ΤΙ ΚΑΙΡΟ ΘΑ ΚΑΝΕΙ στην Ελλάδα τους επόμενους μήνες; Με τι καιρό θα κάνουμε Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Αποκριές, Τσικνοπέμπτη και Καθαρά Δευτέρα; Πώς θα σουβλίσουμε τον οβελία το φετινό Πάσχα; Και τι προβλέπουν τα μερομήνια για κάθε μήνα ή εποχή; Αναρίθμητες είναι οι φορές που έχουμε διαβάσει αυτούς τους τίτλους σε διάφορα μέσα ενημέρωσης. Πρόκειται για έναν ανορθολογικό τρόπο πρόβλεψης του καιρού, ο οποίος συμβάλλει την παραπληροφόρηση, αλλά, λόγω της επίδρασης των κοινωνικών μέσων δικτύωσης, έχει τεράστια απήχηση. Τα μερομήνια, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, είναι οι δώδεκα πρώτες ημέρες του όγδοου φεγγαριού του έτους, δηλαδή του Αυγούστου. Πάρα πολλοί άνθρωποι παρακολουθούν με ζήλο τον καιρό που θα κάνει το πρώτο δωδεκαήμερο αυτού του μήνα προκειμένου να ξέρουν αν θα αντιμετωπίσουν ακραία καιρικά φαινόμενα και αναλόγως να προνοήσουν. Μάλιστα, οι θρύλοι που συνοδεύουν τα μερομήνια αναφέρουν ότι αυτές τις ημέρες δεν πρέπει να κάνεις μπάνιο στη θάλασσα, δεν επιτρέπεται να πλύνεις αλλά ούτε και να κόψεις σταφύλια και σύκα. Προφανώς, μιλάμε για μια μη επιστημονική μέθοδο, αλλά έχει ενδιαφέρον να διερευνήσουμε γιατί αυτές οι λαϊκές δοξασίες είναι τόσο διαδεδομένες.
— Κύριε Παπαδόπουλε, ξέρω ότι το συγκεκριμένο ζήτημα δεν εμπίπτει στο επιστημονικό σας αντικείμενο καθαυτό, αλλά γνωρίζω ότι έχετε ασχοληθεί ενεργά με το συγκεκριμένο θέμα.
Όπως γνωρίζετε, η ειδικότητά μου αφορά το επιστημονικό πεδίο της σεισμολογίας και όχι της μετεωρολογίας. Παρ’ όλα αυτά, θα απαντήσω στις ερωτήσεις σας βασιζόμενος σε ορισμένες βασικές αρχές της επιστήμης, στα συμπεράσματα των ειδικών μετεωρολόγων και στη λογική. Εξάλλου, το θέμα με έχει απασχολήσει και από την άποψη της σεισμολογίας, δεδομένου ότι στη διαδρομή της ιστορίας αναπτύχθηκαν ισχυρές λαϊκές δοξασίες, δηλαδή μη επιστημονικοί τρόποι για την πρόβλεψη τόσο των σεισμών όσο και του καιρού.
Η επιστήμη, δυστυχώς, αδυνατεί να εισχωρήσει ουσιαστικά στην κοινωνία και αφήνει σημαντικό έδαφος στην παραεπιστήμη και στις απλουστευτικές προσεγγίσεις, μια μορφή των οποίων είναι και τα μερομήνια.
— Τι είναι αυτό που γνωρίζουμε για τα μερομήνια; Πώς θα τα ερμηνεύετε;
Τα λεγόμενα μερομήνια αποτελούν λαϊκό τρόπο μακροχρόνιας πρόβλεψης του καιρού που βασίζεται στην παρατήρηση των συνθηκών που επικρατούν τις πρώτες δώδεκα μέρες του Αυγούστου, οι οποίες και αποτελούν μέρες-κλειδιά. Καθεμία από αυτές υποτίθεται ότι αντιστοιχεί στους επόμενους δώδεκα μήνες, ξεκινώντας από τον Σεπτέμβριο, που ακολουθεί.
Ερμηνεία επιστημονική δεν υπάρχει. Αυτό υποστηρίζουν οι μετεωρολόγοι, οι οποίοι βρίσκουν αβάσιμη τη δήθεν πρόβλεψη του καιρού με τα μερομήνια. Τα ερωτηματικά που προκύπτουν είναι πολύ σημαντικά και η όποια απάντηση δεν αντέχει στην κριτική της κοινής λογικής. Ας δούμε μερικά σχετικά ερωτήματα. Πώς είναι δυνατόν ο καιρός που παρατηρείται, για παράδειγμα, κατά την έκτη μέρα-κλειδί του Αυγούστου, να προδικάζει τον καιρό που θα παρατηρηθεί έξι μήνες μετά, δηλαδή τον επόμενο Φεβρουάριο; Σε ποια μέρα του Φεβρουαρίου αναφέρεται η πρόβλεψη; Ο καιρός θα είναι ίδιος όλες τις μέρες του Φεβρουαρίου; Και ακόμη, σε ποιον τόπο αναφέρεται η πρόβλεψη; Στον τόπο όπου παρατηρείται ο καιρός κατά τη μέρα-κλειδί ή σε ευρύτερη περιοχή; O παραλογισμός είναι προφανής.
