Στην καρδιά της Λευκωσίας, στην παλιά πόλη, στο Πολιτιστικό Ίδρυμα της Τράπεζας Κύπρου, περνώντας το κατώφλι σταματώ σε μια μεγάλη έκθεση «Κύπρος Νήσος – Ιστορία, Μνήμη, Πραγματικότητα», που σε πέντε πράξεις αποτυπώνει τη ζωή στην Κύπρο από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα, έχοντας ως μήνυμα την αδιαπραγμάτευτη ενότητα του νησιωτικού της χώρου. Εστιάζοντας στον χρόνο, τον τόπο και τον άνθρωπο, αναδύονται σχέσεις και δομούνται αφηγήματα, τα οποία προβάλλουν πτυχές της ιστορίας και της σύγχρονης πραγματικότητας της Κύπρου που έχουν συμβάλει στη διαμόρφωση της ενιαίας κυπριακής νησιωτικότητας.
Επιμελητής της έκθεσης μαζί με τη Δήμητρα Ιγνατίου είναι ο Διευθυντής του Πολιτιστικού Ιδρύματος Τραπέζης Κύπρου, Δρ. Γιάννης Τουμαζής, μια προσωπικότητα που έχει παίξει κομβικό ρόλο στην τέχνη της Κύπρου. Στο πλούσιο βιογραφικό του περιλαμβάνονται περισσότερες από εκατό εκθέσεις μοντέρνας και σύγχρονης τέχνης που έχει σχεδιάσει, οργανώσει και επιμεληθεί, τόσο στην Κύπρο όσο και διεθνώς. Το 2011 ήταν ο Επιμελητής του Κυπριακού Εθνικού Περιπτέρου στην 54η Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας. Μεταξύ των μουσείων τα οποία επιμελήθηκε περιλαμβάνεται και το βραβευμένο Δημοτικό Μουσείο THALASSA στην Αγία Νάπα, ενώ είναι επίσης ένας από τους τέσσερις συγγραφείς του τόμου «Η Κυπριακή Τέχνη τον 20ό αιώνα».
Το 2016 ίδρυσε την πολιτιστική πρωτοβουλία «Νέο Μουσείο Αμμοχώστου» (Famagusta New Museum), μια ενεργή πλατφόρμα που μέσω των διαφόρων προγραμμάτων και δραστηριοτήτων της ασχολείται με το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της κατεχόμενης πόλης της Αμμοχώστου. Ο Γιάννης Τουμαζής, που υπήρξε μεταξύ άλλων πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΘΟΚ και πρώτος υφυπουργός Πολιτισμού της Κύπρου, μου συστήνει θερμά να δω ένα βίντεο-ντοκιμαντέρ, που περιλαμβάνεται στην έκθεση, για την ιστορία και τις πολιτικοκοινωνικές εξελίξεις της Κύπρου από το 1960 μέχρι σήμερα, το οποίο θα έπρεπε να διδάσκεται ως μάθημα κατανόησης των γεγονότων που σημάδεψαν την ιστορία μιας νήσου με στρατηγική σημασία και μεγάλη και θαυμαστή ιστορία.
«Από το 2020 η Τουρκία και οι τουρκοκυπριακές αρχές αποφάσισαν να ανοίξουν ένα τμήμα της Αμμοχώστου, με μια πόλη φάντασμα να χάσκει μπροστά στα μάτια μας, νεκρή μεν αλλά και ζωντανή, ένα θλιβερό λούνα παρκ βαρβαρότητας στο οποίο ποζάρουν τουρίστες και influencers, νεόνυμφοι που τρέχουν αισιόδοξα μέσα στα ερείπια, μοντέλα που ψάχνουν το ιδανικό σκηνικό μέσα στο λεηλατημένο τοπίο».
Ο οικοδεσπότης μας, αφηγητής αυτής της ιστορίας, κατάγεται από την Αμμόχωστο. Γεννήθηκε την ίδια χρονιά με τη νεοσύστατη Κυπριακή Δημοκρατία, όταν η Κύπρος απέκτησε την ανεξαρτησία της από τη Μεγάλη Βρετανία, έπειτα από τις συνθήκες Ζυρίχης και Λονδίνου της προηγούμενης χρονιάς, και έζησε εκεί μέχρι την τουρκική εισβολή του 1974. Προτού αρχίσει να αφηγείται το χρονικό μιας ιστορικής στιγμής για την τέχνη της Κύπρου, την επιστροφή των 219 έργων τέχνης Ελληνοκυπρίων και Ελλήνων καλλιτεχνών που βρίσκονταν στην Αμμόχωστο, έργων που μέσα από τη μεγάλη καλλιτεχνική τους σημασία καταδεικνύουν ξεκάθαρα το υψηλότατο πολιτιστικό επίπεδο της πόλης τις δεκαετίες από το 1950 μέχρι και το 1974, αλλά και την αγάπη πολλών και σημαντικών Αμμοχωστιανών για τη γενέθλιά τους πόλη, το Βαρώσι, μου δείχνει μια σειρά πρόσφατων φωτογραφιών της πόλης του.
Από το 2020 η Τουρκία και οι τουρκοκυπριακές αρχές αποφάσισαν να ανοίξουν ένα τμήμα της Αμμοχώστου, με μια πόλη φάντασμα να χάσκει μπροστά στα μάτια μας, νεκρή μεν αλλά και ζωντανή, ένα θλιβερό λούνα παρκ βαρβαρότητας στο οποίο ποζάρουν τουρίστες και influencers, νεόνυμφοι που τρέχουν αισιόδοξα μέσα στα ερείπια, μοντέλα που ψάχνουν το ιδανικό σκηνικό μέσα στο λεηλατημένο τοπίο. Πρόκειται για μια ασέβεια που ξύνει ένα ανοιχτό τραύμα· ο Γιάννης Τουμαζής μιλά για μια τραγική εικονική πραγματικότητα, όπου η βία και ο παραλογισμός της κατοχής κανονικοποιούνται και προσφέρονται ως θέαμα σκοτεινού τουρισμού στους επισκέπτες.
