1.
Τιμή στον άγνωστο στρατιώτη
Πάνω από 10 εκατομμύρια άνθρωποι σκοτώθηκαν στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Σκεπτόμενοι πως μια τόσο μεγάλη απώλεια ανθρώπινων ζωών δεν έπρεπε να περάσει στη λήθη, πολλοί καλλιτέχνες επέλεξαν να επικεντρωθούν στην απουσία τους, στοιχείο κοινό σε βρετανικά, γαλλικά και γερμανικά έργα τέχνης.
Το έργο του Paul Jouve Grave of a Serbian solider at Kenali (1917) απεικονίζει τον τάφο ενός στρατιώτη στο πεδίο μάχης. Το κράνος του είναι τοποθετημένο πάνω στη ταφόπλακα και αποτελεί το σημείο εστίασης του πίνακα. Αυτό το κράνος αποτέλεσε σύμβολο της απώλειας, καθώς επίσης και του πατριωτισμού και της θυσίας του πεσόντος, σε πολλά έργα τέχνης.
Άλλοι καλλιτέχνες όπως η Κέτε Κόλβιτς προσέγγισαν το θέμα πιο προσωπικά. Στο έργο της The Parents επικεντρώνεται στη θλίψη που ένιωσαν αυτή και ο σύζυγός της μετά την απώλεια του γιου τους. Και οι δύο αυτοί καλλιτέχνες απομακρύνθηκαν από την πολεμική προπαγάνδα, σχολιάζοντας τη ματαιότητα του πολέμου.
2.
Μνημεία που αντέχουν στον χρόνο
Τα μνημεία που συνεχίζουμε να επισκεπτόμαστε έως σήμερα δημιουργήθηκαν για να θυμίζουν στις μελλοντικές γενιές τον πόλεμο, ως τόποι πένθους και θρήνου. Σε Λονδίνο και Παρίσι, το 1919, χρησιμοποιήθηκαν κενοτάφια γι' αυτή την ανάμνηση. Το Neue Wache, το πρώτο επίσημο μνημείο στη Γερμανία, δημιουργήθηκε το 1931, αλλά υπήρχαν γλύπτες που και πριν από αυτό είχαν στοχαστεί πάνω στο πόλεμο.
Μετά από θητεία τριών μηνών ο Ernst Barlach επέστρεψε από τον πόλεμο ως ειρηνιστής, έτσι τα έργα του απέκτησαν μεγαλύτερη δημοσιότητα. Το Der Schwebende, ένα μπρούντζινο γλυπτό ενός αιωρούμενο αγγέλου, ήταν το μνημείο του για τους πεσόντες. Το 1937 το έλιωσαν οι Ναζί επειδή αντιπροσώπευε αντιπολεμικές ιδέες. Σήμερα το γλυπτό έχει αναχυτευθεί και εκτίθεται σε όλο το κόσμο.
Η Γαλλία του Αντουάν Μπουρντέλ το 1922 αναπαριστά τη χώρα σαν την Ελληνίδα θεά της σοφίας και του πολέμου, την Αθηνά Παλλάδα, να κοιτάει για την Αμερική. Συμβολίζει την είσοδο των ΗΠΑ στον πόλεμο το 1917 και ο Μπουρντέλ το θεωρεί το μεγαλύτερο αριστούργημα του. Έχει αναχυτευθεί πολλές φορές έκτοτε. Μνημεία όπως αυτά μας υπενθυμίζουν την τραγωδία του πολέμου.
3.
Απορρίπτοντας τη λογική
Ανήμποροι να κατανοήσουν τη σκληρή πραγματικότητα του πολέμου, οι καλλιτέχνες άρχισαν να ψάχνουν πιο αντισυμβατικούς τρόπους για να εκφραστούν. Οι ιδρυτές του σουρεαλιστικού κινήματος Αντρέ Μπρετόν και Λουί Αραγκόν ήταν φοιτητές ιατρικής σε στρατιωτικό νοσοκομείο στο Παρίσι το 1917. Έγιναν μάρτυρες της φρίκης του πολέμου και είδαν τα διαλυμένα σώματα των στρατιωτών. Παρόλο που οι σουρεαλιστές προσπάθησαν να δείξουν τις πληγές από τις οποίες υπέφεραν οι στρατιώτες, πίστευαν παράλληλα ότι δεν ήταν σε θέση να αντικατοπτρίσουν πλήρως τη φρίκη της εμπειρίας τους.
Ο Γερμανός Μαξ Ερνστ που ανήκε επίσης στο σουρεαλιστικό κίνημα στο έργο του Celebes απεικονίζει ένα διαμελισμένο σώμα και ένα τανκ με μορφή που θυμίζει ελέφαντα. Εξερευνώντας τον μεταπολεμικό ψυχισμό, ο Ερνστ δείχνει το σώμα, που είναι ξεκάθαρα γυναικείο, ανήμπορο μπροστά στη μηχανή. Μπερδεμένοι και αποπροσανατολισμένοι, οι καλλιτέχνες άρχισαν να παράγουν τέχνη που έθετε περισσότερα ερωτήματα από αυτά στα οποία απαντούσε.