— Πού οφείλεται η υψηλή απήχηση που έχουν στη δημόσια σφαίρα και σε πολλά μέσα ενημέρωσης;
Κατά τη γνώμη μου, τρεις είναι οι λόγοι για την υψηλή απήχηση που έχουν τέτοιες πρακτικές στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Πρώτα απ’ όλα, η έντονη επιθυμία του ανθρώπου να γνωρίζει το μέλλον γενικά. Γιατί, όμως, δεν αρκείται στις επιστημονικές προβλέψεις των μετεωρολογικών κέντρων; Απλούστατα, επειδή δεν παρέχουν μακροχρόνιες προβλέψεις, π.χ. πέραν των δύο εβδομάδων, όπως είναι αυτές που δήθεν παρέχουν οι μερομηνιάτες. Και γιατί πιστεύει ο κόσμος στα μερομήνια; Εδώ υπεισέρχεται ο δεύτερος λόγος. Η επιστήμη, δυστυχώς, αδυνατεί να εισχωρήσει ουσιαστικά στην κοινωνία και αφήνει σημαντικό έδαφος στην παραεπιστήμη και στις απλουστευτικές προσεγγίσεις, μια μορφή των οποίων είναι και τα μερομήνια. Έτσι, λοιπόν, έρχονται αρκετά ΜΜΕ, τα οποία όχι μόνο προβάλλουν τις δήθεν προβλέψεις αλλά εκλαϊκεύουν εν γένει επιστημονικά θέματα.
— Ποιοι μύθοι έχουν καλλιεργηθεί και γιατί έχουν αντιεπιστημονική βάση όλα αυτά;
Από την αρχαιότητα έχουν αναπτυχθεί πολλοί τρόποι πρόβλεψης του μέλλοντος. Μπορούμε να θυμηθούμε την Πυθία στο περίφημο Μαντείο των Δελφών, τους άλλους μάντεις, τη μαντεία από την παρατήρηση των οστών και των εντόσθιων των ζώων, αλλά και τις διοσημίες, δηλαδή τα σημάδια της φύσης, π.χ. κομήτες που προμηνύουν σεισμούς ή άλλα καταστροφικά φαινόμενα. Στη βυζαντινή περίοδο οι δεισιδαιμονίες οι σχετικές με την πρόβλεψη του μέλλοντος έλαβαν τον χαρακτήρα επιδημίας. Μέχρι και αλευρομαντείες επινοήθηκαν. Άνθησαν ιδιαίτερα τα λεγόμενα βροντολόγια, δηλαδή κάτι παρόμοιο με τα μερομήνια, και τα σεισμολόγια, σύμφωνα με τα οποία ήταν δυνατή η πρόβλεψη των σεισμών από διάφορα σημάδια στη φύση, κυρίως από αυτά του καιρού. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο αυτοκράτορας, πριν εκστρατεύσει, εφοδιαζόταν με σχετικά βιβλία. Η Εκκλησία τα είχε αποκηρύξει όλα αυτά, όχι όμως επειδή ήταν αντιεπιστημονικά αλλά γιατί έρχονταν σε αντίθεση με την εκκλησιαστική πεποίθηση ότι μόνον ο Κύριος γνωρίζει τα μελλούμενα.
Όλες αυτές οι πρακτικές ήταν προφανώς αντιεπιστημονικές γιατί δεν βασίζονταν στην επιστημονική μεθοδολογία, η οποία, διαμέσου των αιώνων, έχει εγγυηθεί την πρόοδο που έχει επιτύχει η ανθρωπότητα σε όλους τους τομείς. Η μεθοδολογία βασίζεται στην παρατήρηση και στο πείραμα, στη ανάπτυξη θεωρίας που εξηγεί τις παρατηρήσεις, στην πρόβλεψη με βάση τη θεωρία, στην επαλήθευση της θεωρίας με νέες παρατηρήσεις και στην ενδεχόμενη βελτίωσή της. Είναι προφανές ότι και η δήθεν πρόβλεψη του καιρού με τα μερομήνια είναι αντιεπιστημονική.