«Είναι, στην ουσία, ως να μας έχουν παρουσιάσει μια τρισδιάστατη μακέτα της πρωτινής μας ζωής, ένα ερειπωμένο κέλυφος της γενέθλιάς μας πόλης, λεηλατημένης και κακοποιημένης, και εμείς να καλούμαστε ως ηδονοβλεψίες του τρόμου να διαχειριστούμε τις κακοφορμισμένες πληγές που, όπως όπως, προσπαθήσαμε να απαλύνουμε τον τελευταίο μισό αιώνα. Ως να μας έκλεισαν σε ένα υπαίθριο μπουντρούμι, με πρόχειρα περιφράγματα, κι εμείς κλεφτά να προσπαθούμε να αφουγκραστούμε ήχους, γεύσεις, οσμές και εικόνες από το παρελθόν μας, καταραμένοι απόκληροι, καταδικασμένοι να παρακολουθούμε μια ταινία τρόμου στην οποία εμείς οι ίδιοι είμαστε πρωταγωνιστές».
Η πολιτισμική ακμή της Αμμοχώστου
Η συζήτησή μας περιστρέφεται γύρω από την πολιτιστική ακμή της Αμμοχώστου, μέσα από τα έργα τέχνης που επιστράφηκαν στην ελληνοκυπριακή κοινότητα από την τουρκοκυπριακή κοινότητα. Ο Γιάννης Τουμαζής αφηγείται σαν μυθιστόρημα την ιστορία της γενέθλιας πόλης του:
«Η Αμμόχωστος αναπτύχθηκε ιδιαίτερα μετά την ανακήρυξη της Κύπρου σε ανεξάρτητο κράτος το 1960. Την περίοδο 1960-1974 αποτελούσε μια σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη, μεγάλο εμπορικό κέντρο, αλλά και διεθνώς γνωστή ως σημαντικό τουριστικό θέρετρο, με το 80% των τουριστικών κλινών της Κύπρου, έως το 1974, να βρίσκονται στην Αμμόχωστο. Ανάμεσα στους εκτεταμένους πορτοκαλεώνες που περιέβαλλαν την πόλη και δίπλα στην αμμώδη παραλία της είχαν ανεγερθεί σύγχρονα πολυτελή ξενοδοχεία, σύγχρονες κατοικίες, δημόσια κτίρια, ξενοδοχεία, διαμερίσματα και γραφεία, δίνοντας στην πόλη μια έντονα κοσμοπολίτικη όψη. Το λιμάνι της Αμμοχώστου ήταν το μεγαλύτερο λιμάνι της Κύπρου, από το οποίο περνούσε το 75% των εισαγωγών και εξαγωγών της χώρας. Έζησα από βρέφος όλη τη νεότερη ιστορία του νησιού μας, αυτής της απρόθυμης και διστακτικής δημοκρατίας, όπως τη χαρακτηρίζει o Στέφανος Ξύδης στο ομώνυμο βιβλίο του. Τις επιτυχίες της, αλλά κυρίως τις πολλές αποτυχίες της, αποτέλεσμα των οποίων είναι και η σημερινή, τραγική κατάσταση της πόλης μας.
Είχα λοιπόν τη χαρά να γευτώ τη δεκαετία του 1960 και τις αρχές του ’70 σε μια πόλη που έσφυζε από κοσμοπολιτισμό, ενεργητικότητα και, τολμώ να πω, πρωτοπορία».
Η ακμή αυτή δεν προέκυψε από το πουθενά. Η Αμμόχωστος ευτύχησε να έχει φωτισμένους, προοδευτικούς δημάρχους, αλλά και ανθρώπους που αγαπούσαν και στήριζαν την πόλη τους. Ανθρώπους του πνεύματος, αλλά και φιλοπρόοδους επιχειρηματίες και επιστήμονες, οι οποίοι συνέβαλαν τα μέγιστα στην ανάπτυξή της.
Ήταν η πόλη του επιφανούς ζωγράφου Γεωργίου Πολ. Γεωργίου και του λόγιου μαικήνα Ευάγγελου Λουίζου, αλλά και των πολλών μοντερνιστών αρχιτεκτόνων, της Δημοτικής Πινακοθήκης και Βιβλιοθήκης, του Λυκείου Ελληνίδων και άλλων σημαντικών πνευματικών σωματείων και ιδρυμάτων.
«Θα σταθώ στη σπουδαία προσωπικότητα του Ευάγγελου Λουίζου, ο οποίος συνέβαλε τα μέγιστα στην ακμή της πόλης. Είναι ο τελευταίος γόνος της πιο εύπορης και παλιάς οικογένειας της Αμμοχώστου, με αριστοκρατική καταγωγή, από τους Αγγελάτους της Κεφαλληνίας.
Αυτός λοιπόν ο ευπατρίδης, λόγιος και μεγαλοκτηματίας, το 1931, σε ηλικία 18 ετών, πήγε στην Αθήνα για να σπουδάσει στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών και πήρε το πτυχίο Νομικής. Κατά τη φοιτητική περίοδο, έγινε μέλος της ομάδας διανοουμένων γύρω από τη λογοτεχνική επιθεώρηση “Νέα Γράμματα” με επικεφαλής τον Γιώργο Κατσίμπαλη, με τον οποίο συνδέθηκε φιλικά, αλλά και με τους Αντώνη Καραντώνη και Δημήτριο Αντωνίου. Στενή φιλία είχε και με τους μεγάλους ποιητές Γιώργο Σεφέρη και Οδυσσέα Ελύτη. Συνέχισε τις σπουδές του στο Λονδίνο, αλλά ουδέποτε άσκησε το δικηγορικό επάγγελμα», λέει ο Γιάννης Τουμαζής.
Το 1937 φοίτησε στη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών της Κέρκυρας, μαζί με τον Οδυσσέα Ελύτη. Ο Ευάγγελος Λουίζος είχε ελληνική υπηκοότητα, την οποία πήρε από τον πατέρα του, γνωστό πολιτικό της Αμμοχώστου, που πολέμησε το 1897 στην Κρήτη. Ο φίλος του και γνωστός λογοτέχνης Γιώργος Θεοτοκάς γράφει γι’ αυτόν: “Ο Λουίζος είναι Κύπριος, μάλλον κοντός, συντηρεί μουστάκι, μια φορά είχε και γένια. Είναι πλούσιος, ταξιδεμένος και διαβασμένος. Σπούδασε νομικά, αγαπά τη λογοτεχνία και γυρίζει με τον Κατσίμπαλη. Γυρεύει το απόλυτο κι ο Κατσίμπαλης επικροτεί. Όπως πολλοί Έλληνες, συνδυάζει φαντασία και μυθομανία με πολλή ισορροπία και θετικό πνεύμα. Ηδυπαθής, αισθηματικός και συμπαθητικός”.
Επιστρέφοντας στην Κύπρο από την Αθήνα, έγινε γνωστός ανά το παγκύπριο για τον αριστοκρατικό εκλεκτισμό του, διανθισμένο με διάφορες ιδιορρυθμίες, κυρίως όμως για την αξιόλογη προσφορά του στον πολιτισμό και την ανάπτυξη της Αμμοχώστου.
