«Η ΜΗΤΕΡΑ ΜΟΥ είχε προχωρημένο Αλτσχάιμερ. Δεν μας αναγνώριζε πλέον και έδειχνε αδιάφορη για τους αγνώστους που την επισκέπτονταν μία ή δύο φορές την εβδομάδα. Μια μέρα πριν πεθάνει όμως, όλα άλλαξαν. Όχι μόνο μας αναγνώρισε, αλλά ήθελε να μάθει τι είχε συμβεί στον καθένα μας τον τελευταίο χρόνο». Αυτή η μαρτυρία μιας Γερμανίδας που συγκεντρώθηκε το 2019 από τον Alexander Batthyány, διευθυντή του Ινστιτούτου Viktor Frankl στη Βιέννη, αναδεικνύει μια περίπτωση αυτού που έχει ονομαστεί τερματική διαύγεια, μια σύντομη επιστροφή του εαυτού σε ανθρώπους και καταστάσεις που φαινόταν να έχουν ξεθωριάσει εδώ και καιρό λόγω εγκεφαλικών κακώσεων ή Αλτσχάιμερ.
Στο βιβλίο του “Threshold” («Κατώφλι»), ο Batthyány αφηγείται την έρευνά του σχετικά με αυτό το ελάχιστα μελετημένο φαινόμενο, περιγράφοντας περιπτώσεις μελών της οικογένειας και επαγγελματιών υγείας που γίνονται μάρτυρες αυτού που φαίνεται να είναι μια προσωρινή επιστροφή της διαύγειας σε κάποιον που νόμιζαν ότι είχε χαθεί για πάντα. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του, έως και το 6% των ανθρώπων που φαίνεται να έχουν χάσει για πάντα τις γνωστικές λειτουργίες τους το βιώνουν. Για τον ίδιο, αυτές οι περιπτώσεις αμφισβητούν την τρέχουσα αντίληψη ότι ο νους αποτελεί μόνο μια αναδυόμενη ιδιότητα του εγκεφάλου και ότι όταν ο εγκέφαλος υποστεί βλάβη, η συνείδηση εξαφανίζεται για πάντα.
Οι υποστηρικτές των δυϊστικών θεωριών του θανάτου υποστηρίζουν ότι αυτό που βλέπουμε κατά τη διάρκεια μιας επιθανάτιας εμπειρίας ή στις τελευταίες στιγμές διαύγειας είναι ένα παράθυρο σε έναν άλλο κόσμο όπου οι κανόνες αυτού του κόσμου δεν ισχύουν.
Για τον Batthyány, η ιδέα της τερματικής διαύγειας αμφισβητεί τον «αφελή υλισμό» που συνδέει ικανότητες όπως η μνήμη ή η όραση με συγκεκριμένες περιοχές του εγκεφάλου. Πιστεύει ότι ενδεχομένως υπάρχει μια συνείδηση ανεξάρτητη από τον εγκέφαλο. «Υπό κανονικές συνθήκες, ίσως το καλύτερο μοντέλο είναι το υλιστικό, αλλά καθώς πλησιάζουμε στο τέρμα, ο υλισμός δεν ισχύει πλέον», υποστηρίζει.
Για επιστήμονες σαν τον Batthyány, η τερματική διαύγεια και οι επιθανάτιες εμπειρίες (Near Death Experiences ή NDEs) είναι ένα σημάδι ότι –παράλληλα με τη συνείδηση που αναδύεται από τον εγκέφαλο και εξαφανίζεται όταν ο εγκέφαλος παρακμάζει– υπάρχει μια άλλη προστατευμένη, αιθέρια συνείδηση η οποία αναδύεται στις τελευταίες στιγμές της ζωής, απελευθερωμένη τελικά από τα δεσμά της ύλης. Αυτό θα εξηγούσε τις τελευταίες αναλαμπές συνείδησης ή τις μαρτυρίες ανθρώπων που επανέρχονται στη ζωή αφού ήταν κλινικά νεκροί. Με άλλα λόγια, θα εξηγούσε «το φως στην άκρη του τούνελ», τις συναντήσεις με αποθανόντα αγαπημένα πρόσωπα, την αίσθηση της διάλυσης του εγώ και της ενότητας με το σύμπαν, η οποία μεταδίδει μια απερίγραπτη γαλήνη και οδηγεί πολλούς που έχουν μια τέτοια εμπειρία όχι μόνο να χάσουν το φόβο τους για τον θάνατο αλλά ακόμη και να τον αποζητούν.
