Η αλπική βλάστηση που εμφανίζεται όσο ανεβαίνεις σε υψόμετρο, κάπου μεταξύ Παρνασσού και Γκιώνας, κάνει τη διαδρομή μαγευτική: το τοπίο είναι γεμάτο αποχρώσεις του καφέ και του κόκκινου με φόντο έλατα και μεγάλα πεύκα που κυριαρχούν στις κορυφές. Είμαστε στο 51ο χιλιόμετρο της Εθνικής Οδού Λαμίας - Άμφισσας, περίπου δυόμισι ώρες από την Αθήνα και λίγα μόλις χιλιόμετρα από τη Λαμία, όπου βρίσκεται ένα από τα μοναδικά αξιοθέατα της Στερεάς Ελλάδας που, παραδόξως, είναι άγνωστο στον πολύ κόσμο, το Βαγονέτο (Vagonetto) στο Μεταλλευτικό Πάρκο Φωκίδας.
Το Βαγονέτο, το τρενάκι που χρησιμοποιούσαν οι μεταλλωρύχοι για να κατέβουν στα έγκατα της γης και να εξορύξουν βωξίτη, εκτός από μνημείο-φόρος τιμής στη μεταλλευτική ιστορία της Φωκίδας και στους ανθρώπους που εργάστηκαν σε δύσκολες συνθήκες, δίνοντάς της υπόσταση, είναι ένα όχημα που σου δίνει τη δυνατότητα να κάνεις ένα ψυχαγωγικό και εκπαιδευτικό ταξίδι σε ένα υπόγειο μεταλλείο και να βιώσεις την εμπειρία της εξόρυξης του πολύτιμου ορυκτού από βράχους εκατομμυρίων ετών.
Είναι Δευτέρα πρωί, Οκτώβριος, και είμαστε οι μόνοι επισκέπτες για τη βόλτα με το Βαγονέτο, το οποίο σε μεταφέρει 200 μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης και 520 μέτρα από την είσοδο της στοάς. Η διαδικασία είναι επιβλητική και ξεκινάει από την προετοιμασία στον χώρο όπου σε κατεβάζει το ασανσέρ. Φοράς το αδιάβροχο και το κίτρινο προστατευτικό κράνος και επιβιβάζεσαι στο Βαγονέτο, το ίδιο που μετέφερε τους μεταλλωρύχους από το 1967 μέχρι το 1972, την περίοδο που λειτούργησε η συγκεκριμένη υπόγεια στοά. «Η θερμοκρασία είναι 15˚C, η υγρασία όμως αγγίζει το 80%», μας ενημερώνει η Μαρία Τούμπα που μας συνοδεύει, η οποία εργάζεται στη στοά από την ημέρα που άνοιξε για το κοινό – το πάρκο λειτουργεί από το 2003, η κατασκευή του όμως ξεκίνησε από το 1998. «Εμπνευστές του εγχειρήματος είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι που δούλευαν στα μεταλλεία», μας πληροφορεί πριν μας ανεβάσει στο βαγονέτο, «πoυ θέλουν να διατηρήσουν ζωντανές τις μνήμες του τόπου αλλά και τις δικές τους».
Βρισκόμαστε στην υπόγεια στοά 850 του κοιτάσματος βωξίτη του 51ο χιλιόμετρου, η ονομασία της οποίας υποδηλώνει το υψόμετρο της εισόδου της από την επιφάνεια της θάλασσας. Αφού κάνεις όλη τη διαδρομή με βαγονέτο, καταλήγεις στο πιο βαθύ σημείο της και κατεβαίνεις από το όχημα για να περιηγηθείς στην ιστορία της εξόρυξης του βωξίτη. «Το κοίτασμα του βωξίτη βρίσκεται μεταξύ δύο ασβεστόλιθων», μας λέει η Μαρία, «ο γκρίζος ασβεστόλιθος της οροφής λέγεται ταβάνι και είναι ηλικίας άνω των 100 εκατομμυρίων ετών και ο άσπρος ασβεστόλιθος, κάτω απ’ τον βωξίτη, λέγεται πάτωμα και είναι ηλικίας άνω των 150 εκατομμυρίων ετών».
Η ξενάγηση στη στοά ξεκινάει από μια ξύλινη παράγκα, την αποθήκη εκρηκτικών με τα οποία ανατίναζαν το κοίτασμα, η οποία έχει ξύλινο πάτωμα «για προστασία», όπως μαθαίνουμε πριν ξεκινήσει η θεαματική επίδειξη της διαδικασίας εξόρυξης, που περιλαμβάνει όλα τα στάδια: τη διάτρηση του βράχου με τη χρήση αεροπίστολων και την τοποθέτηση των φουρνέλων, την έκρηξη των φουρνέλων και την ανατίναξη του βράχου, τη μεταφορά του μεταλλεύματος εκτός στοάς με μηχανήματα με υδραυλική κίνηση, τα οποία αργότερα αντικαταστάθηκαν από αυτόματα πετρελαιοκίνητα, και τον εξαερισμό της στοάς με ανεμιστήρες. Σε κάθε στάδιο υπάρχει και μια αναπαράσταση με ομοιώματα ανθρώπων, ήχο και φώτα που αποδίδουν τις εκρήξεις και τα διαφορετικά στιγμιότυπα της διαδικασίας με ταυτόχρονη αφήγηση ενός μεταλλωρύχου που συνοδεύει όσα βλέπεις μπροστά σου.