Το 1957 ιδρύει μαζί με άλλους επιφανείς Αμμοχωστιανούς την Εταιρεία Φίλων και Ερευνητών της Αμμοχώστου, με σκοπό την προαγωγή της ιστορικής έρευνας και γενικότερα την προβολή του πολιτισμού της πόλης.
Ο Λουίζος ήταν φυσικά η αιτία να γνωρίσουν, να αγαπήσουν και να τραγουδήσουν την Κύπρο οι δύο πολύ καλοί του φίλοι, ο Οδυσσέας Ελύτης και ο Γιώργος Σεφέρης. Οι δύο Έλληνες νομπελίστες φιλοξενήθηκαν πολλές φορές στο σπίτι του Ευάγγελου στην οδό Ηρακλέους, στο “σπίτι που πάει να γίνει φυτό”, όπως έγραψε χαρακτηριστικά ο Σεφέρης, λόγω των πολλών φυτών που υπήρχαν παντού. Το ταξίδι του Σεφέρη στην Κύπρο το 1953 ήταν η έμπνευση για τη συλλογή του “Κύπρον ου μ’ εθέσπισεν”, που αργότερα τη μετονόμασε σε “Ημερολόγιο καταστρώματος Γ’”, η οποία αναφέρεται στον κόσμο της Κύπρου. Μάλιστα, τον Σεπτέμβριο του 1955, στο Βαρώσι, ο Σεφέρης έγραψε σχετικά σχολιάζοντας τη συλλογή: “Είναι περίεργο να το λέει κανείς σήμερα. Η Κύπρος είναι ένας τόπος όπου το θαύμα λειτουργεί ακόμη”. Αλλά και στον Ελύτη ανιχνεύουμε τις εμπειρίες της Κύπρου, όπως στη «Μαρία Νεφέλη” και σε άλλα του κείμενα.
Σημαντική είναι και η αλληλογραφία μεταξύ Σεφέρη και Λουίζου, μέρος της οποίας έχει δημοσιευτεί. Με προτροπή του Σεφέρη, ο Λουίζος ίδρυσε το 1966 τον εκδοτικό οίκο Les Éditions L’Oiseau, με αξιόλογες ιστορικές και κυπριολογικές εκδόσεις – σήμερα σπάνια συλλεκτικά βιβλία. Σε επιστολή του στον Σεφέρη γράφει: “Οι φίλοι μπορούν να ξέρουν ότι το L’Oiseau αντιπροσωπεύει το Λουίζος”.
Ο Λουίζος ταξίδεψε πολλές φορές για έρευνες στο Κρατικό Αρχείο της Βενετίας και εντόπισε υλικό σχετικό με την Κύπρο, το οποίο και δημοσίευσε. Διατηρούσε στενή φιλία και με τον Νίκο Καββαδία, τον γνωστό μας ποιητή του “Μαραμπού”. Ο Καββαδίας, που εργαζόταν ως ραδιοτηλεγραφητής στα καράβια, σταματούσε αρκετά συχνά στην Αμμόχωστο και φιλοξενούνταν από τον Λουίζο στο εξοχικό του μπανγκαλόου –την παράγκα, όπως χαρακτηριστικά την έλεγε– στην παραλία. Ο Ευάγγελος Λουίζος ήταν ακόμη στενός φίλος πολλών Ελλήνων ζωγράφων, του Γκίκα, του Μόραλη, του Γουναρόπουλου, γι’ αυτό και φρόντισε να αγοραστούν πολλά έργα τους για τη Δημοτική Πινακοθήκη Αμμοχώστου.
Συχνά προσκαλούσε τους λόγιους φίλους και φιλοξενούμενούς του για ρυζόγαλο και μιλκσέικ, στο περίφημο Milk Bar, το μπαράκι που άνοιξε χρησιμοποιώντας γάλα από την πλούσια παραγωγή του. Διατηρούσε επίσης ανθοπωλείο με λουλούδια από τα πολλά κτήματά του.
Ο Λουίζος αναφέρεται στα έργα πολλών Ελλήνων λογοτεχνών, σε μερικά μάλιστα πρωταγωνιστεί. Στο ημιτελές μυθιστόρημα του Γ. Σεφέρη “Βαρνάβας Καλοστέφανος” είναι ο πρωταγωνιστής. Αναφέρεται επίσης στα “Τετράδια Ημερολογίου” του Γιώργου Θεοτοκά, ενώ πρωταγωνιστεί και στην “Ιερά Οδό” του Θεοτοκά. Στο ποίημα του Σεφέρη “Έγκωμη” είχε άμεση συμμετοχή, όπως άλλωστε γίνεται φανερό από τη μεταξύ τους αλληλογραφία. Ανέκδοτα ποιήματα του Οδυσσέα Ελύτη είναι αφιερωμένα στον Ευάγγελο: “Προς τον Ευάγγελον Λουίζον ευρισκόμενον εν Αμμοχώστω”. Και βέβαια, ο Λουίζος είναι ο κεντρικός ήρωας του μυθιστορήματος της Νίκης Μαραγκού “Είναι ο πάνθηρας ζωντανός;”. Μετά την τουρκική εισβολή, οικονομικά κατεστραμμένος, κατέληξε πρόσφυγας στη Λευκωσία. Για μια δεκαετία (1974-1984) ο μαικήνας αυτός εργάστηκε ως Πολιτιστικός Ακόλουθος στην Ελληνική Πρεσβεία. Το τελευταίο διάστημα της ζωής του ζούσε απομονωμένος και περιορισμένος σε ένα μικρό διαμέρισμα στο κέντρο της πόλης, αντιμετωπίζοντας προβλήματα υγείας. Πέθανε στις 17 Μαρτίου 1993 και τάφηκε, έπειτα από επιθυμία του, στο κοιμητήριο του μεσαιωνικού χωριού Φικάρδου».
Η δεύτερη προσωπικότητα για την οποία μου μιλά ο Γιάννης Τουμαζής είναι ο ζωγράφος Γεώργιος Πολυβίου Γεωργίου ή Πολ Γεωργίου, όπως ήταν γνωστός, ο οποίος ήταν ξάδελφος του Λουίζου. Ο Πολ Γεωργίου (1901-1972) κατέχει περίοπτη θέση στην ιστορία της τέχνης της Κύπρου. Αν και αυτοδίδακτος, κατάφερε να δημιουργήσει ένα ιδιαίτερα πληθωρικό ζωγραφικό ιδίωμα, το οποίο διακρίνεται για την τεχνική του μαεστρία αλλά και τη θεματική του ποικιλία, πάντοτε επηρεασμένη από την Κύπρο, τον κόσμο και την ιστορία της.