Προς το παρόν, υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία που να υποστηρίζουν τέτοιες φιλόδοξες υποθέσεις, και ο ίδιος ο Batthyány το αναγνωρίζει αυτό. Υπάρχουν όμως πλέον διάφοροι επιστήμονες που αρχίζουν να εργάζονται σ’ αυτόν τον τομέα. Όπως η επιστημονική ομάδα Coma Science Group του Πανεπιστημίου της Λιέγης στο Βέλγιο. Φέτος, μέλη της ομάδας αυτής, με επικεφαλής τη Charlotte Martial, δημοσίευσαν ένα άρθρο στο Nature Reviews Neurology, παρουσιάζοντας ένα νευροεπιστημονικό μοντέλο των επιθανάτιων εμπειριών, σύμφωνα με το οποίο προτείνει οι εμπειρίες αυτές αποτελούν έναν καταρράκτη νευροφυσιολογικών και ψυχολογικών διεργασιών που ενεργοποιούνται σε κρίσιμες καταστάσεις. Υπό αυτές τις συνθήκες, η στέρηση οξυγόνου ή οι αλλαγές στον εγκέφαλο προκαλούν αυξήσεις νευροδιαβιβαστών όπως η σεροτονίνη και η ντοπαμίνη και ενισχύουν τη νευρωνική διεγερσιμότητα σε ορισμένες περιοχές του εγκεφάλου. Αυτό θα μπορούσε να εξηγήσει τις ζωηρές αισθήσεις, την ηρεμία ή την αίσθηση ότι κάποιος εγκαταλείπει το σώμα του – στοιχεία που χαρακτηρίζουν τις επιθανάτιες εμπειρίες.
Οι υποστηρικτές των δυϊστικών θεωριών του θανάτου υποστηρίζουν ότι αυτό που βλέπουμε κατά τη διάρκεια μιας επιθανάτιας εμπειρίας ή στις τελευταίες στιγμές διαύγειας είναι ένα παράθυρο σε έναν άλλο κόσμο όπου οι κανόνες αυτού του κόσμου δεν ισχύουν. Όσοι βιώνουν αυτές τις επαφές με το υπερπέραν συχνά αναφέρουν ότι κατακλύζονται από ένα αίσθημα γαλήνης και αρμονίας με το σύμπαν, ότι βλέπουν τον εαυτό τους χωριστά από το σώμα τους ή ότι περιβάλλονται από ένα λαμπρό φως. Ωστόσο, όπως διαπίστωσε η Martial, οι άνθρωποι δεν χρειάζεται να βρίσκονται κοντά στο θάνατο για να έχουν τέτοιες εμπειρίες. Η διέγερση συγκεκριμένων τμημάτων του εγκεφάλου με ενδοκρανιακά ηλεκτρόδια μπορεί να προκαλέσει παρόμοιες εμπειρίες, όπως επίσης και οι ψυχεδελικές ουσίες. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με ένα συγκοπτικό επεισόδιο (λιποθυμία).
Σε ένα πρόσφατα δημοσιευμένο άρθρο, η ίδια και η ομάδα της μελέτησαν 22 υγιείς εθελοντές που προκάλεσαν ένα τέτοιο επεισόδιο στον εαυτό τους. Κατά τη διάρκεια των σύντομων λιποθυμιών τους, το 36% ανέφεραν μια υποκειμενική εμπειρία που πληρούσε τα κριτήρια μιας επιθανάτιας εμπειρίας σύμφωνα με την κλίμακα που δημιούργησε ο ψυχίατρος Bruce Greyson για την αξιολόγησή τους. Το 88% βίωσε συναισθήματα γαλήνης ή ευφορίας, το 50% ένιωσε χαρά, το 100% ένιωσε σαν να αποχωρίζεται από το σώμα του και το 50% πίστεψε ότι εισήλθε σε έναν πιο αιθέριο κόσμο. «Μέχρι στιγμής πάντως, δεν υπάρχουν πειστικά αποτελέσματα», παραδέχεται η ερευνήτρια, ο οποία αναγνωρίζει ότι, με την τρέχουσα τεχνολογία, όπως το εγκεφαλόγραφημα και η μαγνητική τομογραφία, δεν είναι ακόμα δυνατόν να ελεγχθεί η θεωρία για το αν υπάρχει μια πηγή συνείδησης ξεχωριστή από τον εγκέφαλο.
Με στοιχεία από El Pais