«Για την εκμετάλλευση κάθε κοιτάσματος πάντοτε χρησιμοποιούμε δύο στοές για λόγους ασφάλειας και αερισμού», λέει η Μαρία. «Αυτή η στοά χρησιμοποιήθηκε μαζί με τη στοά 800 και δούλευαν εδώ μέσα δεκαπέντε άτομα σε δύο βάρδιες, από τις έξι και μισή το πρωί μέχρι τις δέκα το βράδυ, και η παραγωγή ήταν 500 τόνοι βωξίτη την ημέρα».
Αφού παρακολουθούμε την εικονική ανατίναξη, ξεναγούμαστε στον χώρο όπου γινόταν το καθάρισμα, το στήριγμα της οροφής, και κατεβαίνουμε σε έναν χώρο που δείχνει πώς γινόταν η μεταφορά από το υπόγειο μεταλλείο∙ εκεί έχουν απομείνει στύλοι οι οποίοι περιέχουν 10% βωξίτη, αλλά ήταν απαραίτητοι για να στηρίζουν το ταβάνι. «Από εδώ καταφέραμε να πάρουμε 200.000 τόνους», εξηγεί η Μαρία και προσέχουμε ότι στα τοιχώματα της μεγάλης στοάς έχουν αρχίσει να σχηματίζονται μικροί σταλακτίτες που ευνοούν η υγρασία και η σύσταση του εδάφους. Στα ξύλινα δοκάρια που έχουν απομείνει στις άκρες έχει φυτρώσει μια αποικία μανιταριών.
Η κράτηση θέσεων για την επίσκεψη στο πάρκο είναι απαραίτητη, γιατί κάθε ξενάγηση μπορεί να φιλοξενήσει συγκεκριμένο αριθμό ατόμων και είναι πολύ δημοφιλής προορισμός για σχολεία και ανθρώπους που ασχολούνται με τη διαδικασία της επεξεργασίας μετάλλων αλλά και γεωλόγους, μηχανολόγους και χημικούς.
Εμπνευστές του εγχειρήματος είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι που θέλουν να διατηρήσουν ζωντανές τις μνήμες του τόπου αλλά και τις δικές τους.
«Ετησίως έρχονται μέχρι και 10.000 άτομα», μας πληροφορεί, «σχολεία, σύλλογοι, γκρουπ από το εξωτερικό, άτομα απ’ όλη την Ελλάδα. Είναι περισσότερο ένας χειμερινός προορισμός που είναι κοντά στην Αθήνα και μπορείς να τον συνδυάσεις με την επίσκεψη στον Παρνασσό».
Ο βωξίτης είναι ένα από τα πιο πολύτιμα πετρώματα. Αποτελεί το κυριότερο μετάλλευμα αργιλίου, βρίσκεται κοντά στην επιφάνεια του εδάφους, άρα είναι σχετικά εύκολο στην εξόρυξη, και αποτελεί την πρώτη ύλη του αλουμινίου. Είναι ένα μέταλλο απαραίτητο για την παραγωγή αμέτρητων ειδών καθημερινής χρήσης, ηλεκτρικών συσκευών, ακόμα και για την κατασκευή αεροσκαφών. Τα μεγαλύτερα κοιτάσματα βωξίτη στην Ευρώπη βρίσκονται στην Ελλάδα και κυρίως στην περιοχή Παρνασσού - Γκιώνας.
Αφού τελειώσει η περιήγηση στη στοά, η ξενάγηση συνεχίζεται στο εσωτερικό του ισόγειου μουσείου, όπου ο επισκέπτης μπορεί να δει πώς πραγματικά είναι τα πετρώματα και να γνωρίσει τον ορυκτό πλούτο της χώρας. Στις αίθουσές του μπορεί να ενημερωθεί για τη διαδικασία της επεξεργασίας του βωξίτη, τι χημικές διαδικασίες υφίσταται και πώς καταλήγει να αποτελεί πρώτη ύλη που συσκευάζεται και διοχετεύεται στην αγορά.
Όλες αυτές οι πληροφορίες «ζωντανεύουν» στο τρίτο μέρος της ξενάγησης, στη διαδραστική πτέρυγα ψηφιακής τεχνολογίας, όπου, πέρα από λεπτομερείς πληροφορίες για τον βωξίτη, υπάρχουν βίντεο με ανθρώπους κάθε ιδιότητας που δούλεψαν στους χώρους όπου σήμερα είναι το μεταλλευτικό πάρκο. Γεωλόγοι, μεταλλωρύχοι και μεταλλεργάτες αφηγούνται στην κάμερα ιστορίες για το μέταλλο «που άνοιξε τον δρόμο για τους ανθρώπους στη νέα εποχή», όπως είχε πει και ο Ιούλιος Βερν, χαρακτηρίζοντας το αλουμίνιο.
Ο Εκθεσιακός Χώρος Μεταλλευτικής Ιστορίας και η Πτέρυγα Ψηφιακής Τεχνολογίας στεγάζονται στα παλιά γραφεία των μεταλλείων. Η ξενάγηση ολοκληρώνεται στο εξωτερικό χώρο, όπου υπάρχει υπαίθρια έκθεση μηχανημάτων.
Είναι μια εκδρομή που ξεπερνά κάθε προσδοκία, μια απρόσμενη εμπειρία γεμάτη εκπλήξεις που σε μαγεύει πολύ περισσότερο απ’ όσο ίσως θα περίμενες.
To άρθρο δημοσιεύθηκε στην ειδική έκδοση της LiFO, [ΜΕ].
Το ειδικό τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.