Ο Γεωργίου, αν και απόμακρος και απρόσιτος στις προσωπικές του συναναστροφές, υπήρξε εξαιρετικά δημοφιλής μέσω της ζωγραφικής του από τον καιρό που επέστρεψε στην Κύπρο μετά τις σπουδές του το 1933 μέχρι και τον θάνατό του. Πολλά από τα έργα του παρέμειναν μέχρι το 1974 στο ατελιέ του στην οδό Ερμού 136 στην Αμμόχωστο, όπου ήταν και η οικία του. Αποτύπωσε σε μια σειρά από έργα του την αντιαποικιακή του στάση και θέση. Τα μνημειακά του έργα «Cypria Saga/Κύπρια Έπη» (1956), «Γρηγόρη ες αεί» (1957), «Τα Φυλακισμένα Μνήματα» (1958) και «Ο Αχυρώνας του Λιοπετρίου» (1959) αναδεικνύουν τις αγωνίες του για τον αντιαποικιακό αγώνα. Ο Άγγλος κριτικός τέχνης Sir John Myres τον κατατάσσει μεταξύ των μεγάλων σύγχρονων καλλιτεχνών. Το ίδιο και ο Λόρενς Ντάρελ, που σημειώνει ότι «κάθε του πίνακας φέρει την αλάθητη σφραγίδα ενός έντονα προσωπικού οράματος που αποτελεί μια δήλωση για τη ζωή».
«Ο Γεωργίου θεωρούνταν “παράξενος” από τους λοιπούς Αμμοχωστιανούς: δεν εξάσκησε ποτέ το επάγγελμα του δικηγόρου που σπούδασε στο Λονδίνο, το οποίο ειρωνευόταν κιόλας. Ήταν περισσότερο απομονωμένος στο σπίτι του στην Αμμόχωστο και καθόλου κοινωνικός. Μαζί με την Αυστριακή σύζυγό του προτιμούσαν την απομόνωση στο πατρικό του σπίτι, που ήταν συνήθως ερμητικά κλειστό και άνοιγε μόνο για πολύ λίγους, όπως ο καθηγητής Κλασσικής Αρχαιολογίας και Τέχνης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης Σερ Τζον Ντέιβιντσον Μπίζλι, οι Λόρενς Ντάρελ, Πάτρικ Λι Φέρμορ, Νάνος Βαλαωρίτης, Στρατής Τσίρκας. Ο Πολ Γεωργίου αρνήθηκε τη δική του τάξη, την τάξη των πλουσίων και των αριστοκρατών της Αμμοχώστου, λέγοντας χαρακτηριστικά ότι γι’ αυτόν η πραγματική Κύπρος ήταν η Κύπρος των χωριών και της υπαίθρου, των βρακάδων και των αγροτισσών μανάδων.
Ο Γεωργίου διατηρούσε μέχρι το 1963 ένα υπέροχο ατελιέ στην Παλιά Αμμόχωστο. Ήταν το λεγόμενο Palazzo και είχε στοιχεία από παλιό ενετικό κτίσμα. Ο Στρατής Μυριβήλης γράφει ανάμεσα σε άλλα για το Palazzo: “Κλεισμένος μέσα σε ένα μεσαιωνικό ερειπωμένο παλάτι […] δημιουργεί το έργο του, τον ζωγραφικό μύθο της Κύπρου, δοσμένο μέσα από την καρδιά ενός φανατικού Κύπριου καλλιτέχνη”.
Ο Γεωργίου αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Palazzo το 1963, όταν λόγω των διακοινοτικών ταραχών η παλιά Αμμόχωστος μετατράπηκε σε κλειστό τουρκοκυπριακό θύλακα. Σήμερα, το Palazzo το έχει καταλάβει η κόρη του γνωστού Τουρκοκύπριου πολιτικού Ντερβίς Έρογλου, η οποία το ανακαίνισε και το μετέτρεψε σε μπαρ. Εδώ και μερικά χρόνια παραμένει κλειστό, αφημένο στη φθορά του χρόνου».
Η πολιτιστική ακμή μέσα από τρία σημαντικά ιδρύματα
Τρία σημαντικά ιδρύματα, από τα σπουδαιότερα της Κύπρου, υπήρξαν η κορωνίδα της πολιτιστικής ακμής της Αμμοχώστου. Η Δημοτική Βιβλιοθήκη και Δημοτική Πινακοθήκη Αμμοχώστου και το Λύκειο Ελληνίδων.
H Δημοτική Βιβλιοθήκη εγκαινιάστηκε στις 10 Αυγούστου 1955, ενώ διευθυντής της για πολλά χρόνια (από το 1954 έως το 1971 συγκεκριμένα) ήταν ο λογοτέχνης Γιώργος Φιλίππου Πιερίδης. Από τα πρακτικά αυτού του αρχείου εξάγονται σημαντικά συμπεράσματα, τόσο για τον προοδευτικό χαρακτήρα όσο και για την ενδιαφέρουσα πολιτική αγορών έργων για εμπλουτισμό της Πινακοθήκης. Για τις αγορές των έργων της Πινακοθήκης ζητούνταν η γνώμη σημαντικών καλλιτεχνικών συμβούλων, όπως οι Αδαμάντιος Διαμαντής και Τηλέμαχος Κάνθος, οι λεγόμενοι «πατέρες» της κυπριακής ζωγραφικής του 20ού αιώνα.
Τόσο ο Κάνθος όσο και ο Διαμαντής είχαν στενούς δεσμούς με την πόλη και τον κόσμο της. Η βασική επιδίωξη του Γιώργου Φιλίππου Πιερίδη ήταν να αποκτήσει η Πινακοθήκη έναν χαρακτήρα «κυπροκεντρικό», βασισμένο όμως στην ποιότητα των έργων και χωρίς να αποκλείονται αγορές αξιόλογων έργων από ξένους καλλιτέχνες και ιδιαίτερα Ελλαδίτες.