Τα πάντα είχαν καταρρεύσει... Νέα πράγματα έπρεπε να φτιαχτούν από τα θραύσματα, νέες μορφές τέχνης μέσα από τα απομεινάρια μιας προγενέστερης κουλτούρας.
Κουρτ Σβίτερς
Παρομοίως, το κίνημα του ντανταϊσμού που ξεκίνησε στη Ζυρίχη ήταν μία άμεση αντίδραση στον πόλεμο. Υπονόμευσε τις παραδοσιακές αξίες και σατίρισε την πολεμική ρητορική. Τα έργα του Κουρτ Σβίτερς επηρεάζονται τόσο από τον σουρεαλισμό όσο και τον ντανταϊσμό παρουσιάζοντας το κατακερματισμένο όραμα της μεταπολεμικής κοινωνίας. Το έργο του Picture of Spatial Growths – Picture with Two Small Dogs αποτελεί κολλάζ από έντυπα της Γερμανίας του 1920. Προσέθεσε κι άλλα, 17 χρόνια αργότερα, δημιουργώντας διάφορα στρώματα και προκαλώντας μια αίσθηση χάους και αταξίας που σχετίζεται με τη χρεοκοπημένη Βαϊμάρη στην οποία εργαζόταν.
4.
Επιστροφή στην παράδοση
Από την άλλη, κάποιοι καλλιτέχνες βρήκαν ασφάλεια και σταθερότητα στο παρελθόν. Αναζήτησαν επιβεβαίωση στα νεορομαντικά και βουκολικά τοπία που είχαν κυριαρχήσει πριν τα αβανγκάρντ κινήματα. Καλλιτέχνες όπως ο Πάμπλο Πικάσο και ο Ζορζ Μπρακ έγιναν μέλη του κινήματος «ανάκληση στην τάξη». Απέρριψαν τον κατακερματισμό της πραγματικότητας που υπήρχε στα έργα τους πριν από τον πόλεμο και προσπάθησαν να δημιουργήσουν έργα που διακατέχονται από μία ηρεμία.
Βρετανοί καλλιτέχνες όπως η Winifred Knights ακολούθησαν μέσω της αναβίωσης της θρησκευτικής εικονογραφίας. Στο έργο της The Deluge απεικονίζει μια διαφορετική κιβωτό του Νώε η οποία απομακρύνεται ενώ το πλήθος προσπαθεί να σωθεί από την πλημμύρα. Βλέπουμε εδώ μια προσπάθεια αντικατοπτρισμού της τραγωδίας του πολέμου μέσα από βιβλικές εικόνες.
5.
Το όραμα μιας νέας τάξης πραγμάτων
Τη δεκαετία μετά τον πόλεμο, οι καλλιτέχνες άρχισαν να οραματίζονται έναν κόσμο όπου ο πόλεμος είχε λειτουργήσει ως καταλύτης για αλλαγή. Το μέλλον ήταν πειραματικό και τολμηρό, ένα σύμβολο ελπίδας και αναγέννησης μετά από την καταστροφή. Ομάδες που μόλις είχαν αποκτήσει πολιτικά δικαιώματα, όπως οι γυναίκες και οι εργατικές τάξεις, έγιναν το επίκεντρο.
Τη δεκαετία του 1920 υπήρξε μία μετατόπιση του ενδιαφέροντος μακριά από την ελίτ. Το έργο του Τζορτζ Γκρος Grey Day αποτυπώνει πώς οι πλούσιοι επωφελήθηκαν από τον πόλεμο. Αντίθετα ο ανάπηρος και ξεχασμένος βετεράνος είναι πια φτωχός και αποκομμένος από την κοινωνία. Στον πίνακα τα δύο αυτά ξεχωριστά μέρη της κοινωνίας χωρίζονται κυριολεκτικά από έναν τοίχο. Αφήνεται όμως στη φαντασία του κοινού να αποφασίσει εάν ο τοίχος χτίζεται ή γκρεμίζεται.
Στα αστικά κέντρα, η τζαζ και ο χορός έγιναν η νέα τάση. Το The Jazz Club του William Roberts απεικονίζει μια απελευθερωμένη ομάδα ανθρώπων, οι οποίοι είναι ντυμένοι με μοντέρνα, λιγότερα συντηρητικά ρούχα. Τα σώματα είναι δυναμικά σχηματισμένα με γωνίες και τα χρώματα αναδεικνύουν έναν νέο, πιο πρακτικό κοινωνικό χώρο. Ο κόσμος άλλαξε μετά τον πόλεμο, αφομοίωσε τις συνέπειές του και ξαναχτίστηκε.
6.