— Θα λέγαμε ότι είναι ένα είδος λαϊκής μετεωρολογίας;
Ναι. Θα έλεγα, μάλιστα, ότι τα μερομήνια αποτελούν μια λαϊκή δοξασία, δηλαδή μια πρακτική που την πιστεύει σε ευρεία κλίμακα ο μη επιστημονικός κόσμος. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι δοξασίες αυτές ανήκουν στη σφαίρα της λαϊκής παράδοσης, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ευσταθούν και ότι δεν πρέπει να στεκόμαστε απέναντί τους με κριτική ματιά. Το ίδιο ισχύει και με τα λεγόμενα γιατροσόφια.
— Πιστεύετε ότι τα social media έχουν ευνοήσει τη διάδοσή τους;
Δεν υπάρχει αμφιβολία. Τα social media αποτελούν ηλεκτρονικά καφενεία, όπου ο κάθε ένας ποστάρει άκριτα ό,τι του αρέσει, διαδίδοντας από μικρά διαμάντια γνώσης και αισθητικής έως ατέλειωτους όγκους σκουπιδιών.
— H Ελλάδα βρίσκεται πολλές φορές «ανοχύρωτη» απέναντι στα fake news. Το βλέπουμε πολλές φορές και με τις προγνώσεις των σεισμών. Με ποιους τρόπους μπορούμε να αμυνθούμε;
Η είδηση σήμερα είναι ένα κατεξοχήν εμπορικό προϊόν στην Ελλάδα και παγκοσμίως. Υπάρχουν οι πωλητές του και οι αγοραστές του. Οι τρόποι ελέγχου της ποιότητας του προϊόντος δεν είναι αρκετά αποτελεσματικοί. Για τους λόγους αυτούς τα fake news παράγονται και αναπαράγονται με μεγάλη ευκολία. Όσο πιο παράξενη και εντυπωσιακή είναι η «είδηση», τόσο μεγαλύτερη η επιρρέπεια στη δημιουργία fake news. Αυτό ισχύει και στις ειδήσεις που άπτονται της επιστήμης. Ο Ουμπέρτο Έκο είχε δημοσιεύσει προ ετών ένα εξαιρετικό άρθρο για το θέμα αυτό. Ένα κλασικό παράδειγμα είναι η μεγαλοποίηση ενός νέου επιστημονικού ευρήματος, π.χ. μιας προτεινόμενης μεθόδου που ίσως οδηγήσει στην ίαση ορισμένων μορφών του καρκίνου στο μέλλον, και η αναγωγή του σε τελικό αποτέλεσμα που δήθεν το έχει αποδεχθεί καθολικά η επιστημονική κοινότητα και θα άμεση εφαρμογή. Και στις προγνώσεις των σεισμών το έχουμε δει αυτό, και μάλιστα με μεγάλη ένταση και διάρκεια στη χώρα μας. Για παράδειγμα, πριν από χρόνια είχαμε λάβει επιστολή από κοινοτάρχη ελληνικού χωριού στην οποία ρωτούσε: «Να αγοράσουμε κι εμείς τη συσκευή ΒΑΝ για αντισεισμική προστασία;». Λες και επρόκειτο για ξυπνητήρι. Προφανώς αυτή την εντύπωση είχε σχηματίσει ο άνθρωπος αυτός, και πολλοί άλλοι, από τον τρόπο που παρουσιαζόταν το θέμα της δήθεν πρόγνωσης των σεισμών από τα ΜΜΕ.
Πιστεύω ότι η άμυνα απέναντι στα fake news που κυκλοφορούν γύρω από πολλά επιστημονικά θέματα μπορεί να βασιστεί στην επιστημονική κατάρτιση της κοινωνίας. Δεν εννοώ να γίνουμε όλοι ερευνητές και ειδικοί αλλά να εκπαιδευτούμε στον επιστημονικό τρόπο σκέψης, ο οποίος βασίζεται στην αμφιβολία, στην επαλήθευση και στην κριτική. Εμείς, οι επιστήμονες, έχουμε μεγάλο μερίδιο ευθύνης αλλά και σημαντικό περιθώριο δράσης, ο καθένας στον τομέα του. Ας αφιερώσουμε μέρος του χρόνου μας σε δράσεις εκλαϊκευμένης επιστημονικής ενημέρωσης της κοινωνίας και καλλιέργειας του επιστημονικού τρόπου σκέψης. Έχουμε το παράδειγμα του αστροφυσικού Διονύση Σιμόπουλου. Προσωπικά, το κάνω αυτό με σύστημα από νέος επιστήμονας, με τη συγγραφή εκατοντάδων άρθρων εκλαϊκευμένης επιστήμης και με πάμπολλες ομιλίες. Τα τελευταία χρόνια παρακινώ κόσμο, έτσι έρχεται πολύς κόσμος σε ενημερωτικές επισκέψεις σε γεωλογικά ρήγματα που συνδέονται με ισχυρούς σεισμούς. Γνωρίζω ότι χρειάζεται μακροχρόνια προσπάθεια, αλλά αυτή η προσφορά στην κοινωνία αξίζει τον κόπο.