«Ένα σημαντικό μάλιστα γεγονός για την Πινακοθήκη ήταν η διοργάνωση –με τη στήριξη της Πρεσβείας της Ελλάδος– μεγάλης έκθεσης με έργα δέκα εκ των σπουδαιότερων Ελλήνων ζωγράφων (19 Ιουνίου-3 Ιουλίου 1960). Σε αυτήν παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στο κοινό της Κύπρου 61 έργα των Γιάννη Μόραλη, Αλέκου Κοντόπουλου, Κούλας Μαραγκοπούλου, Γιάννη Σπυρόπουλου, Γιάννη Τσαρούχη, Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, Νίκου Νικολάου, Γιώργου Γουναρόπουλου, Γιώργου Μαυροΐδη και της Νίκης Καραγάτση», λέει ο Γιάννης Τουμαζής.
«Η Πινακοθήκη αγόρασε μερικά έργα του Μόραλη, του Τσαρούχη, του Νίκου Νικολάου, του Σπύρου Βασιλείου, του Χατζηκυριάκου-Γκίκα κ.ά., που αποτέλεσαν τον πυρήνα της δημιουργίας της συλλογής της Πινακοθήκης». Επίσης, το 1967, η Πινακοθήκη οργάνωσε έκθεση με έργα εννέα σύγχρονων Ελλήνων αγιογράφων: Βαμπούλη, Βασιλείου, Γεωργακόπουλου, Γεωργίου, Καρτάκη, Κεντάκα, Κόντογλου, Παπανικολάου, Φαρμάκη. Με μεθοδικότητα, γνώση και μεράκι ο Γιώργος Φιλίππου Πιερίδης εμπλούτιζε τη συλλογή με έργα καταξιωμένων καλλιτεχνών όπως οι Γεώργιος Πολ. Γεωργίου, Στέλιος Βότσης, Αδαμάντιος Διαμαντής, Τηλέμαχος Κάνθος, Γιώργος Κοτσώνης, Ξάνθος Χατζησωτηρίου, Στας Παράσχος, Μιχαήλ Κάσιαλος, Χριστόφορος Σάββα, Γιώργος Σκοτεινός, Ανδρέας Ασπρόφτας, Ιωάννης Κισσονέργης, Νίκος Νικολαΐδης, Σολωμός Φραγκουλίδης, Ρέα Μπέιλυ, Ανδρέας Χαραλαμπίδης, Λευτέρης Οικονόμου, Μαρία Τούρου, Α. Παπαδόπουλος, Σέργιος Σεργίου, Στυλιανός Αττεσλής, Βίκτωρ Ιωαννίδης, Βασίλης Βρυωνίδης κ.ά., ενώ ταυτόχρονα αγόραζε έργα των σύγχρονων τότε πρωτοποριακών ζωγράφων, όπως οι Στέλιος Βότσης, Χριστόφορος Σάββα, Στας Παράσκος, Γιώργος Σκοτεινός και άλλοι».
Στη Δημοτική Βιβλιοθήκη υπήρχε η «Γωνιά του Νίκου Νικολαΐδη», του σημαντικότερου Κύπριου λογοτέχνη αλλά και εξαιρετικού ζωγράφου και αγιογράφου. Εκτός από το προσωπικό του αρχείο, που είχε δωρίσει ο Έλληνας λογοτέχνης Στρατής Τσίρκας, στο οποίο περιλαμβανόταν και η αλληλογραφία του με κορυφαίους Έλληνες του πνεύματος, υπήρχαν επίσης το μπαστούνι του, οι χαλκογραφίες που έγιναν για το αριστούργημά του «Το Βιβλίο του Μοναχού» και σκίτσα του.
Τα αδέλφια Πιερίδη, ο Τσίρκας και ο Νικολαΐδης αποτελούν εξέχοντα μέλη της αριστερής διανόησης της Αιγύπτου. Εξού και η δωρεά του αρχείου Νίκου Νικολαΐδη στην Αμμόχωστο από τον Τσίρκα.
Στην Πινακοθήκη εκτίθεντο και τα υπέροχα πορτρέτα του Μιχάλη Χατζηδημητρίου (Χατζή). Ο Χατζής, που γεννήθηκε το 1898 και απεβίωσε το 1964, ήταν μια ιδιότυπη και πολύπλευρη προσωπικότητα της Αμμοχώστου. Σπούδασε στο Παρίσι, όπου πήρε πτυχίο Εμπορικής Σχολής, αλλά παράλληλα παρακολούθησε και μαθήματα ζωγραφικής και μουσικής. Ζωγράφισε δεκάδες πορτρέτα γνωστών Αμμοχωστιανών της εποχής, κυρίως ακουαρέλες. Λίγο προτού πεθάνει δώρισε στην Πινακοθήκη 380 σχέδια και πίνακες, «κυρίως προσωπογραφίες έγκριτων ανθρώπων της Αμμοχώστου και των περιχώρων γύρω στα 1920».
Μια επιστροφή έργων τέχνης σαν αστυνομικό θρίλερ
Όταν ο Γιάννης Τουμαζής αρχίζει να ξετυλίγει το νήμα αυτής της τόσο σημαντικής στιγμής για την Κύπρο, της επιστροφής των 219 έργων τέχνης Ελληνοκυπρίων και Ελλήνων καλλιτεχνών που βρίσκονταν στην Αμμόχωστο, και μιλάει για τις μεγάλες προσπάθειες που καταβλήθηκαν ώστε σήμερα να μπορούμε να θαυμάζουμε πραγματικούς καλλιτεχνικούς θησαυρούς που προέρχονται από την Αμμόχωστο έπειτα από μισό και πλέον αιώνα, στα μάτια μου η ιστορία παίρνει διαστάσεις κινηματογραφικές. Για 45 χρόνια θεωρούνταν χαμένα, αφού εγκαταλείφθηκαν στην Αμμόχωστο το 1974, όταν οι κάτοικοι έφευγαν άρον άρον από την πόλη. Ο ίδιος δούλεψε ακάματα με πολλές ιδιότητες, ως διαπραγματευτής και ερευνητής, ένας ντετέκτιβ με όραμα, ένας μυθιστορηματικός ήρωας και ο ίδιος ενός θρίλερ με πολλά μυστικά, σκοτεινά σημεία και ερωτηματικά μέχρι σήμερα.
«Η ιστορία αρχίζει περίπου από το 2019, όταν ο Τουρκοκύπριος συν-πρόεδρος της Τεχνικής Επιτροπής για τον Πολιτισμό, Κανί Κανόλ, μαζί με την αντιπρόεδρο της Επιτροπής, Τουρκοκύπρια καλλιτέχνιδα Ρουζέν Ατακάν, εμπιστεύτηκαν στην Ελληνοκύπρια συν-πρόεδρο Ανδρούλλα Βασιλείου και σε μένα ότι κάπου στα Κατεχόμενα υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός έργων τέχνης, τα οποία δεν ανήκουν στους Τουρκοκύπριους, όπως χαρακτηριστικά μας είπαν, και θέλουν να τα επιστρέψουν. Αντιλαμβάνεστε την έκπληξή μας, αλλά και την ταραχή μας γι’ αυτήν τη σημαντική αποκάλυψη.