Δύναμη στη γυναίκα
Πολλές γυναίκες βρήκαν εργασία κατά τη διάρκεια του πολέμου. Η καλλιτέχνις Hilda Carline που ασχολιόταν με αγροτικές εργασίες στο Σάφολκ ανέπτυξε έντονο ενδιαφέρον για την εξοχή και μαθήτευσε μετά τον πόλεμο στη Σχολή Καλών Τεχνών Σλέιντ. Ενώ της άρεσε να ζωγραφίζει περισσότερο τοπία, στα πορτρέτα της βλέπουμε να αντανακλάται μία κοινωνία όπου οι γυναίκες μπορούν και εργάζονται και είναι πιο ανεξάρτητες.
Στην αυτοπροσωπογραφία της οραματίζεται την εργαζόμενη γυναίκα που μετά τον πόλεμο της δίνεται το δικαίωμα της ψήφου. Ο πόλεμος παρουσιάζεται ως καταλύτης που έλυσε τα δεσμά των γυναικών.
7.
Επιστροφή στο τοπίο
Καθώς τα μέσα της τέχνης άλλαζαν, δόθηκε στους καλλιτέχνες η ευκαιρία να ασχοληθούν εκ νέου με το θέμα του πολέμου. Η φωτογραφία παρουσίαζε τις μακροχρόνιες επιπτώσεις του με έναν πιο ρεαλιστικό τρόπο απ' ό,τι η ζωγραφική. Η εικόνα The Battlefields of the Somme, France του Don McCullin από το 2000 είναι έντονα ασπρόμαυρη. Δείχνει το σύγχρονο τοπίο και καλεί το κοινό να φανταστεί τη μάχη που κάποτε συνέβη εκεί.
Με τον ίδιο τρόπο, η φωτογραφία του 2001 Erinnerung aus dem Weltkrieg (δηλαδή «Αναμνήσεις από τον Παγκόσμιο Πόλεμο») της Tacita Dean προσπαθεί να συντηρήσει την ιστορική σημασία του Α' Παγκοσμίου. Η φωτογραφία, κι εδώ ασπρόμαυρη, δείχνει ένα κατεστραμμένο κομμάτι γερμανικής γης, ένα «νεκρό μέρος» όπου «δεν υπάρχει ψυχή». Και οι δύο φωτογράφοι προσπαθούν να δείξουν τη σημασία του πολέμου στον 21ο αι.
8.
Αναπαριστώντας τον ήχο του πολέμου
Καθώς απομακρυνόμαστε από την εικόνα, η καλλιτέχνης Susan Philipsz απαντά στον πόλεμο μέσω του ήχου. Η έκθεση της στην Tate Britain, War Damaged Musical Instruments, σε ανάμνηση του πολέμου περιλαμβάνει τη μουσική οργάνων που καταστράφηκαν σε συρράξεις των τελευταίων 200 χρόνων. Η μουσική βασίζεται στο The Last Post, μία μελωδία που ενημέρωνε τους στρατιώτες ότι ήταν ασφαλές να γυρίσουν στη βάση τους. Ο σπασμένος ήχος από τα κατεστραμμένα όργανα αντιπροσωπεύει τη θυσία των πεσόντων.
9.
Εκφράζοντας απούσες φωνές
Κατά τη διάρκεια του πολέμου η Βρετανία στράφηκε στις αποικίες της της σε Αφρική και Ινδία για στρατιώτες. Οι ιστορίες τους δεν είναι γνωστές καθώς καταπνίγηκαν από τους αποικιστές. Το έργο του Βρετανού καλλιτέχνη και λιθογράφου Gerald Pryce, Indians and Motorbuses near Poperinghe, είναι από τα ελάχιστα που αφηγούνται την ιστορία της Ινδίας στον πόλεμο. Το μνημείο Neuve-Chapelle στη Γαλλία αποτίει φόρο τιμής στους 4.742 Ινδούς στρατιώτες που δεν απέκτησαν τάφο. Πάντως και τα δύο δημιουργήθηκαν με τη δυτική προοπτική και όχι με αυτή των στρατιωτών.
Σήμερα μια νέα γενιά καλλιτεχνών αντιδρά στον πόλεμο με ιστορίες αυτών που πολέμησαν και έχουν ξεχαστεί. Ο William Kentridge έχει δημιουργήσει το The Head and the Load που εξιστορεί την εμπειρία Αφρικανών αχθοφόρων που υπηρέτησαν στις βρετανικές, γαλλικές και γερμανικές δυνάμεις κατά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Το έργο τέχνης θα παρουσιαστεί στην Tate Modern για να αναγνωριστεί αυτή τους η συμβολή. Ακολουθούν τα εγκαίνια μνημείου στο Μπρίξτον του Λονδίνου προς τιμήν των πεσόντων πολέμου από την Αφρική και την Καραϊβική, με την ελπίδα ότι η ιστορία και η απώλεια αυτών των ανθρώπων δεν θα ξεχαστεί.
Info:
Η έκθεση «Aftermath: Art in the Wake of World War One» τρέχει στην Tate Britain μέχρι τις 23 Σεπτεμβρίου.
