευκολότερα σε σημεία που δεν κατανοήσαμε.
Γ.: Πώς το ξέρουμε αυτό;
Π.: Από δεκάδες μελέτες που έχουν παρακολουθήσει ακόμη και την κίνηση των ματιών των αναγνωστών. Όσοι διαβάζουν στο χαρτί επιστρέφουν συχνότερα σε δύσκολα σημεία, αναστοχάζονται περισσότερο και χρησιμοποιούν αποτελεσματικότερες στρατηγικές κατανόησης. Δεν είναι τυχαίο ότι η βαθιά ανάγνωση παραμένει στενά συνδεδεμένη με το έντυπο βιβλίο.
Γ.: Μπορεί να ισχύουν όλα αυτά, αλλά με το AI κερδίζω χρόνο. Παίρνω την ουσία μέσα σε λίγα λεπτά.
Π.: Και καλά κάνεις να εκμεταλλεύεσαι τα πλεονεκτήματα της τεχνολογίας. Το θέμα είναι να μην μπερδεύεις την πληροφορία με τη γνώση. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει εξαιρετικά ως βοηθός. Δεν μπορεί όμως να υποκαταστήσει τη μαθησιακή διαδικασία που προκύπτει από τη διδασκαλία, τη μελέτη, την προσπάθεια και την προσωπική ανακάλυψη.
Ο Πλάτωνας έλεγε ότι η πραγματική γνώση μεταδίδεται κυρίως μέσα από τη ζωντανή σχέση δασκάλου και μαθητή. Σήμερα το AI μπορεί να απαντά στις ερωτήσεις μας με τρόπους που ένα βιβλίο δεν μπορούσε ποτέ. Όμως παραμένει ένα ερώτημα: μπορεί να αντικαταστήσει τον δάσκαλο, το βιβλίο και τη διαδικασία της μάθησης;
Γ.: Δηλαδή πιστεύεις ότι το AI δεν αρκεί;
Π.: Για να περάσεις ένα μάθημα ίσως αρκεί. Για να γίνεις επιστήμονας, γιατρός, μηχανικός, ψυχολόγος, δικηγόρος, οικονομολόγος ή ερευνητής, όχι.
Γ.: Γιατί;
Π.: Επειδή κανείς δεν εμπιστεύεται πραγματικά έναν άνθρωπο που ξέρει μόνο να ζητά απαντήσεις. Εμπιστευόμαστε εκείνον που έχει μάθει να σκέφτεται.
Γ.: Άρα λες ότι το βιβλίο δεν είναι αντίπαλος της τεχνητής νοημοσύνης.
Π.: Όχι. Το βιβλίο είναι αυτό που σε βοηθά να γίνεις κάτι περισσότερο από χρήστης της τεχνητής νοημοσύνης. Και θα σου πω κάτι ακόμη. Αν τα βιβλία ήταν άχρηστα, η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα είχε πάνω σε τι να εκπαιδευτεί. Οι απαντήσεις που σου δίνει σήμερα προέρχονται από τη γνώση που κάποιοι άλλοι κατέκτησαν χθες. Γνώση που προέρχεται από έργα τα οποία, δυστυχώς, σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν χωρίς την άδεια των δημιουργών τους και χωρίς να καταβληθεί καμία αμοιβή. Από βιβλία, πανεπιστημιακά συγγράμματα, επιστημονικές δημοσιεύσεις, εργαστήρια, έρευνα και δασκάλους. Το AI είναι ένας εξαιρετικός μεσάζων της γνώσης. Όμως δεν είναι ο δημιουργός της. Αν μια γενιά σταματήσει να διαβάζει και αρκεστεί μόνο στις περιλήψεις, κάποια στιγμή θα υπάρχουν λιγότεροι άνθρωποι ικανοί να παράγουν τη νέα γνώση που θα χρειαστεί η επόμενη γενιά. Γι’ αυτό το πανεπιστημιακό βιβλίο εξακολουθεί να έχει σημασία. Όχι επειδή ανήκει στο παρελθόν, αλλά επειδή εξακολουθεί να είναι ένας από τους πιο αποτελεσματικούς τρόπους για να μάθει κανείς να σκέφτεται σε βάθος, να συνδέει ιδέες, να αμφισβητεί, να κρίνει και τελικά να δημιουργεί. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να σου δώσει απαντήσεις. Το βιβλίο, όμως, εξακολουθεί να σου μαθαίνει πώς να θέτεις τις σωστές ερωτήσεις.
ΥΓ.: Ο διάλογος είναι φανταστικός. Ο προβληματισμός όχι. Η σχέση ανάμεσα στην τεχνητή νοημοσύνη, τη μάθηση και το πανεπιστημιακό βιβλίο βρίσκεται σήμερα στο επίκεντρο της διεθνούς επιστημονικής συζήτησης. Οι σχετικές έρευνες γύρω από την έντυπη και την ψηφιακή ανάγνωση είναι στη διάθεση κάθε ενδιαφερόμενου.
*Ο Κώστας Δαρδανός είναι ο εκδότης των εκδόσεων Gutenberg, πρόεδρος της Ένωσης Ελληνικού Βιβλίου και μέλος του Δ.Σ. του ΟΣΔΕΛ.