Εμείς ήμασταν μέλη της Τεχνικής Επιτροπής για τον Πολιτισμό που είχε συσταθεί το 2015, έχοντας ως κύριο στόχο την προβολή και τη διευκόλυνση της διοργάνωσης πολιτιστικών εκδηλώσεων που θα φέρουν Ελληνοκύπριους και Τουρκοκύπριους πιο κοντά. Ως γνωστόν, οι Δικοινοτικές Τεχνικές Επιτροπές συστάθηκαν από τους ηγέτες των δύο κοινοτήτων, στο πλαίσιο της διαδικασίας επίλυσης του Κυπριακού και των Μέτρων Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης.
Οι πρώτες δραστηριότητες της Επιτροπής μας, οι οποίες προσέλκυσαν χιλιάδες κόσμου στην Αμμόχωστο, ήταν αρχικά η συναυλία στον Πύργο του Οθέλλου και κατόπιν οι δύο παραστάσεις του ΘΟΚ στη Σαλαμίνα, που από τη μία προσέφεραν τόση χαρά στον απλό κόσμο, δίνοντάς του μια προοπτική ελπίδας για την επανένωση και ένα κοινό μέλλον, από την άλλη όμως προκάλεσαν τη μήνη ακραίων πολιτικών χώρων, που μας χαρακτήριζαν λίγο πολύ προδότες του τόπου μας.
Με την αποκάλυψη λοιπόν των φίλων Τουρκοκυπρίων για τα έργα τέχνης, ξεκίνησε μια δύσκολη, επίπονη και πολύ ευαίσθητη διαδικασία. Στην πορεία, βέβαια, είχαμε και την αποτυχία των συνομιλιών στο Κραν Μοντανά, η οποία σαφώς δεν άφησε ανεπηρέαστες και τις επιτροπές μας. Για ένα μεγάλο διάστημα υπήρξε ένα μούδιασμα για το τι μέλλει γενέσθαι, αλλά και πλήρης στασιμότητα στις δράσεις και τις ενέργειές μας. Παρ’ όλα αυτά, εμείς συνεχίσαμε να προσπαθούμε και κατορθώσαμε να συμφωνήσουμε την πορεία της διαδικασίας, αν εν τω μεταξύ όλα εξελίσσονταν ομαλά.
Στην ουσία, θα επρόκειτο για μια ανταλλαγή: οι Τουρκοκύπριοι θα μας παρέδιδαν τα 219 έργα τέχνης και εμείς θα τους παραδίδαμε ηχητικά και τηλεοπτικά αρχεία του Ραδιοφωνικού Ιδρύματος Κύπρου (ΡΙΚ) της περιόδου πριν από το 1963, τα οποία είναι συνυφασμένα με την ιστορία της Τουρκοκυπριακής κοινότητας και αφορούν κοινωνικές, πολιτιστικές, αθλητικές και άλλες εκδηλώσεις. Οι Τουρκοκύπριοι δεν έχουν καθόλου αρχειακό υλικό από αυτή την περίοδο, οπότε το υλικό του ΡΙΚ ήταν γι’ αυτούς πολύτιμο.
Το πράσινο φως για να ξεκινήσουμε δόθηκε στη συνάντηση του Προέδρου Νίκου Αναστασιάδη και του Τουρκοκύπριου ηγέτη Μουσταφά Ακιντζί στις 26 Φεβρουαρίου 2019, οπότε και ανακοινώθηκε επίσημα από τους δύο ηγέτες η επιστροφή ενός σημαντικού αριθμού έργων τέχνης από τους Τουρκοκυπρίους στους Ελληνοκυπρίους, καθώς και των αρχείων των Τουρκοκυπρίων, ως ένα από τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης που συμφωνήθηκαν εκείνη τη μέρα.
Έκτοτε άρχισε μια συστηματική εργασία, με πολλά όμως εμπόδια και καθυστερήσεις: αφενός στα Κατεχόμενα υπήρχαν αντιδράσεις από ακραίους κύκλους γι’ αυτή την ανταλλαγή, ενώ τα δικά μας αρχεία βρίσκονταν στις Βρυξέλλες για ηλεκτρονική ψηφιοποίηση. Τότε, βλέπετε, οι εκπομπές γράφονταν πάνω σε ταινίες, οι οποίες είχαν υποστεί σημαντικές φθορές αλλά και απώλειες.
Από την πλευρά τους οι Τουρκοκύπριοι φίλοι, υπό την καθοδήγηση του Κανί Κανόλ και της Ρουζέν Ατακάν, η οποία είχε και την ευθύνη της πρώτης καταγραφής και συσκευασίας τους, ανέλαβαν το τιτάνιο έργο της τελικής μεταφοράς τους από τα Κατεχόμενα. Θεωρώ πως πραγματικά υπερέβαλαν εαυτόν και το έθεσαν ως προσωπικό –θα έλεγα και ηρωικό– στοίχημα. Παράλληλα, έπρεπε να βρεθεί και ένας ασφαλής χώρος αποθήκευσης, έρευνας, καταγραφής και προετοιμασίας τους για έκθεση στο κοινό.
Από την πλευρά μας ξεκινήσαμε τις διαβουλεύσεις με το ΡΙΚ και το Αρχείο του για την προετοιμασία του οπτικοακουστικού υλικού για τους Τουρκοκύπριους. Όπως σας εξήγησα, η ψηφιοποίηση του υλικού στο εξωτερικό ήταν δύσκολη και χρονοβόρα και καθυστερούσε σημαντικά την εξέλιξη της όλης διαδικασίας.
Εμείς είδαμε για πρώτη φορά τα έργα μέσα από προβολή διαφανειών από του Τουρκοκύπριους φίλους μας, στη συνεδρίαση της Δικοινοτικής Τεχνικής Επιτροπής για τον Πολιτισμό στις 13η Μαρτίου του 2019. Η συγκίνηση και των δύο ομάδων κατά τη διάρκεια της ιστορικής αυτής στιγμής ήταν απερίγραπτη.
