Ο πελάτης δεν έχει πάντοτε δίκιο. Το φώναζε ο μακαρίτης ο παππούς μου, ο συνονόματος, που ήταν μάγειρας στο ξενοδοχείο Λε Μετροπόλ, στην Αλεξάνδρεια (χτίστηκε το 1902 από Έλληνες και Ιταλούς αρχιτέκτονες, και σύχναζε εκεί ο Κωνσταντίνος Καβάφης), όποτε εισέπραττε από κάποιο γκαρσόνι μια παρατήρηση για ένα πιάτο που εκείνος θεωρούσε εντελώς παράλογη. Ήταν ξακουστή η σούπα μολωχία που έφτιαχνε ο παππούς. Η συνταγή του ήταν δουλεμένη «με 365 κατσαρόλες» (έτσι συνήθιζε να μετράει τις... εφαρμογές του - μια κατσαρόλα, για κάθε μέρα του χρόνου!), και την έφτιαχνε πάντοτε ο ίδιος. Ποτέ δεν άφησε βοηθό να ανακατευτεί.

Υποχωρήσεις έκανε μόνο για όσους είχαν κάποιο πρόβλημα υγείας (αρτηριακή πίεση, ας πούμε), και ζητούσαν «λιγότερο αλάτι». Στις υπόλοιπες ιδιοτροπίες, όπως τις έλεγε, όπως, π.χ., «τη θέλουμε πιο πηχτή», αντιδρούσε πότε με ψυχραιμία, εξηγώντας ο ίδιος στον πελάτη τον τρόπο που ο ίδιος επέλεξε να φτιάξει τη σούπα ή, εάν εκείνος δεν καταλάβαινε, με πλήρη απαξίωση: «Παραγγείλετε κάτι άλλο».

Η σχεδόν ολοκληρωτική υποταγή στη βούληση του πελάτη (συχνά όπως την καθορίζουμε εμείς και όχι ο ίδιος) είναι ένα φαινόμενο της εποχής, παγκόσμιο, που έχει επιδράσει πολύ έντονα στον τρόπο με τον οποίο εξελίσσονται οι σύγχρονες κοινωνίες και συμπεριφέρονται μέσα σε αυτές οι άνθρωποι.

Το «φάσμα» αυτής της λογικής, που θέτει υπεράνω πάντων τη λαϊκή βούληση, είναι τόσο μεγάλο που ακόμα αποτελεί θέμα έντονων διενέξεων σχετικά με το πού αρχίζει και, κυρίως, πού σταματά (αν πρέπει καθόλου να σταματά) ετούτη η... επιρροή.

Απαντήσεις απόλυτες δεν υπάρχουν. Με αφορμή την απόρριψη, την περασμένη εβδομάδα, από τους Ιρλανδούς πολίτες της μεταρρυθμιστικής συνθήκης της Ευρώπης, ακούστηκαν πάλι απόψεις για τα δημοψηφίσματα, εάν είναι χρήσιμα, εάν είναι αντιπροσωπευτικά, εάν πρέπει να εφαρμοστούν ως «τα πλέον κατάλληλα μέσα άμεσης δημοκρατίας» κ.λπ. κ.λπ.

Οι σκεπτικιστές (και ίσως ανάμεσα σε αυτούς να ήταν, εάν ζούσε, και ο αγαπημένος μου παππούς), αντιτείνουν ότι σε μια ιδανική μορφή δημοκρατίας τα δημοψηφίσματα θα ήταν καλοδεχούμενα, γιατί τότε οι πολίτες θα ήξεραν τι και γιατί ψηφίζουν. Θα ήταν, κοντολογίς, ενημερωμένοι. Και η απόφασή τους θα ήταν αποτέλεσμα σκέψης και όχι θυμικού. Επιχείρημα των σκεπτικιστών είναι ότι εάν γινόταν δημοψήφισμα στη δεκαετία του '70 για την είσοδο της χώρας μας στην τότε ΕΟΚ, κατά πάσα πιθανότητα, αφού το ανερχόμενο εκείνη την εποχή ρεύμα του ΠΑΣΟΚ ούρλιαζε ότι είναι «το ίδιο συνδικάτο» με το ΝΑΤΟ, θα είχαμε μείνει απ' έξω.

Οι συνέπειες; Άγνωστες εν πολλοίς. Αν και, οι περισσότεροι σήμερα θα συμφωνούσαν, νομίζω, ότι πιθανότατα η Ελλάδα, και μαζί της και εμείς, θα έμενε πολύ πίσω. Το μόνο σίγουρο, πάντως, είναι ότι η λεγόμενη «λαϊκή ετυμηγορία» σπάνια τίθεται υπό αμφισβήτηση. Τη θεωρούμε ιερή. Κι είναι περίπου αμαρτία να την αμφισβητήσεις.

Ακόμα και στα τηλεοπτικά ριάλιτι σόου, όπου το κοινό αποφασίζει με τα τηλεφωνικά του μηνύματα για το ποιος θα φύγει, ποιος θα μείνει, ποιος θα πάρει τα λεφτά, ποιος θα σπουδάσει στην τάδε ακαδημία, ποιος θα γίνει τραγουδιστής στους οίκους του εφήμερου άσματος, η αμφισβήτηση αυτής της «πραγματικότητας» ισοδυναμεί περίπου με διαγραφή του ίδιου του... ρόλου της τηλεόρασης, που βασίζεται ακριβώς σ' αυτήν τη λογική του «αυτά θέλει ο κόσμος».

Έτσι, λοιπόν, κατά καιρούς έχουμε δει κάτι απίθανους, ατάλαντους τύπους να βγαίνουν νικητές σε διαγωνισμούς τραγουδιού, όπως και πρόσφατα το κοινό (ο... αλάνθαστος πελάτης, δηλαδή) να μην υπολογίζει καθόλου την ετυμηγορία των ειδικών περί χορού, και να επιλέγει, αντί της κοπελιάς από τη Ρωσία, που πράγματι ήταν μακράν η καλύτερη, την κοπελιά από την Ελλάδα, προφανώς για λόγους... εθνικούς!

Από την άλλη (κι εδώ βρίσκεται και η μεγάλη αντίφαση σε όλα αυτά) είναι σαφές, όχι μόνο από τα δημοψηφίσματα που έχουν γίνει, αλλά και από συνεχόμενες μετρήσεις, ότι υπάρχει μεγάλη διάσταση μεταξύ λαϊκής βούλησης και πολιτικής πρακτικής, την οποία όμως αυτή η ίδια «λαϊκή βούληση», με όποιο δημοκρατικό ή λιγότερο δημοκρατικό σύστημα, έχει επιλέξει.

Πόσο δίκιο έχει, λοιπόν, ο πελάτης όταν πολλές φορές ο ίδιος διαψεύδει τον εαυτό του; Ή, ακόμα χειρότερα, όταν ο ίδιος τι και γιατί ψηφίζει, τι και γιατί αγοράζει; Ο παππούς, τουλάχιστον, προσπαθούσε και κατάφερνε πολλές φορές να τους εξηγεί πώς φτιάχνεται μια καλή σούπα μολωχίας. Και τότε, λιγότεροι ήταν εκείνοι που τη ζητούσαν πιο πηχτή ή πιο αραιή...