Ενώ αρχικά νομίζαμε πως θα επρόκειτο για ένα συνονθύλευμα έργων τέχνης που προέρχονταν κυρίως από σπίτια Ελληνοκυπρίων στα Κατεχόμενα, ξαφνικά άρχισαν να παρελαύνουν μπροστά στα μάτια μας έργα πασίγνωστων Ελλήνων και Κυπρίων ζωγράφων: Διαμαντής και Κάνθος, Τσαρούχης και Μόραλης, Κισσονέργης και Χατζηκυριάκος-Γκίκα, Χριστόφορος Σάββα και Πολ Γεωργίου και τόσοι άλλοι.
Καθώς περνούσαν μπροστά από τα έκπληκτα μάτια μας όλα αυτά τα έργα, αρχίσαμε να συνειδητοποιούμε ότι στη συντριπτική τους πλειονότητα επρόκειτο περί αριστουργημάτων. Ειδικά δε όταν άρχισαν να εμφανίζονται πίνακες όπως τα “Κύπρια Έπη” του Πολ Γεωργίου, ένα έργο τόσο εμβληματικό για την κυπριακή ιστορία, το σοκ ήταν απίστευτο.
Ήταν πραγματικά μια συγκλονιστική εμπειρία και σας ομολογώ πως με δάκρυα στα μάτια όλοι μας –πολύ δύσκολα– συνεχίσαμε εκείνη τη συνεδρίαση.
Προσωπικά, είχα τη χαρά και την τιμή να αναλάβω τη διαδικασία ταυτοποίησης των έργων, καθώς και την αναζήτηση της προέλευσής τους, τόσο λόγω της ιδιότητάς μου ως αντιπροέδρου της Επιτροπής, όσο και ως θεωρητικού της τέχνης. Ήταν για μένα μια συναρπαστική διαδικασία, ένας συνδυασμός ιστορικού τέχνης και ντετέκτιβ ταυτόχρονα! Μέσα όμως από τη συνεχή έρευνα, αρχικά από τις διαφάνειες και μετά βλέποντας αυτά καθαυτά τα έργα, καταφέραμε να ταυτοποιήσουμε περισσότερο από το 98% αυτών των έργων, τόσο σε σχέση με τους δημιουργούς τους όσο και σε σχέση με την προέλευσή τους».
Μια πολυπόθητη μετ’ εμποδίων συγκινητική επιστροφή
«Βέβαια, λόγω και των δυσχερειών που ανέφερα πιο πάνω, μόλις τον Σεπτέμβριο του 2019 κατορθώσαμε να ξεπεράσουμε όλες τις δυσκολίες, τόσο στα Κατεχόμενα όσο και στις ελεύθερες περιοχές. Ακόμη και στο παρά πέντε, όταν είχε ήδη ξεκινήσει το φορτωμένο με τα πακεταρισμένα έργα τουρκοκυπριακό βαν, οι φίλοι Τουρκοκύπριοι της Επιτροπής ανησυχούσαν μήπως ο τουρκικός στρατός, ο οποίος ελέγχει το τελευταίο φυλάκιο που συνορεύει με το Διεθνές Αεροδρόμιο Λευκωσίας, δεν επέτρεπε τελικά τη διέλευσή του. Η ούτω καλούμενη κυβέρνηση στα Κατεχόμενα δεν είχε καθόλου τις ίδιες απόψεις με τον Τουρκοκύπριο ηγέτη Μουσταφά Ακιντζί, ο οποίος είχε βάλει προσωπικό στοίχημα γι’ αυτή την ανταλλαγή και πήρε το όλο θέμα επάνω του.
Τελικά, στις 3 Σεπτεμβρίου 2019, μέσα σε μια ατμόσφαιρα πλημμυρισμένη από συγκίνηση αλλά και ενθουσιασμό, τα έργα επιστράφηκαν και αποθηκεύτηκαν με ασφάλεια σε ειδικό χώρο των Ηνωμένων Εθνών στο αεροδρόμιο. Θυμάμαι όλα τα μέλη της επιτροπής ασθμαίνοντας να κατεβάζουν ασταμάτητα τους πίνακες από το αυτοκίνητο. Όλοι μας κάναμε σαν μικρά παιδιά.
Έτσι, η Επιτροπή μας, με την ευγενική στήριξη της UNDP και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, άρχισε τις διαδικασίες της προληπτικής συντήρησής τους και της προετοιμασίας τους για μια συμβολική έκθεση, που έγινε τελικά στο ξενοδοχείο Λήδρα Πάλας στις 3 και 4 Φεβρουαρίου 2020.
Για μένα βέβαια συνεχιζόταν ο μακρύς και δύσκολος αγώνας για την αναγνώριση και ταυτοποίηση των έργων, των δημιουργών τους αλλά και της προέλευσής τους. Επιπλέον, αρκετά από αυτά είχαν υποστεί σημαντικές φθορές. Είχαν μείνει, βλέπετε, απροστάτευτα στα στοιχεία της φύσης και σε επικίνδυνους μικροοργανισμούς για τόσο πολλά χρόνια.
Βασικά, κανείς δεν γνωρίζει την πορεία των πινάκων μέχρι να καταλήξουν στοιβαγμένα στο υπόγειο του Πολιτιστικού Κέντρου Ατατούρκ στην Κατεχόμενη Λευκωσία, μαζί με πολλά άλλα έργα Τουρκοκυπρίων καλλιτεχνών. Πέρασε, βλέπετε, μισός σχεδόν αιώνας και έχει ξεχαστεί από πού και ποιοι τα περιμάζεψαν και τα φυγάδευσαν στη Λευκωσία.
Το κύριο όμως στοιχείο είναι πως, όπως ανέφερα και νωρίτερα, πρόκειται, στην πλειονότητά τους, για αριστουργήματα, τα οποία μόλις τα αντίκρισα, αρχικά στις διαφάνειες και μετά στην πραγματικότητα, κατάλαβα πως προέρχονται από σημαντικές συλλογές. Και αμέσως το μυαλό μου άρχισε να γυροφέρνει στο πιο σπουδαίο πνευματικό ίδρυμα της πόλης μας, που είχα την τύχη κι εγώ να το επισκεφτώ ως μαθητής γυμνασίου αρκετές φορές».
Η προέλευση των έργων από την Αμμόχωστο
Συνδυάζοντας τις ιδιότητες ιστορικού της τέχνης και αστυνομικού ντετέκτιβ, ο Γιάννης Τουμαζής, βλέποντας παλιά φιλμ της εποχής για την Αμμόχωστο, αλλά και ψηλαφώντας τα ίδια τα έργα, κατέληξε στις κύριες πηγές προέλευσης των έργων, τα οποία έρχονται όλα τελικά από την Αμμόχωστο, και είναι τρεις.
«Το μεγαλύτερο μέρος των έργων, 140 δηλαδή, προέρχονται από τη συλλογή της Δημοτικής Πινακοθήκης Αμμοχώστου. Αυτό προκύπτει, όπως θα δούμε και πιο κάτω, από γραπτές μαρτυρίες, σχετικά έγγραφα, αλλά και από τις πινακίδες έκθεσης αρκετών έργων, οι οποίες είναι στερεωμένες στις αντίστοιχες κορνίζες.
Σημαντικός αριθμός έργων, 41 από τα συνολικά 44 έργα του ζωγράφου Γεώργιου Πολ. Γεωργίου, προέρχονται από την οικία του, όπου είχε και το εργαστήρι του, επί της οδού Ερμού 136 στην Αμμόχωστο. Αυτό επιβεβαιώνεται τόσο από γραπτές όσο και από προφορικές μαρτυρίες μελών της οικογένειας του καλλιτέχνη. Στα 41 έργα που επεστράφησαν βρίσκονται και τα εξής αριστουργήματα: “Κύπρια Έπη/Cypria Saga” (1956), “Η Ξαναγέννηση της Κύπρου” (1960), “Stadt zonder hart – Ρόττερνταμ” (1940-1960), “Στον Σιόν της Παναγίας της Ασσίνου” (1953).
Μετά τον θάνατο του Γεωργίου το 1972, τα ανίψια, του Ρίμα Ούτραμ και Αριστόδημος Φοινιεύς, το 1973 κατέγραψαν 297 περίπου έργα που βρίσκονταν στο σπίτι-εργαστήριο του καλλιτέχνη. Αρκετά μάλιστα από αυτά απεικονίζονται και σε φωτογραφίες του συγκεκριμένου χώρου, που χρονολογούνται πριν από το 1974. Τα υπόλοιπα τρία έργα ανήκουν στη συλλογή της Δημοτικής Πινακοθήκης Αμμοχώστου.
Είκοσι πέντε έργα είναι του καλλιτέχνη Στέλιου Βότση. Τα περισσότερα από αυτά (είκοσι τέσσερα) είναι από τη σειρά “Παρουσίες” (περ. 1970-1973). Ο Βότσης είχε πραγματοποιήσει ατομική έκθεση στο Κοινοπολιτειακό Ινστιτούτο στο Λονδίνο και κατά την επιστροφή τους τα έργα έμειναν στις αποθήκες του τελωνείου στο λιμάνι της Αμμοχώστου.
Επίσης, έξι έργα είναι υπογραμμένα αλλά δεν βρέθηκε κανένα στοιχείο που να δικαιολογεί την προέλευσή τους.
Για έναν μικρό αριθμό έργων (οχτώ), η ταυτοποίηση παρουσίαζε σημαντικές δυσκολίες λόγω έλλειψης επαρκών στοιχείων. Ευτυχώς όμως, με την έκθεσή τους στην Κρατική Πινακοθήκη παρουσιάστηκαν αρκετοί γνωστοί και φίλοι των καλλιτεχνών και έτσι μόνο ελάχιστα έμειναν αταυτοποίητα.
Αρκετά από τα έργα που επιστράφηκαν φέρουν ακόμη τη χαρακτηριστική εκθεσιακή πινακίδα της Πινακοθήκης Αμμοχώστου από λευκό πλαστικό με μαύρα γράμματα».
Ο Γιάννης Τουμαζής μού δείχνει πέντε φωτογραφίες που τράβηξε κρυφά στην έρημη και λεηλατημένη Βιβλιοθήκη και Πινακοθήκη τον Οκτώβριο του ’20, όταν το κατοχικό καθεστώς άνοιξε την περίκλειστη πόλη.
Η έκθεση στο Λήδρα Παλάς και η παράδοση στην Κυπριακή Δημοκρατία
«Όπως σας είπα, αρχικά εξήντα επτά από αυτά τα έργα, μαζί με το οπτικοακουστικό υλικό, παρουσιάστηκαν στο Λήδρα Πάλας στη Λευκωσία για περιορισμένο κοινό, υπό την αιγίδα των Ηνωμένων Εθνών», λέει ο Γιάννης Τουμαζής. «Η έκθεση εγκαινιάστηκε στις 3 Φεβρουαρίου 2020 σε μια ιδιαίτερη τελετή, παρουσία των δύο ηγετών και της Ειδικής Αντιπροσώπου του Γενικού Γραμματέα του ΟΗΕ στην Κύπρο, των μελών της Τεχνικής Επιτροπής, διπλωματών, καλλιτεχνών και συγγενών τους, και παρέμεινε ανοιχτή για δύο μέρες.
Στη συνέχεια, τα έργα παραδόθηκαν επίσημα στην Κυπριακή Δημοκρατία, η οποία ανέλαβε, μέσω των Πολιτιστικών Υπηρεσιών του υπουργείου Παιδείας, Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας, να τα παρουσιάσει στο ευρύ κοινό, στην ιστορική πλέον έκθεση “Ξαναγέννηση” που παρουσιάστηκε στην Κρατική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης ΣΠΕΛ από τις 14 Μαρτίου μέχρι τις 30 Απριλίου 2021. Εκεί, όπως προανέφερα, υπήρξε και περαιτέρω αναγνώριση μερικών από τα έργα. Για παράδειγμα, η καλλιτέχνιδα Κατερίνα Ατταλίδου αναγνώρισε ένα μικρό έργο της γιαγιάς??? της, Μπέμπας Μαραγκού, το οποίο και της αποδόθηκε. Η ιστορικός τέχνης και ειδική στον Γκίκα, Εβίτα Αράπογλου, αναγνώρισε το μέχρι τότε άτιτλο έργο του Γκίκα ως το περίφημο “Ουρανός και γη” του 1948. Παράλληλα, ενεργοποιήθηκε η διαδικασία απόδοσης των έργων στους νόμιμους δικαιούχους, μέσω της Ειδικής Επιτροπής που ορίστηκε με απόφαση του Υπουργικού Συμβουλίου.
Έπειτα από πρωτοβουλία των Δήμων Αγίας Νάπας και Αμμοχώστου, τα έργα της Δημοτικής Πινακοθήκης Αμμοχώστου αλλά και τα θαλασσινά του Πολ Γεωργίου και τα περισσότερα έργα του Βότση εκτίθενται –μέχρι την επιστροφή στην πόλη μας– στο Δημοτικό Μουσείο Αγίας Νάπας THALASSA, όπου μπορεί ο καθένας να τα απολαύσει».
